Phủ Tây Hồ là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nằm trên một doi đất nhô ra Hồ Tây, Hà Nội, và từ lâu là một trong những nơi người Hà Nội đến đông nhất vào mùng một, ngày rằm. Phủ không có thần tích nào nói riêng về chuyện cầu duyên. Tiếng "cầu duyên ở phủ Tây Hồ" đến từ hai nguồn: Thánh Mẫu được tìm đến với mọi tâm sự của đời thường, và một chuyện kể cũ về cuộc gặp gỡ bên hồ giữa Mẫu và trạng Bùng Phùng Khắc Khoan.
Bài này kể gốc tích ở mức đủ hiểu, giải thích vì sao nhiều người trẻ chọn phủ Tây Hồ, chỉ cách chọn ngày giờ để đi cho thong thả, đường vào, và gợi ý một buổi quanh Hồ Tây để chuyến đi không chỉ là mười phút trong sân phủ. Cách sắm lễ, khấn vái trong phủ thuộc nếp của từng người, bài không đi vào.
Phủ thờ ai và vì sao gắn với chuyện duyên
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong "tứ bất tử" của tín ngưỡng Việt, cùng với Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016, Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí trung tâm. Nơi thờ chính của Mẫu là quần thể Phủ Dầy ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình; phủ Tây Hồ là một trong những nơi thờ Mẫu nổi tiếng nhất ở Hà Nội.
Gắn với Hồ Tây có một chuyện kể được nhắc nhiều: tương truyền Phùng Khắc Khoan cùng bạn đi chơi Hồ Tây, ghé một quán nhỏ bên hồ và gặp một người con gái xướng hoạ thơ rất giỏi, về sau mới biết đó là Mẫu hiển linh. Chuyện này có trong các bản kể về Thánh Mẫu, trong đó "Vân Cát thần nữ truyện" thường được dẫn. Một cuộc gặp tài hoa bên mặt hồ, lại là chuyện giữa một nữ thần và một ông trạng, nên dễ hiểu vì sao người trẻ thích gắn nơi này với chữ duyên.
Nguồn thứ hai đơn giản hơn: Mẫu được người Việt tìm đến với đủ loại tâm sự, từ làm ăn, sức khoẻ đến gia đạo. Phủ Tây Hồ lại ở ngay trong thành phố, đường đi dễ, cảnh đẹp, nên lớp người trẻ đến đông, và chuyện cầu duyên được kể nhiều hơn các chuyện khác.
Phủ Tây Hồ nằm ở đâu, đường vào ra sao
Phủ nằm trên doi đất Quảng An nhô ra mặt Hồ Tây, thuộc khu Tây Hồ của Hà Nội. Vài điều nên biết về đường đi:
- Đi từ trung tâm: theo các trục quanh hồ hướng về phía Quảng An, rồi rẽ vào con đường nhỏ dẫn ra doi đất. Đường vào hẹp, hai bên là hàng quán và hàng lễ.
- Gửi xe: xe máy gửi ở các bãi dọc đường vào; ô tô khó vào sát phủ ngày đông. Hỏi rõ mức gửi trước khi giao xe, nhất là ngày rằm.
- Xe buýt, xe công nghệ: thuận hơn ngày đông vì không phải lo chỗ gửi. Có thể xuống ở đầu đường và đi bộ vào.
- Đi bộ quanh hồ: nếu ở gần, đi bộ hoặc đạp xe theo đường ven hồ là cách đến dễ chịu nhất, vừa ngắm được mặt nước.
- Người già, trẻ nhỏ: sân phủ bằng phẳng, không phải leo, nhưng ngày đông chen lấn ở cổng. Đưa người già đi ngày thường sẽ an toàn hơn.
Giờ mở cửa và quy định gửi xe có thể thay đổi; kiểm tra thông báo của ban quản lý di tích hoặc hỏi người dân quanh đó trước khi đi.
Chọn ngày giờ: đông và vắng
Phủ Tây Hồ nổi tiếng đông vào những ngày nhất định. Nếu mục đích của bạn là có thời gian đứng yên trong sân phủ và đi dạo quanh hồ, chọn ngày giờ quan trọng hơn mọi thứ khác.
| Thời điểm | Mức đông thường gặp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Mùng một, ngày rằm âm lịch | Rất đông, nhất là buổi tối hôm trước và cả ngày hôm đó | Tránh nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ; nếu muốn đi đúng ngày thì đến sáng sớm |
| Tháng Giêng âm lịch | Đông kéo dài cả tháng, có ngày chen chúc | Chọn ngày thường giữa tuần, tránh cuối tuần |
| Ngày thường, buổi sáng | Vắng, chủ yếu người dân quanh vùng | Thời điểm dễ chịu nhất để đứng ngắm và nghe kể chuyện |
| Chiều muộn ngày thường | Vừa phải, nhiều người đi dạo hồ | Hợp để gộp với đi dạo, ngắm hoàng hôn Hồ Tây |
| Ngày vía Mẫu, ngày lễ của phủ | Có thể rất đông, có nghi lễ riêng | Hỏi lịch của phủ trước; người đến lần đầu nên đứng ngoài quan sát |
Ngày vía Mẫu Liễu Hạnh theo tập quán là mùng ba tháng Ba âm lịch, trùng dịp Tết Hàn thực; những ngày quanh đó phủ thường đông. Nếu bạn chỉ muốn thăm, tránh những ngày này là đơn giản nhất.
Trong sân phủ: đi như một người khách hiểu chuyện
Phủ Tây Hồ là nơi thờ tự đang có đời sống thật: có người trông coi, có người đến lễ hằng ngày, có những ngày diễn ra nghi lễ hầu đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Khi bước vào, bạn đang là khách của một không gian thiêng với nhiều người. Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, đi theo lối, không chen lên trước người đang lễ là phép lịch sự cơ bản.
Nếu gặp lúc có canh hầu đồng, hãy coi đó là dịp quan sát một di sản đang sống. Đứng ở chỗ không cản đường, không chĩa máy ảnh sát mặt người đang hầu, không bình phẩm. Nếu được mời nhận lộc, cảm ơn nhẹ nhàng; nếu không muốn nhận, từ chối lịch sự cũng không sao.
Một điều nhiều người trẻ hay quên: chuyện cầu duyên là chuyện riêng, không cần làm to. Không cần đặt lễ thật lớn, không cần nhờ ai "khấn hộ cho nhanh". Những lời mời kiểu ấy ở cổng phủ thường gắn với tiền bạc. Lễ nhỏ, lòng thành, rồi dành thời gian ngắm cảnh, đó là cách đi nhẹ nhàng nhất.
Về tiền công đức, phủ thường có hòm công đức đặt ở chỗ dễ thấy. Bỏ tiền vào hòm là cách gọn gàng nhất nếu bạn muốn góp; việc cài tiền lẻ lên ban thờ, nhét vào tay tượng hay rải dưới sân vừa làm bẩn không gian thờ, vừa khiến người trông coi vất vả dọn dẹp. Bao nhiêu là tuỳ lòng, không có mức nào được coi là đúng.
Xem gì quanh phủ và quanh Hồ Tây
Một buổi ở phủ Tây Hồ có thể kéo dài thành nửa ngày dễ chịu nếu bạn gộp thêm vài điểm quanh hồ. Vài gợi ý không theo thứ tự:
- Chùa Trấn Quốc: nằm bên đường Thanh Niên, thường được giới thiệu là ngôi chùa có lịch sử lâu đời bậc nhất của Hà Nội. Đến đây như một người khách ngắm kiến trúc và mặt hồ.
- Đường ven Hồ Tây: đi bộ, đạp xe, ngồi ghế đá ngắm hoàng hôn. Đây là phần nhiều người nhớ lâu nhất của chuyến đi.
- Đầm sen mùa hè: khoảng tháng Năm, tháng Sáu dương lịch, quanh hồ có những đầm sen, người ta đến chụp ảnh từ sáng sớm.
- Quán ăn quanh phủ: đường vào phủ nổi tiếng với các món như bánh tôm, ốc. Hỏi giá trước khi gọi vào ngày đông.
- Làng hoa, làng đào phía bắc hồ: mùa cuối năm có thể kết hợp đi xem hoa, đào trước Tết.
- Cà phê ven hồ: một chỗ ngồi nhìn ra mặt nước để trò chuyện với bạn đi cùng sau khi đi lễ.
Nếu muốn tìm hiểu thêm về tín ngưỡng thờ Mẫu như một di sản, các bảo tàng ở Hà Nội thỉnh thoảng có trưng bày chuyên đề; kiểm lịch trưng bày trước khi đi.
Một buổi sáng mẫu ở phủ Tây Hồ
Dưới đây là một lịch trình ví dụ giả định cho người đi lần đầu vào một ngày thường, đi cùng một hai người bạn. Bạn có thể co giãn tuỳ sức và tuỳ mùa.
- Khoảng 6 giờ 30: đến đầu đường vào phủ, gửi xe hoặc xuống xe. Lúc này hàng quán mới mở, đường còn thoáng, không khí trên hồ mát.
- Khoảng 7 giờ: vào sân phủ, đứng ngắm khung cảnh, đọc bảng giới thiệu di tích nếu có. Lễ nhỏ nếu bạn muốn, rồi lùi ra cho người sau.
- Khoảng 7 giờ 30: đi bộ ra phía mép doi đất nhìn mặt hồ. Đây là lúc yên nhất để trò chuyện với bạn đi cùng về điều mình mong.
- Khoảng 8 giờ: ăn sáng ở một quán quanh đó, hỏi giá trước khi gọi.
- Khoảng 9 giờ: đạp xe hoặc đi xe dọc đường ven hồ về phía đường Thanh Niên, ghé chùa Trấn Quốc như một người khách tham quan.
- Khoảng 10 giờ: ngồi cà phê ven hồ trước khi trời nắng gắt, rồi về.
Mùa hè nên đi sớm hơn và mang nước; mùa đông gió hồ lạnh, mang thêm áo khoác. Nếu đi cùng người lớn tuổi, bớt điểm đạp xe và chọn chỗ ngồi nghỉ có mái che.
Những lời đồn quanh chuyện cầu duyên ở phủ
Quanh phủ Tây Hồ có không ít lời truyền: phải đi đủ mấy lần, phải đến đúng giờ nào, phải mua đúng thứ lễ nào. Phần lớn là kinh nghiệm cá nhân được kể lại rồi lan đi, không phải quy định của phủ. Người trông coi phủ, nếu được hỏi, thường chỉ dặn những điều rất cơ bản: ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự, không đặt tiền lẻ bừa bãi.
Cũng có những lời mang tính hù doạ, như "đã cầu thì phải quay lại trả lễ, không thì Mẫu quở". Những lời này thường xuất hiện cùng lời mời mua lễ hoặc làm lễ hộ. Tín ngưỡng thờ Mẫu trong cách hiểu của các nhà nghiên cứu là tín ngưỡng hướng về người mẹ che chở; nếu một lời truyền khiến bạn sợ, đó là lúc nên hỏi lại người nói nó được gì.
Cuối cùng, chuyến đi không thay được việc bạn chủ động gặp gỡ, mở lòng với người mới. Nhiều người kể rằng điều họ nhận được từ phủ Tây Hồ là một buổi sáng yên tĩnh bên hồ, một lần nói ra mong muốn của mình, và đó đã là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Phủ Tây Hồ có phải chỉ để cầu duyên không?
Không. Phủ Tây Hồ là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, người ta đến với nhiều tâm nguyện khác nhau: bình an, công việc, gia đạo. Chuyện cầu duyên chỉ là một phần được người trẻ kể nhiều, không có thần tích nào nói phủ dành riêng cho việc này.
Nên đi phủ Tây Hồ vào ngày nào để đỡ đông?
Ngày thường giữa tuần, buổi sáng sớm là vắng nhất. Mùng một, ngày rằm âm lịch, tháng Giêng và những ngày quanh vía Mẫu mùng ba tháng Ba âm lịch thường rất đông, không hợp với người già, trẻ nhỏ.
Đi phủ Tây Hồ cần mặc gì?
Quần áo kín vai, kín gối, màu nhã nhặn; giày dép dễ tháo. Tránh váy ngắn, áo hở lưng. Ngày nắng mang theo mũ, nước uống vì sân phủ và đường ven hồ ít bóng mát vào buổi trưa.
Có cần nhờ người ở cổng khấn hộ hoặc sắm lễ hộ không?
Không cần. Bạn có thể tự sắm lễ đơn giản hoặc chỉ đến thăm. Nếu ai đó mời làm lễ hộ, viết sớ hộ với giá cao và nói phải như vậy mới được, hãy từ chối lịch sự và đi tiếp.
Từ phủ Tây Hồ có thể đi thêm những đâu trong một buổi?
Chùa Trấn Quốc bên đường Thanh Niên, đường ven Hồ Tây để đi dạo, các đầm sen vào mùa hè, làng hoa phía bắc hồ vào cuối năm. Gộp hai ba điểm là đủ cho nửa ngày thong thả.
Gặp lúc trong phủ đang hầu đồng thì nên làm gì?
Đứng ở chỗ không cản lối, quan sát yên lặng, không chụp ảnh sát mặt người hầu đồng, không bình phẩm. Nếu được mời nhận lộc thì cảm ơn; không muốn nhận thì từ chối nhẹ nhàng. Đây là nghi lễ của một di sản đang sống.