Muốn thấy Tòa Thánh Tây Ninh trong lúc trang nghiêm nhất, nhiều du khách sắp xếp đến trước giờ cúng trưa, đứng ở khu dành cho khách để xem tín đồ trong áo dài trắng vào điện, rồi dành thêm một giờ đi quanh khuôn viên. Tòa Thánh là trung tâm của đạo Cao Đài, một tôn giáo ra đời ở Nam Bộ năm 1926, và là một trong những công trình tôn giáo có kiến trúc riêng biệt nhất Việt Nam.
Bài này viết cho người đến với tư cách khách: người đi du lịch Tây Ninh, người đi cùng bạn bè là tín đồ, người muốn hiểu thêm một tôn giáo bản địa của miền Nam. Bài không giảng giáo lý; muốn hiểu sâu, hãy hỏi chức sắc hay tín đồ Cao Đài, họ là người nói chính xác nhất về đạo của mình.
Tòa Thánh là gì và vì sao nằm ở Tây Ninh
Đạo Cao Đài, tên đầy đủ là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, được thành lập ở Nam Kỳ năm 1926. Sau khi khai đạo, các chức sắc chọn vùng đất ở Long Hoa, nay thuộc khu vực thị xã Hòa Thành cũ của Tây Ninh, làm nơi xây dựng trung tâm của đạo. Tòa Thánh được khởi công trong những năm 1930 và theo nhiều tài liệu giới thiệu thì hoàn thành vào năm 1955, trải qua thời gian dài xây dựng bằng công sức của tín đồ.
Quanh Tòa Thánh là cả một quần thể gọi là Nội Ô, gồm các đền, điện, dinh thự, khu hành chánh của đạo, rừng cây và đường đi rộng. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt của một cộng đồng tôn giáo. Vì vậy khi đến đây, bạn đang bước vào một không gian đang sống, có người làm việc, tu học, cúng kiếng mỗi ngày, chứ không phải một bảo tàng.
Đạo Cao Đài hiện có nhiều hệ phái, và không phải hệ phái nào cũng lấy Tòa Thánh Tây Ninh làm trung tâm. Bài này chỉ nói về Tòa Thánh như một điểm đến; những phân biệt giữa các hệ phái là chuyện của người trong đạo, người ngoài không nên tự ý so sánh hay bình luận.
Nhìn kiến trúc từ sân ngoài: những điều dễ nhận ra
Tòa Thánh có mặt tiền với hai tháp cao hai bên, mái nhiều tầng, màu sắc tươi và các mảng trang trí đắp nổi. Phong cách kiến trúc là sự pha trộn: có yếu tố mái đình chùa Á Đông, có hình khối gợi nhớ nhà thờ phương Tây, có những hình tượng mang ý nghĩa riêng của đạo. Nhiều người lần đầu đến đều dừng lại khá lâu ở sân trước để nhìn tổng thể.
Một hình ảnh ai cũng nhận ra là biểu tượng con mắt, gọi là Thiên Nhãn, xuất hiện ở nhiều nơi trong Tòa Thánh và trong các thánh thất. Theo giải thích phổ biến của đạo, đây là biểu tượng thờ Đấng Tối Cao. Bạn có thể ngắm, chụp toàn cảnh từ xa, còn phần giải thích ý nghĩa sâu thì nên nhường cho người trong đạo.
Bên trong, nếu được phép vào, bạn sẽ thấy hàng cột có rồng quấn, trần vẽ trời sao và một quả càn khôn lớn ở cuối điện. Đây là những chi tiết người đi tham quan hay kể lại. Chụp ảnh bên trong có được phép không, chụp lúc nào, thì tuỳ quy định từng thời điểm của Tòa Thánh; bạn nên hỏi người giữ trật tự hoặc nhìn hướng dẫn tại chỗ trước khi giơ máy lên.
Người thích kiến trúc nên dành thêm thời gian đi vòng ra hai bên hông và phía sau công trình. Từ những góc ấy mới thấy hết chiều dài của điện thờ, các lớp mái nối nhau và cách công trình đặt giữa khoảng sân cỏ, hàng cây. Buổi sáng sớm và chiều muộn, nắng nghiêng làm nổi các mảng đắp nổi, ảnh chụp cũng đẹp hơn giữa trưa.
Bốn thời cúng trong ngày và lúc nào hợp cho khách
Tín đồ Cao Đài cúng bốn thời mỗi ngày, gọi là cúng tứ thời, vào bốn giờ Tý, Mẹo, Ngọ, Dậu. Khách tham quan thường chọn thời trưa vì tiện lịch trình. Giờ cụ thể có thể điều chỉnh, bạn nên hỏi lại tại chỗ:
| Thời cúng | Khoảng giờ theo đồng hồ | Hợp với khách không |
|---|---|---|
| Thời Tý | Nửa đêm | Ít khách đến; thường chỉ người ở lại gần đó |
| Thời Mẹo | Khoảng sáu giờ sáng | Hợp với ai ngủ lại Tây Ninh và dậy sớm; mát, yên |
| Thời Ngọ | Khoảng mười hai giờ trưa | Thời nhiều du khách xem nhất; nên đến trước để có chỗ |
| Thời Dậu | Khoảng sáu giờ chiều | Hợp với ai đi núi Bà Đen buổi chiều rồi ghé lại |
Trong buổi cúng, tín đồ mặc áo dài trắng, chức sắc mặc áo theo phẩm, xếp hàng vào điện theo thứ tự. Có nhạc lễ và tiếng tụng kinh. Khách thường được bố trí đứng xem ở khu riêng, không đi lại giữa hàng người đang làm lễ. Những quy định cụ thể như lối đi, chỗ đứng, trang phục là chuyện bạn hỏi người hướng dẫn tại chỗ.
Giữ nếp người khách: vài điều căn bản
Trang phục kín đáo. Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối là đủ. Màu trắng là màu áo của tín đồ, khách không bắt buộc mặc trắng, chỉ cần gọn gàng và lịch sự.
Đi nhẹ, nói nhỏ. Nội Ô là nơi sinh hoạt tôn giáo. Đoàn đông đi chung nên nhắc nhau giữ trật tự, không gọi nhau ầm ĩ hay mở loa.
Theo hướng dẫn tại chỗ. Có những lối đi, khu vực dành riêng cho chức sắc hay theo nam nữ. Thấy người giữ trật tự chỉ hướng thì làm theo, đừng tự đoán.
Chụp ảnh có chừng mực. Toàn cảnh từ sân thì thường không sao; chụp cận người đang hành lễ thì nên tránh hoặc hỏi trước.
Không bình luận về niềm tin. Đứng trong không gian của một tôn giáo khác, phép lịch sự đơn giản nhất là quan sát, hỏi khi thật muốn hiểu, và không so sánh hơn thua.
Không mua bán, xin xỏ trong khuôn viên. Quanh khu Nội Ô có hàng quán, nhưng bên trong là nơi thờ tự. Nếu có ai tự xưng hướng dẫn rồi đòi tiền, bạn có thể từ chối và hỏi người giữ trật tự của Tòa Thánh. Muốn đóng góp thì tìm nơi nhận công quả chính thức, không đưa tiền qua tay người lạ.
Lo cho trẻ nhỏ và người già. Sân và khuôn viên rộng, nắng gắt, đường đi giữa các công trình khá xa. Cho trẻ đi sát người lớn, không chạy nhảy trong lúc làm lễ; người già nên có chỗ ngồi chờ trong bóng râm thay vì đứng lâu ngoài sân trước giờ cúng.
Ghép lịch một ngày từ TP.HCM
Nhiều người ghép Tòa Thánh với núi Bà Đen và vài điểm gần đó. Một cách sắp xếp gợi ý, bạn điều chỉnh theo sức của người đi cùng:
- Khởi hành sớm từ TP.HCM, đến chân núi Bà Đen khoảng tám chín giờ sáng, lên khu chùa Bà khi trời còn mát.
- Xuống núi khoảng mười một giờ, đi xe khoảng hai mươi đến ba mươi phút sang khu Tòa Thánh.
- Đến Tòa Thánh trước giờ cúng trưa ít nhất hai mươi phút, hỏi chỗ đứng cho khách và xem buổi cúng.
- Sau buổi cúng, ăn trưa ở các quán quanh khu Nội Ô. Tây Ninh có nhiều quán chay vì cộng đồng tín đồ ăn chay theo kỳ.
- Buổi chiều đi dạo quanh khuôn viên dưới bóng cây, nghỉ ngơi trước khi lên xe về; người lớn tuổi nên có giấc nghỉ ngắn.
- Về lại thành phố trước tối để tránh giờ cao điểm cửa ngõ phía tây.
Nếu có hai ngày, ngủ lại Tây Ninh để xem thời cúng sáng sớm ở Tòa Thánh là trải nghiệm khác hẳn: không khí yên, nắng mai trên mặt tiền, ít khách. Sáng hôm sau lên núi Bà Đen cũng tiện hơn vì gần.
Hiểu một tôn giáo bản địa của Nam Bộ qua chuyến đi
Đến Tòa Thánh, nhiều người miền Bắc và miền Trung lần đầu biết rằng Nam Bộ có những tôn giáo bản địa ra đời trong thế kỷ XX, gắn với đời sống của người dân vùng đất mới. Cao Đài là một trong số đó. Ngoài Tòa Thánh, rải khắp miền Tây và miền Đông Nam Bộ là các thánh thất nhỏ hơn, mang cùng phong cách kiến trúc, có mặt ở nhiều làng quê.
Một chuyến đi như vậy giúp bạn hiểu thêm vì sao ở miền Nam, trên cùng một con đường có thể gặp chùa, đình, thánh thất, nhà thờ, miếu Bà nằm gần nhau. Sự đa dạng ấy là một phần của văn hoá Nam Bộ, nơi nhiều cộng đồng đến khai hoang và mang theo niềm tin của mình. Người đi hành hương theo kiểu du lịch văn hoá thường thấy những điểm như vậy thú vị không kém các ngôi chùa lớn.
Nếu bạn có bạn bè hay đồng nghiệp là tín đồ Cao Đài, đi cùng họ là cách tốt nhất để được giải thích những điều bạn thắc mắc. Họ có thể kể về nếp sinh hoạt, các ngày lễ lớn trong năm của đạo và những điều mà một bài viết của người ngoài không thể nói thay.
Khi nào nên tránh và những điều cần kiểm trước
Tòa Thánh có những dịp lễ lớn trong năm, khi tín đồ từ nhiều nơi về dự, khuôn viên rất đông và khu vực dành cho khách có thể bị thu hẹp. Nếu mục đích của bạn là tham quan thong thả, hãy tìm hiểu lịch lễ của đạo trước khi đi, hoặc hỏi người quen là tín đồ. Ngày thường giữa tuần thường là lúc dễ chịu nhất cho khách.
Thông tin về giờ mở cửa cho khách, quy định chụp ảnh, khu vực được vào có thể thay đổi theo thời điểm. Không nên tin hoàn toàn vào một bài viết cũ hay lời kể của người khác; hỏi trực tiếp tại chỗ là chắc nhất. Ở khuôn viên rộng thế này, gửi xe ở bãi có người trông và hỏi rõ phí trước khi gửi để tránh hiểu lầm.
Tây Ninh nắng nóng quanh năm, nhất là từ khoảng tháng Ba đến tháng Năm. Đứng chờ buổi cúng trưa dưới nắng có thể làm người lớn tuổi mệt; hãy tìm chỗ có bóng râm, mang nước và nón. Với trẻ nhỏ, hãy giải thích trước rằng sẽ phải đứng yên một lúc, để các em không thấy chán và chạy nhảy trong lúc mọi người đang làm lễ.
Câu hỏi thường gặp
Khách không phải tín đồ có được vào Tòa Thánh Tây Ninh không?
Khách tham quan thường được vào khuôn viên và xem buổi cúng ở khu dành cho khách. Quy định cụ thể về khu vực được vào, lối đi và chụp ảnh có thể thay đổi, nên bạn hỏi người giữ trật tự tại chỗ khi đến.
Nên đến Tòa Thánh vào giờ nào?
Nhiều du khách chọn đến trước thời cúng trưa, khoảng mười hai giờ, để xem buổi lễ. Nếu ngủ lại Tây Ninh, thời cúng sáng khoảng sáu giờ yên và mát hơn. Giờ cụ thể nên hỏi lại tại chỗ vì có thể điều chỉnh.
Đến Tòa Thánh có cần mặc áo trắng không?
Không bắt buộc. Áo trắng là trang phục của tín đồ. Khách chỉ cần mặc kín đáo, gọn gàng: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, và làm theo hướng dẫn tại chỗ về lối đi, chỗ đứng.
Từ Tòa Thánh đến núi Bà Đen bao xa?
Hai nơi cách nhau khoảng mười mấy cây số, đi xe chừng hai mươi đến ba mươi phút tuỳ đường. Vì vậy nhiều đoàn ghép cả hai trong một ngày: sáng lên núi, trưa xem buổi cúng ở Tòa Thánh.
Có thể chụp ảnh bên trong Tòa Thánh không?
Tuỳ quy định từng thời điểm. Chụp toàn cảnh từ sân thường không sao, còn bên trong điện hoặc chụp cận người đang hành lễ thì nên hỏi trước và tôn trọng nếu được nhắc không chụp.
Muốn tìm hiểu giáo lý Cao Đài thì nên hỏi ai?
Người phù hợp nhất là chức sắc hoặc tín đồ Cao Đài, những người hiểu đạo của mình. Bài viết du lịch chỉ giới thiệu Tòa Thánh như một điểm đến, không thay được lời giải thích từ người trong đạo.