Ở những nơi muốn tới cổng phải qua một khúc sông hay một con dốc dài, khách hành hương gần như bắt buộc dùng đò, xe ôm hoặc xe điện, và đó là chỗ dễ bị ép giá nhất. Chiêu quen thuộc là báo bến chính hết vé, đường bộ xa và dốc, rồi mời lên một chiếc đò hay xe "tiện hơn" với giá nói miệng. Cách tránh là biết trước bến và điểm xe chính thức, chốt giá cho cả lượt đi và về trước khi bước lên, và không lên đò nào thiếu áo phao.
Người chở đò, người chạy xe ôm ở các điểm lễ phần lớn là dân địa phương làm nghề lâu năm, nhiều người chở khách cả đời mà chưa từng nói thách. Bài này chỉ tách ra những kiểu chèo kéo dựa vào lúc khách lạ đường, có người già, trẻ nhỏ đi cùng và ngại hỏi lại.
Vì sao đò và xe ôm là chỗ dễ bị ép nhất
Với gửi xe, bạn còn có lựa chọn đi thêm một đoạn để tìm bãi khác. Với đò và xe lên núi, lựa chọn hẹp hơn nhiều: chỉ có một dòng sông, một con dốc, và bạn đã ở đó rồi. Người chở biết rõ điều này. Họ cũng biết khách đi lễ thường ngại mặc cả ở nơi thờ tự, sợ nói to thành thất lễ, và muốn mọi việc trôi cho nhanh.
Thêm nữa, giá đi đò và xe ôm phụ thuộc vào nhiều thứ thật: quãng đường, số người, chờ hay không chờ, ngày thường hay ngày đông. Vì có nhiều biến số thật, một con số nói thách cũng nghe có lý. Khách không biết mặt bằng chung nên khó cãi. Chỗ này cần một nguyên tắc đơn giản: giá nào cũng được, miễn là nói rõ trước khi lên và trọn gói cho cả lượt đi lẫn về.
Ngày đông lại thêm một lớp áp lực: hàng chờ ở quầy dài, trời nắng, trẻ con quấy, người già mỏi chân. Người mời đi đò riêng hay xe riêng lúc đó giống như người đến giải cứu. Bạn nên tính trước chuyện này ngay từ lúc lên lịch: đi sớm hơn giờ đông, mang nước, mũ, ghế xếp nhỏ cho người lớn tuổi, để hàng chờ không còn là lý do khiến cả nhóm chấp nhận một mức giá vô lý.
Riêng với đò, còn một chuyện lớn hơn tiền: an toàn. Đò quá tải, đò không áo phao, đò chạy khi gió to không chỉ là chuyện bị thiệt vài đồng. Một người tranh khách bằng cách nhận chở thêm người là người bạn không nên đi cùng, dù giá có rẻ đến đâu.
Những câu chèo kéo hay nghe ở bến và chân dốc
"Bến kia hết vé rồi, đi đò nhà em." Ở nhiều điểm, vé đò bán theo lượt ở quầy của ban quản lý hoặc hợp tác xã, đò xếp số thứ tự. Nếu có người đứng xa quầy báo hết vé, bạn đi thẳng tới quầy hỏi lại. Nếu thật hết lượt, quầy sẽ nói giờ có lượt tiếp.
"Đường bộ xa lắm, dốc lắm, người già không đi được đâu." Câu này đánh vào nỗi lo của con cháu đi cùng bố mẹ. Có khi đúng, có khi phóng đại. Trước chuyến đi, bạn nên tự xem độ dài và độ dốc của đường đi bộ, đọc mô tả của người đã đi, để không phải tin vào lời người đang muốn chở.
"Đi xe này vào tận cổng, khỏi mua vé xe điện." Một số khu di tích chỉ cho xe điện của đơn vị được giao vận hành chạy vào khu lõi. Xe ôm nhận chở "vào tận cổng" có thể chỉ chở bạn tới chỗ chặn, rồi bạn vẫn phải đi bộ hoặc mua vé. Hỏi rõ xe dừng ở đâu.
Giá nói miệng "tuỳ tâm". "Tuỳ tâm" nghe nhẹ nhàng, nhưng đến cuối lượt rất dễ thành "khách khác toàn trả từng này". Nếu người chở nói tuỳ tâm, bạn cứ hỏi lại: thường khách trả bao nhiêu cho cả đi và về. Có con số rồi mới lên.
Đò chở vào nhưng về thì "đò khác". Kiểu này khiến bạn trả lượt đi rẻ rồi bị ép ở lượt về, vì lúc đó trời chiều, người mệt, không còn cách nào khác. Chốt cả hai lượt với cùng một người, hỏi giờ đón, lưu số liên lạc.
Dừng giữa đường xin thêm. Có nơi giữa dòng hay lưng dốc người chở xin thêm tiền "bồi dưỡng", "nước uống", hoặc mời mua lễ, mua đồ trên đò. Bạn có quyền từ chối nhẹ nhàng. Nếu đã chốt giá rõ từ đầu, câu từ chối đơn giản là nhắc lại giá đã nói.
An toàn trên đò trước hết
Trước khi nghĩ tới giá, có vài điều bạn nên nhìn khi bước xuống bến. Đây là những việc không thương lượng.
- Mỗi người trên đò có áo phao, và người già, trẻ nhỏ mặc áo phao cài khoá đàng hoàng chứ không chỉ để dưới ghế.
- Số người không quá chỗ ngồi; đò đã chở đủ thì không lên thêm dù người chở mời.
- Không đứng dậy, không đổi chỗ, không chen sang một bên mạn để chụp ảnh khi đò đang chạy.
- Gió to, mưa giông, nước lên nhanh thì hoãn lượt; người làm nghề tử tế cũng sẽ khuyên hoãn.
- Người mang thai, người say sóng, người có bệnh tim mạch nên hỏi trước độ dài lượt đò và có chỗ nghỉ khi lên bờ.
- Điện thoại, giấy tờ cho vào túi kín nước; trẻ nhỏ ngồi giữa hai người lớn.
- Lên xuống đò từng người một, có người đỡ; bến đá trơn rêu là chỗ ngã nhiều hơn trên đò.
Nếu đò bạn sắp lên thiếu áo phao hoặc người chở nhận chở quá số người, bạn đổi đò, dù phải chờ thêm. Đây là chỗ duy nhất trong bài mà lời khuyên không có hai vế.
Chốt giá trước khi lên: bốn câu nên hỏi
Mặc cả ở nơi thờ tự không phải là thất lễ, nếu bạn nói nhỏ nhẹ và hỏi rõ ràng. Thứ tự hỏi dưới đây giúp tránh được hầu hết các khoản phát sinh.
- Giá này cho mấy người, đi tới đâu và dừng ở điểm nào?
- Đã gồm lượt về chưa, về lúc mấy giờ, có chờ hay đi người khác đón?
- Có khoản nào khác không: vé vào bến, vé thắng cảnh, phí chờ, phí lên dốc?
- Trả lúc nào: trả trước tại quầy, trả cho người chở lúc lên hay lúc về?
Nghe xong bốn câu trả lời, bạn nhắc lại một lượt cho chắc: "Vậy là năm người đi và về, về lúc ba giờ, tổng từng này, không thêm gì nữa nhé." Câu nhắc lại này đơn giản mà hiệu quả, vì người nghe khó nói khác đi sau đó.
Với nhóm đông, chỉ một người nói chuyện giá. Năm người cùng hỏi năm kiểu là lúc dễ rối nhất.
Xe ôm, xe điện, xe ba gác lên núi
Ở các điểm nằm trên núi hay trong khu rộng, đi lại thường có ba lớp: xe điện hoặc xe trung chuyển của đơn vị được giao vận hành, xe ôm của dân địa phương, và đi bộ. Mỗi lớp có cái lý riêng. Xe điện thường chạy theo tuyến cố định, vé bán ở quầy, giá rõ ràng. Xe ôm linh hoạt hơn, đưa tới chỗ xe điện không tới, nhưng giá thoả thuận từng cuốc. Đi bộ thì miễn phí, đổi lại tốn sức và thời gian.
Chỗ dễ bị ép là khi các lớp này trộn vào nhau. Người chạy xe ôm đứng sát quầy xe điện, báo xe điện phải chờ lâu, mời đi xe ôm cho nhanh với giá cao hơn nhiều. Hoặc ngược lại, bạn đã mua vé xe điện nhưng tới điểm trung chuyển giữa đường thì có người mời đổi sang xe ôm vì "xe điện chỉ tới đây".
Cách tránh vẫn là hỏi một nơi có trách nhiệm: quầy vé, nhân viên đơn vị vận hành, bảng thông tin của ban quản lý. Với người già, xe ôm lên dốc đứng không phải lúc nào cũng an toàn hơn đi bộ chậm: ngồi sau xe máy trên đường dốc, đường vòng, không có chỗ bám chắc là việc đáng cân nhắc. Hỏi kỹ đoạn đường, xem người lái có mũ bảo hiểm cho khách không, và nếu thấy không yên thì chọn xe điện hoặc đi chậm có người đỡ.
Đi lại ở điểm lễ: ba lựa chọn đặt cạnh nhau
Bảng so sánh này giúp nhóm bạn chọn nhanh khi đến nơi, thay vì quyết định dưới lời mời của người đứng chờ khách.
| Lựa chọn | Ưu điểm | Điểm cần hỏi kỹ | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Đò, xe điện theo quầy vé | Giá niêm yết, tuyến cố định, có đơn vị chịu trách nhiệm | Giờ chạy, lượt cuối, chỗ xuống, thời gian chờ ngày đông | Nhóm có người già, trẻ nhỏ; người lần đầu tới |
| Đò, xe ôm thoả thuận | Linh hoạt giờ giấc, tới những chỗ tuyến cố định không tới | Giá trọn gói hai lượt, áo phao hoặc mũ bảo hiểm, điểm đón về | Người đi lẻ, quen đường, sức khoẻ tốt |
| Đi bộ | Không tốn tiền, đi theo nhịp mình, xem cảnh kỹ | Độ dài, độ dốc, chỗ nghỉ, nước uống, giờ về trước tối | Người khoẻ, đi ngày mát, không mang nhiều đồ |
Nhiều nhóm kết hợp: người già đi xe điện hay đò theo quầy, người trẻ đi bộ rồi gặp nhau ở cổng. Cách chia này vừa đỡ tiền vừa đỡ sức, lại không ai phải gồng theo nhịp của người khác.
Khi đã lên đò mà bị đòi thêm
Trường hợp khó chịu nhất là khi bạn đã ở giữa dòng hoặc đã lên tới nơi, rồi người chở nói giá khác với lúc đầu. Ở thế này, mục tiêu đầu tiên là về an toàn, sau đó mới là tiền. Không cãi to trên đò, không giằng co trên lưng dốc.
Bạn nhắc lại thoả thuận ban đầu, nói rõ giờ, số người, số tiền đã nói. Nếu có người trong nhóm nghe cùng, nhờ họ xác nhận. Nếu người chở vẫn đòi thêm, bạn có thể trả phần đã thoả thuận, ghi lại thông tin đò hoặc xe (số hiệu sơn trên mạn, áo đồng phục nếu có, thời gian, bến), rồi phản ánh với quầy vé, ban quản lý bến hoặc ban quản lý di tích ngay khi lên bờ. Đò, xe của đơn vị có tổ chức thường đánh số, nên phản ánh dễ được xử lý.
Nếu khoản chênh nhỏ và bạn chọn trả cho xong chuyện, điều đó cũng không sai. Nhưng vẫn nên phản ánh, vì việc này lặp lại với những người khách đi sau, trong đó có những người già đi một mình, ngại nói, và chịu thiệt nhiều hơn bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mặc cả giá đò ở nơi đi lễ có bị coi là thất lễ không?
Không. Hỏi giá rõ ràng trước khi dùng một dịch vụ là chuyện bình thường ở bất kỳ đâu, kể cả quanh đền chùa. Điều nên tránh là lớn tiếng, giằng co. Bạn hỏi nhỏ nhẹ, nhắc lại thoả thuận một lần cho chắc, rồi đi. Người làm nghề tử tế quen với việc này.
Đò không có áo phao nhưng chỉ đi một đoạn ngắn thì có sao không?
Đoạn ngắn vẫn có thể có nước sâu, dòng chảy, và tai nạn đò thường xảy ra lúc lên xuống bến chứ không chỉ giữa dòng. Đò không đủ áo phao cho mọi người thì bạn đổi đò, nhất là khi đi cùng người già, trẻ nhỏ, người không biết bơi.
Ở điểm có cả xe điện và xe ôm thì nên chọn loại nào cho bố mẹ?
Với người cao tuổi, xe điện theo tuyến có chỗ ngồi chắc, có tay vịn thường an toàn hơn ngồi sau xe máy trên đường dốc. Xe ôm hợp khi xe điện không tới chỗ cần tới, và nên chọn người lái có mũ bảo hiểm cho khách, đi chậm, đường không quá dốc.
Làm sao biết bến đò nào là bến chính?
Tra trước trên kênh của ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương, xem bản đồ vệ tinh, đọc chia sẻ của người đã đi gần đây. Tại chỗ, bến chính thường có quầy vé, đò xếp hàng có số, có người điều phối. Người đứng xa bến mời đi đò riêng là dấu hiệu nên tự đi tới bến hỏi lại.
Đã trả tiền đò rồi mới biết bị thu cao hơn giá niêm yết thì làm gì?
Giữ vé hoặc ghi lại số hiệu đò, giờ đi, bến xuất phát, số tiền đã trả. Phản ánh với quầy vé hoặc ban quản lý bến ngay trong ngày, khi thông tin còn rõ. Nếu không được giải quyết, bạn gửi phản ánh tới ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã, phường nơi có bến.
Có nên đi đò hay xe ôm vào buổi chiều muộn không?
Nên tránh để lượt về rơi vào lúc trời tối, nhất là đường sông và đường núi. Hỏi trước giờ lượt cuối, tính ngược thời gian ở trên đó, và về sớm hơn một chút. Về muộn vừa kém an toàn vừa dễ bị ép giá vì không còn lựa chọn.