Một buổi sáng ngày thường là đủ để đi bộ qua bốn hội quán lớn nằm gần nhau trên đường Nguyễn Trãi và quanh đó ở Chợ Lớn: Tuệ Thành, Nghĩa An, Hà Chương và Ôn Lăng. Mỗi hội quán là nơi sinh hoạt của một nhóm người Hoa theo quê gốc, có kiến trúc, vị thờ chính và không khí khác nhau. Đi bộ chậm, mỗi nơi chừng hai mươi đến ba mươi phút, bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt ấy.
Đêm Nguyên tiêu ở Chợ Lớn đã có nhiều bài viết riêng. Bài này dành cho những ngày bình thường, khi hội quán vắng, khói nhang vòng trôi chậm trong ánh nắng xiên qua giếng trời, và bạn có thể đứng lâu nhìn những mảng chạm gốm, chạm gỗ mà không bị dòng người đẩy đi.
Hội quán là gì và vì sao Chợ Lớn có nhiều đến vậy
Hội quán là nơi tụ họp của những người cùng quê gốc khi sống xa quê. Người Hoa đến Nam Bộ qua nhiều đợt, từ thế kỷ XVII trở đi, thường lập thành các nhóm theo ngôn ngữ và quê gốc, quen gọi là các bang: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ. Mỗi bang dựng hội quán của mình, vừa là nơi thờ tự, vừa là nơi lo việc tương trợ, giáo dục, ma chay cho người cùng quê.
Chợ Lớn là khu buôn bán lớn của người Hoa ở Sài Gòn từ thế kỷ XVIII–XIX, nên hội quán tập trung dày đặc ở đây. Phần lớn hội quán được người dân gọi theo vị thần thờ chính: hội quán thờ Thiên Hậu thì gọi là chùa Bà, thờ Quan Công thì gọi là chùa Ông. Cách gọi "chùa" là cách nói dân gian, thực ra đây là những ngôi miếu theo tín ngưỡng dân gian người Hoa, khác với chùa Phật giáo.
Ngày nay hội quán vẫn là nơi sinh hoạt thật của cộng đồng: có người trông coi, có ban quản trị, có người đến thắp hương mỗi sáng. Bạn đến như khách thăm một ngôi nhà chung của người khác, nên đi nhẹ, hỏi khi cần và không tự ý vào những khu có cửa đóng.
Bốn hội quán trên lộ trình
Bảng dưới tóm tắt bốn điểm nằm gần nhau, có thể đi bộ nối tiếp. Thông tin về quê gốc và vị thờ chính là theo cách giới thiệu phổ biến:
| Hội quán | Bang | Người dân hay gọi | Điều dễ nhận ra |
|---|---|---|---|
| Tuệ Thành | Quảng Đông (Quảng Châu) | Chùa Bà Thiên Hậu | Mái lợp có tượng gốm nhiều nhân vật, nhang vòng lớn treo kín trần |
| Nghĩa An | Triều Châu | Chùa Ông | Thờ Quan Công, có tượng ngựa xích thố ở gian trước, chạm gỗ thếp vàng |
| Hà Chương | Phúc Kiến (Chương Châu) | Chùa Bà | Cột đá chạm rồng, trang trí gốm trên mái |
| Ôn Lăng | Phúc Kiến (Tuyền Châu) | Chùa Quan Âm | Nằm trên đường Lão Tử, sân trong nhiều bàn thờ, không khí nhộn nhịp |
Còn nhiều hội quán khác trong khu như Quỳnh Phủ của người Hải Nam, Tam Sơn, Phước An… Nếu còn sức và thời gian, bạn có thể ghé thêm. Nhưng bốn nơi trên đã đủ cho một buổi sáng đi bộ, nhất là khi trời nóng.
Một mẹo nhỏ để nhớ: nhìn vị thờ ở gian chính và hỏi người trông coi hội quán thuộc bang nào. Cùng thờ Thiên Hậu nhưng Tuệ Thành và Hà Chương khác nhau về kiến trúc, trang trí, vì người dựng đến từ hai vùng khác nhau và mang theo tay nghề của quê mình. Đi đủ bốn nơi, bạn sẽ bắt đầu nhận ra những khác biệt ấy mà không cần thuộc tên từng chi tiết.
Lộ trình đi bộ một buổi sáng
Một cách đi gợi ý, bắt đầu sớm để tránh nắng và đông xe. Các hội quán nằm trong phạm vi vài trăm mét đến hơn một cây số:
- Bắt đầu từ hội quán Tuệ Thành trên đường Nguyễn Trãi khoảng bảy giờ rưỡi sáng, khi người trong khu đến thắp hương và ánh nắng còn xiên vào giếng trời.
- Đi bộ vài phút sang hội quán Nghĩa An cũng trên đường Nguyễn Trãi, nhìn kỹ phần chạm gỗ ở gian trước và tượng ngựa.
- Tiếp tục theo đường Nguyễn Trãi đến hội quán Hà Chương, chú ý các cột đá và mảng gốm trên mái.
- Rẽ sang đường Lão Tử ghé hội quán Ôn Lăng; đây cũng là con phố có nhiều cửa hàng đồ lễ người Hoa, bạn có thể đi chậm để xem.
- Kết thúc bằng bữa sáng muộn hoặc trà ở một quán trong khu, nghỉ chân trước khi về.
Vỉa hè Chợ Lớn hẹp, nhiều xe máy đậu, có đoạn phải đi xuống lòng đường. Với người lớn tuổi, nên rút còn hai điểm và đi xe giữa các điểm thay vì đi bộ cả đoạn.
Nhìn gì ở một hội quán
Mái và gốm trang trí. Nhiều hội quán có mái gắn các cụm tượng gốm men màu, mô tả cảnh tuồng tích, nhân vật, lâu đài. Đứng ở sân trong nhìn lên mới thấy hết; mang ống nhòm nhỏ hay dùng máy ảnh có zoom là cách ngắm chi tiết mà không phải trèo lên đâu.
Nhang vòng. Những cuộn nhang lớn treo từ trần, cháy nhiều ngày, là hình ảnh đặc trưng của hội quán người Hoa. Khói tụ dưới mái, gặp nắng chiếu qua giếng trời tạo những vệt sáng mà nhiều người chụp ảnh tìm đến. Đứng lâu trong khói dễ cay mắt, nhất là với trẻ nhỏ.
Chạm gỗ, chạm đá. Khám thờ, bao lam, cột đá thường được chạm rất công phu. Đây là những di vật có tuổi hàng trăm năm, chỉ nhìn, không sờ.
Giếng trời và bố cục. Hội quán thường có các lớp nhà nối nhau bằng sân trong hoặc giếng trời, vừa lấy sáng vừa thoát khói. Đi từ ngoài vào trong, bạn sẽ thấy không gian thay đổi từ sáng sang tối, từ ồn sang yên.
Người trong hội quán. Những người trông coi, những cụ già đến thắp hương mỗi sáng là một phần của nơi này. Một lời chào, một câu hỏi lịch sự thường mở ra những câu chuyện mà không bài viết nào có.
Hiểu chuyện cầu xin ở hội quán mà không lấn sang chuyện khác
Người Hoa ở Chợ Lớn đến hội quán vì nhiều lẽ: người buôn bán thắp hương đầu ngày, người già đến cầu bình an cho con cháu, gia đình đến tạ lễ dịp đặc biệt. Thiên Hậu được người đi biển và thương nhân tôn kính, Quan Công gắn với chữ tín, chữ nghĩa trong buôn bán. Chuyện cầu tài ở các hội quán là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần biết vì sao mỗi nơi được tìm đến.
Trong các hội quán có nhiều ban thờ phụ, có ban thờ cầu con, cầu duyên, cầu học theo tín ngưỡng dân gian người Hoa. Bạn sẽ thấy người đến lễ mua hương, nến, giấy tiền ở quầy của hội quán. Bạn không bắt buộc phải mua gì; khách chỉ đến xem thì không cần lễ vật. Nếu muốn thắp hương, thắp ở lư hương chung theo cách người trong hội quán chỉ dẫn.
Có những ngày vía lớn trong năm của từng vị thần mà hội quán rất đông, chẳng hạn ngày vía Bà Thiên Hậu trong tháng Ba âm lịch. Nếu muốn thong thả, hãy hỏi trước và tránh những ngày đó. Còn đêm rằm tháng Giêng là chuyện của mùa lễ, có nhịp riêng, không hợp với kiểu đi bộ ngắm chậm mà bài này gợi ý.
Chợ Lớn ngoài hội quán: một khu phố nhiều lớp
Đi bộ trong Chợ Lớn, bạn sẽ thấy hội quán nằm xen với nhà thờ, chợ, tiệm thuốc bắc, tiệm vàng, nhà phố cũ có ban công sắt. Gần đó có nhà thờ Cha Tam, một nhà thờ Công giáo xây đầu thế kỷ XX với kiến trúc pha nét Á Đông, nơi cộng đồng Công giáo gốc Hoa sinh hoạt. Đi thêm một đoạn là chợ Bình Tây, ngôi chợ lớn xây từ những năm 1920–1930 với mái ngói nhiều tầng và sân trong.
Nhìn như vậy, một buổi sáng đi hội quán cũng là một buổi đi xem cách nhiều cộng đồng sống cạnh nhau trên cùng vài con phố. Nếu bạn ghé nhà thờ, giữ trật tự như ở bất cứ nơi thờ tự nào, tránh giờ lễ nếu chỉ đến tham quan. Chợ Bình Tây thì đông và ồn, hợp với người còn sức sau khi đi bộ qua các hội quán; người già có thể ngồi nghỉ ở một quán nước gần cổng chợ chờ người trẻ đi dạo.
Một điều thú vị nữa là các con phố bán đồ lễ quanh đường Lão Tử, Lương Nhữ Học, nơi bày bán đèn lồng, giấy tiền, nhang vòng, đồ thờ của người Hoa. Bạn có thể đi xem để hiểu thêm về nếp thờ cúng, không cần mua gì. Nếu muốn mua một món làm quà, hỏi rõ chất liệu và giá trước; muốn tìm vật phẩm có mô tả rõ ràng thì có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
An toàn và giữ di tích khi đi bộ trong Chợ Lớn
Chợ Lớn đông xe, vỉa hè bị chiếm nhiều đoạn, nên đi bộ cần để ý. Đi thành hàng một, cho trẻ nhỏ và người già đi phía trong. Ở những ngã tư lớn, chờ đèn và qua đường thật chậm, giơ tay ra hiệu cho xe máy. Giữ túi xách, điện thoại phía trước người, đặc biệt ở khu chợ.
Trong hội quán, khói nhang dày và nền đá có thể trơn. Người có bệnh hô hấp nên đứng ở sân trong thoáng khí, không đứng lâu dưới vòng nhang. Đừng chạm vào những cuộn nhang đang cháy hay để tóc, khăn quàng gần đó; tàn nhang rơi có thể gây bỏng nhẹ.
Hội quán là di tích, nhiều nơi đã được công nhận cấp quốc gia hay cấp thành phố. Không viết, khắc lên cột, tường; không nhét tiền vào khe tượng hay đặt tiền lên tay tượng; không dùng đèn flash chụp sát các mảng gốm và tranh cũ. Những việc nhỏ ấy giúp các thế hệ sau còn được nhìn thấy những gì bạn đang nhìn thấy hôm nay. Nếu thấy hiện vật bị hư hại hay có người làm bậy, báo với người trông coi hội quán thay vì tự xử lý hay quay video đăng lên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Hội quán người Hoa ở Chợ Lớn có phải là chùa không?
Người dân quen gọi hội quán là chùa Bà, chùa Ông theo vị thần thờ chính, nhưng thực ra đây là nơi thờ tự theo tín ngưỡng dân gian người Hoa kiêm nơi sinh hoạt cộng đồng của từng bang, khác với chùa Phật giáo.
Đi bộ qua bốn hội quán mất bao lâu?
Với nhịp đi chậm, mỗi hội quán khoảng hai mươi đến ba mươi phút, cộng thời gian đi bộ giữa các điểm thì mất chừng hai đến ba giờ. Nếu đi với người lớn tuổi, nên giảm số điểm hoặc đi xe giữa các nơi.
Khách tham quan có cần mua hương khi vào hội quán không?
Không bắt buộc. Khách chỉ đến xem kiến trúc thì không cần lễ vật. Nếu muốn thắp hương, bạn mua ở quầy của hội quán và thắp ở lư hương chung theo hướng dẫn của người trông coi.
Nên tránh những ngày nào nếu muốn đi thong thả?
Nên tránh đêm rằm tháng Giêng, các ngày vía lớn của vị thần thờ chính như vía Bà Thiên Hậu trong tháng Ba âm lịch, và những ngày lễ dài. Ngày thường giữa tuần, sáng sớm là lúc yên nhất.
Có được chụp ảnh trong hội quán không?
Phần lớn hội quán cho khách chụp ảnh kiến trúc và không gian, nhưng bạn nên tránh chụp cận người đang lễ, không dùng đèn flash gần mảng gốm, tranh cũ và tôn trọng nếu người trông coi nhắc không chụp ở khu nào.