Đền Chử Đồng Tử – Tiên Dung ở Hưng Yên: chuyện tình bãi sông và chuyến về Khoái Châu

Chử Đồng Tử và Tiên Dung là đôi vợ chồng trong một truyền thuyết cổ của người Việt: chàng trai nghèo đánh cá ven sông và nàng công chúa con vua Hùng gặp nhau trên một bãi cát, tự nguyện nên duyên dù khác biệt giàu nghèo. Hai vị được thờ ở nhiều làng ven sông Hồng; nổi tiếng nhất là cụm đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch ở vùng Khoái Châu, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Chử Đồng Tử cũng là một trong "tứ bất tử" của tín ngưỡng Việt.

Nhiều đôi lứa, nhiều người trẻ tìm về đây vì yêu câu chuyện, có người mang theo điều mong về duyên. Bài này kể lại chuyện theo sách cổ, giải thích vì sao nơi này gắn với chuyện tình, gợi ý thời điểm và cách đi, và những gì có thể ghép trong một chuyến về Hưng Yên.

Chuyện tình được kể trong sách cổ

Câu chuyện được chép trong "Lĩnh Nam chích quái", tập truyện cổ của người Việt, với tên "Nhất Dạ Trạch truyện". Theo truyện, Chử Đồng Tử nhà rất nghèo, hai cha con chỉ có chung một chiếc khố. Khi cha mất, chàng nhường khố để liệm cha, còn mình thì ngày ngày ngâm mình dưới nước đánh cá, đêm ra bãi vùi mình trong cát.

Công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng, thích đi chơi đây đó, không muốn lấy chồng. Một lần thuyền của nàng ghé bãi cát ven sông, nàng cho quây màn tắm đúng chỗ Chử Đồng Tử đang vùi mình. Nước dội trôi cát, lộ ra chàng trai. Tiên Dung cho rằng đó là duyên trời định, quyết kết làm vợ chồng.

Vua Hùng giận, hai người không dám về triều, ở lại lập chợ, buôn bán, dân theo về đông. Tương truyền về sau Chử Đồng Tử theo học đạo, hai vợ chồng đem đạo ra giúp dân. Khi vua nghi họ làm loạn và cho quân đến, chỉ trong một đêm cả thành quách bay lên trời, chỗ đất cũ sụt xuống thành đầm, người đời gọi là đầm Nhất Dạ, tức đầm một đêm.

Vì sao nơi này gắn với chuyện duyên

Đây là một chuyện tình tự nguyện. Trong kho truyện cổ Việt, hiếm có chuyện nào mà người con gái tự chọn bạn đời một cách quyết liệt như Tiên Dung, vượt qua cả ý cha và khoảng cách giàu nghèo. Người trẻ hôm nay đọc lại thấy gần gũi, và muốn về tận nơi câu chuyện được thờ.

Cặp đôi được thờ cùng nhau. Ở nhiều nơi thờ, Chử Đồng Tử và Tiên Dung được phối thờ như một đôi vợ chồng. Hình ảnh hai người cùng ngự trong một ngôi đền khiến các đôi lứa thích đến thăm cùng nhau, khác hẳn những nơi có lời đồn đôi lứa nên tránh.

Chi tiết "duyên trời định". Lời Tiên Dung trong truyện, coi cuộc gặp là duyên trời sắp đặt, đi vào cách nói của dân gian. Người mang điều mong về duyên tìm về đây như tìm về nơi gốc của một chữ duyên được kể.

Một chuyến về vùng quê ven sông. Khác những nơi giữa phố, đền ở Khoái Châu nằm giữa vùng bãi bồi, vườn nhãn, làng quê. Bản thân chuyến đi đã là một buổi rời thành phố, hợp với người muốn có khoảng lặng.

Hai ngôi đền, hai chặng của câu chuyện

Cụm di tích ở vùng Khoái Châu gồm hai ngôi đền thường được nhắc cùng nhau: đền Đa Hoà và đền Hoá Dạ Trạch, còn gọi ngắn là đền Dạ Trạch. Theo truyền thuyết địa phương, mỗi nơi gắn với một chặng trong cuộc đời của hai vị, từ lúc lập nghiệp đến lúc hoá. Bảng giới thiệu tại đền và người trông coi sẽ kể chi tiết theo cách hiểu của làng; mỗi nơi có thể có dị bản riêng.

Ngoài cụm đền này, nhiều làng ven sông Hồng thuộc Hà Nội và Hưng Yên cũng thờ Chử Đồng Tử, có nơi gắn với quê chàng, có nơi gắn với bãi cát trong truyện. Mỗi làng giữ truyền thuyết của mình, và việc nhiều nơi cùng nhận một câu chuyện là chuyện thường gặp trong tín ngưỡng Việt. Người đi thăm không cần tìm xem nơi nào "đúng", chỉ cần nghe mỗi nơi kể.

Hai đền đều có lễ hội vào mùa xuân với rước kiệu, các nghi thức của làng. Lịch hội cụ thể có thể thay đổi theo từng năm và cách tổ chức của địa phương; nếu muốn xem hội, hãy hỏi trước ban quản lý di tích. Nếu chỉ muốn thăm và ngồi yên, ngày thường ngoài mùa hội là lựa chọn dễ chịu hơn.

Làm khách ở một ngôi đền làng

Khác những chùa lớn ở thành phố, đền thờ ở vùng quê thường có người trông coi là thủ từ hoặc người của ban quản lý, ngày thường có khi cửa hậu cung đóng, chỉ mở vào ngày lễ. Nếu đến mà thấy cửa đóng, bạn có thể hỏi người quanh đó, nhưng đừng tự ý mở hay trèo qua. Nhiều nơi người khách chỉ đứng ở gian ngoài là đủ.

Một vài điều nhỏ giúp chuyến thăm nhẹ nhàng: ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không leo lên bệ thờ hay ngồi lên bậc thềm dành cho kiệu, không tự ý chạm vào đồ thờ, không mang đồ trong đền ra làm kỷ niệm. Nếu muốn chụp ảnh gian thờ, hỏi người trông coi trước. Đồ lễ mang theo, nếu có, nên gọn, và mang rác của mình về.

Ở vùng quê, người dân thường rất sẵn lòng kể chuyện làng, chuyện đền cho khách hỏi han tử tế. Một câu chào, một lời hỏi thăm, có khi bạn được nghe những chi tiết truyền thuyết không có trong sách. Đó là phần quý nhất của một chuyến về đền làng.

Đi mùa nào

Vùng bãi ven sông Hồng mỗi mùa một vẻ. Bảng dưới đây gợi ý để bạn chọn thời điểm hợp với mục đích chuyến đi.

Ngày rằm, mùng một, ngay cả ngoài mùa hội, đền cũng đông hơn ngày thường. Nếu muốn yên tĩnh, chọn ngày giữa tuần.

Đường đi và đi cùng người lớn tuổi

Khoái Châu không xa Hà Nội; chuyến đi trong ngày là hoàn toàn được. Vài điều nên chuẩn bị:

• Đi xe máy, ô tô: có thể theo các tuyến đường tỉnh hoặc men theo đê sông Hồng. Đường đê đẹp nhưng hẹp, nhiều xe tải, đi chậm và cẩn thận ở các đoạn cua.
• Xe khách: có tuyến từ Hà Nội về Hưng Yên; hỏi nhà xe điểm dừng gần đền và chuẩn bị đi thêm một đoạn bằng xe ôm hoặc xe công nghệ.
• Đi theo nhóm: thuê chung một xe sẽ thoải mái, chủ động thời gian dừng ở mỗi đền.
• Người lớn tuổi: sân đền bằng phẳng, không phải leo, nhưng mùa hè nắng nóng; mang nước, ô, nghỉ trong bóng mát.
• Người mang thai, trẻ nhỏ: tránh mùa hội đông đúc và giờ nắng gắt.

Đường sá, tuyến xe thay đổi theo thời gian; kiểm tra bản đồ và hỏi nhà xe trước ngày đi.

Ghép gì vào chuyến về Hưng Yên

Một ngày về Khoái Châu có thể ghép thêm vài điểm của vùng Hưng Yên mà không quá vội:

• Phố Hiến: thương cảng xưa của xứ Đàng Ngoài, nay còn nhiều di tích, đền, chùa, hội quán cũ quanh khu trung tâm Hưng Yên.
• Văn miếu Xích Đằng: nơi thờ Khổng Tử và các bậc khoa bảng của trấn Sơn Nam xưa, hợp với người thích lịch sử.
• Vườn nhãn: mùa hè có thể ghé vườn nhãn, hỏi chủ vườn trước khi vào.
• Làng quê ven đê: đi chậm, dừng chụp ảnh bãi bồi, bãi ngô, bãi chuối.
• Ẩm thực địa phương: các món quen của vùng như chè sen, nhãn lồng tuỳ mùa; hỏi giá trước khi gọi.

Gộp hai đền với một hai điểm khác là đủ cho một ngày thong thả. Cố đi quá nhiều chỗ thì chuyến về quê lại thành cuộc chạy đua.

Đọc chuyện tình như một câu chuyện về lựa chọn

Có nhiều cách đọc truyện Chử Đồng Tử – Tiên Dung. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian thường nhìn thấy ở đây dấu vết của nghề buôn bán ven sông, của sự gặp gỡ giữa các tín ngưỡng, và một tinh thần đề cao hạnh phúc tự chọn. Người trẻ hôm nay có thể đọc nó như câu chuyện về sự dũng cảm trong lựa chọn bạn đời: không chạy theo môn đăng hộ đối, sẵn sàng làm lại từ đầu cùng nhau.

Nhìn như vậy, chuyến về đền không phải để "xin" một người yêu từ trời rơi xuống như chuyện bãi cát. Đó là dịp để nghĩ về điều mình thật sự tìm ở một người đồng hành: sự chân thành, sự cùng làm cùng sống, sự tôn trọng nhau. Câu chuyện cổ khép lại bằng một phép lạ, nhưng phần giữa của nó, hai người cùng lập chợ, buôn bán, giúp dân, lại rất đời thường.

Nếu đi cùng người thương, chuyến về đền là dịp kể cho nhau nghe một câu chuyện cũ và nói về chuyện của chính mình. Nếu đi một mình, đó là một ngày rời phố, ngồi bên sông, nghe tiếng gió trên bãi.

Còn nếu bạn đi cùng cha mẹ, ông bà, chuyến về đền cũng là dịp để nghe người lớn kể lại câu chuyện theo cách họ được nghe hồi nhỏ. Mỗi vùng, mỗi nhà có thể kể khác nhau một chút, thêm bớt một chi tiết. Những khác biệt ấy chính là cách truyện dân gian sống qua nhiều đời, và đáng để ghi lại cho con cháu hơn là tranh cãi bản nào đúng.

Câu hỏi thường gặp

Chử Đồng Tử và Tiên Dung được thờ ở đâu?

Hai vị được thờ ở nhiều làng ven sông Hồng thuộc Hà Nội và Hưng Yên. Nổi tiếng nhất là cụm đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch ở vùng Khoái Châu cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Mỗi nơi giữ truyền thuyết và dị bản riêng.

Truyện Chử Đồng Tử được chép trong sách nào?

Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện cổ của người Việt, với tên Nhất Dạ Trạch truyện, nghĩa là truyện đầm một đêm. Ngoài ra truyện còn được kể lại trong nhiều sách sưu tầm truyện cổ tích về sau.

Đi đền Chử Đồng Tử cầu duyên có được không?

Nhiều người trẻ về đây mang theo điều mong về duyên, vì câu chuyện là một chuyện tình tự nguyện. Bạn có thể đến thăm, dâng hương như mọi người khách; không có lễ hay nghi thức đặc biệt nào bắt buộc, và không nên nghe lời mời làm lễ đắt tiền.

Nên đi vào mùa hội hay ngày thường?

Mùa hội mùa xuân có rước kiệu, nghi lễ làng, đông và vui nhưng chen chúc. Ngày thường ngoài mùa hội vắng, hợp với người muốn ngồi yên, đi cùng người lớn tuổi. Lịch hội nên hỏi ban quản lý di tích trước.

Từ Hà Nội về Khoái Châu có đi về trong ngày được không?

Được. Khoái Châu không xa Hà Nội, có thể đi xe máy, ô tô hoặc xe khách rồi đi thêm một đoạn ngắn. Đi sớm, gộp hai đền với một hai điểm như Phố Hiến hay vườn nhãn là vừa cho một ngày.

Tứ bất tử gồm những vị nào?

Theo tín ngưỡng dân gian Việt, tứ bất tử gồm Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đây là bốn vị được tin là bất tử, thờ ở nhiều nơi trên khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ.