Cầu tự là tục cầu xin có con của người Việt, thường do vợ chồng lâu chưa có con hoặc cha mẹ hai bên đứng ra đi lễ. Chữ "tự" ở đây là nối dõi: người xưa coi việc có con là để có người giữ hương hoả, nên tục này gắn chặt với gia đình và dòng họ. Nơi người ta tìm đến khá đa dạng: hang động có nhũ đá mang hình dáng gợi chuyện sinh nở, chùa có ban thờ Quan Âm bế con, đền phủ thờ Mẫu, điện thờ Mười hai Bà Mụ trong hội quán người Hoa, miếu Bà ở Nam Bộ.
Bài này đi qua từng kiểu nơi ấy ở mức hiểu được: vì sao dân gian gắn nó với điều cầu con, đi lúc nào cho đỡ đông, và chuyến đi nên đặt ở vị trí nào bên cạnh chuyện khám chữa. Bài không xếp nơi nào "linh" hơn nơi nào, cũng không hứa điều gì. Với nhiều đôi vợ chồng, chuyến đi cầu tự là một cách giữ hy vọng và giữ hoà khí trong nhà; hiểu đúng tục thì chuyến đi nhẹ hơn nhiều.
Cầu tự nghĩa là gì và vì sao tục này bền đến vậy
Trong xã hội nông nghiệp, một gia đình không có con là thiếu người làm, thiếu người chăm lúc già và thiếu người thờ tự sau này. Áp lực ấy dồn lên vai người vợ nhiều hơn, dù chuyện hiếm muộn có thể đến từ cả hai phía. Khi y học chưa giải thích được, người ta tìm đến thần Phật, đến các vị Mẫu, đến những tảng đá hình thù lạ trong hang, như một cách làm điều gì đó thay vì ngồi chờ.
Tục cầu tự vì vậy mang hai lớp. Lớp ngoài là nghi lễ: dâng hương, xin phép, có nơi xoa đá hay hứng nước nhỏ từ nhũ đá. Lớp trong là tâm lý: được chia sẻ nỗi lo, được người thân đi cùng, được nghe những câu chuyện về người đi trước. Lớp thứ hai này giải thích vì sao ngay cả các cặp vợ chồng đang điều trị ở bệnh viện hiện đại vẫn muốn đi một chuyến.
Ngày nay tục cầu tự không còn nặng chuyện "nối dõi tông đường" như xưa, và nhiều gia đình cầu chung "mẹ tròn con vuông", không phân biệt trai hay gái. Đó là thay đổi đáng mừng, vì cầu con theo giới tính từng là gốc của nhiều nỗi khổ cho người phụ nữ.
Những kiểu nơi người Việt thường tìm đến để cầu tự
Mỗi kiểu nơi gắn với chuyện con cái theo một lối giải thích khác nhau. Biết lối giải thích ấy giúp bạn chọn nơi hợp với niềm tin của gia đình mình.
| Kiểu nơi | Vì sao gắn với cầu con | Ví dụ thường được nhắc |
|---|---|---|
| Hang động có nhũ đá | Dân gian đặt tên cho nhũ đá theo hình dáng: "cô", "cậu", "bầu sữa mẹ"; nước nhỏ từ đá được coi như dòng sữa | Động Hương Tích trong quần thể chùa Hương (Hà Nội) |
| Chùa có tượng Quan Âm bế con | Hình tượng Quan Âm Tống Tử, ở miền Bắc hay gắn với tích Quan Âm Thị Kính | Nhiều chùa làng ở đồng bằng Bắc Bộ |
| Đền, phủ thờ Mẫu | Mẫu là hình tượng người mẹ che chở; người ta tìm đến Mẹ để cầu chuyện làm mẹ | Phủ Tây Hồ (Hà Nội), Phủ Dầy (nay thuộc Ninh Bình) |
| Điện thờ Mười hai Bà Mụ | Theo tín ngưỡng dân gian, các Bà Mụ nặn hình hài và dạy trẻ từng việc nhỏ | Hội quán người Hoa ở Hội An, chùa Ngọc Hoàng ở TP.HCM |
| Đền thờ người mẹ trong truyền thuyết | Gắn với chuyện sinh nở kỳ lạ của Âu Cơ, mẹ Thánh Gióng, Man Nương | Đền Mẫu Âu Cơ (Phú Thọ), chùa Tổ ở Thuận Thành (Bắc Ninh) |
Bảng chỉ nêu những nơi được nhắc nhiều trong sách báo và lời kể; không có nơi nào "chuẩn" hay "đúng nhất". Nhiều gia đình chỉ đến ngôi chùa làng gần nhà, nơi cả họ vẫn lễ từ đời ông bà, và điều đó hoàn toàn đủ ý nghĩa.
Hiểu tục cầu tự cho tỉnh táo
Cầu là gửi lòng, không phải giao kèo. Không có nơi nào hứa được chuyện có con. Những lời đồn kiểu "cầu ở đây ba tháng sau có tin vui" chỉ là các trường hợp người ta nhớ và kể lại; những người đi nhiều lần chưa có con thì ít ai kể.
Đi một nơi gần, đi thong thả, vẫn trọn ý. Chuyến đi dài, leo núi, chen hội không làm lời cầu nặng thêm. Với người đang điều trị, đi gần và nghỉ đủ còn tốt hơn.
Không cầu con trai hay con gái theo ý muốn. Tục xưa có phân biệt, nhưng ngày nay nên giữ lời cầu chung là con khoẻ mạnh, mẹ an toàn. Đặt nặng chuyện giới tính chỉ thêm áp lực cho người vợ.
Lễ vật vừa sức. Không nơi thờ nào đòi lễ to mới "nhận". Một nén hương, ít hoa quả là đủ; ai nói phải sắm lễ đắt mới cầu được thì nên cảnh giác.
Cầu tự song song với khám chữa. Chuyến đi không thay được việc khám hiếm muộn. Hai việc đi cùng nhau thì không việc nào cản việc nào.
Cầu tự và chuyện khám hiếm muộn
Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa vô sinh là tình trạng chưa có thai sau từ 12 tháng quan hệ đều đặn mà không dùng biện pháp tránh thai. Nhiều hướng dẫn chuyên môn khuyên người vợ từ 35 tuổi trở lên nên đi khám sớm hơn, khoảng sau sáu tháng. Nguyên nhân có thể nằm ở người vợ, người chồng, cả hai hoặc chưa tìm ra, nên khám cả hai vợ chồng ngay từ đầu là cách đỡ tốn thời gian nhất.
Nhiều gia đình lỡ mất vài năm vì đi lễ hết nơi này đến nơi khác rồi mới đến bác sĩ, trong khi tuổi của người vợ là yếu tố ảnh hưởng mạnh đến khả năng có thai. Cách hợp lý là đặt lịch khám trước, rồi xếp chuyến đi cầu tự vào khoảng trống giữa các đợt điều trị. Bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ hiếm muộn sẽ nói giai đoạn nào nên tránh đi xa, leo núi hay ngồi xe lâu.
Nếu gia đình đang tốn nhiều tiền cho các khoản "làm lễ", "giải" hay "xin con" do người lạ gợi ý, đó là lúc nên dừng lại và dồn sức cho việc khám chữa có kết quả xét nghiệm rõ ràng.
Đi lúc nào cho vắng, cho nhẹ
Phần lớn nơi cầu tự nổi tiếng đều đông nghẹt vào mùa hội xuân, nhất là tháng Giêng. Với người đang lo chuyện con cái, chen chúc giữa đám đông dễ mệt và dễ tủi. Vài gợi ý để chọn thời điểm:
- Ngày thường trong tuần vắng hơn hẳn cuối tuần và ngày rằm, mùng một. Ban quản lý nhiều nơi cũng sẵn lòng chỉ đường, giải thích hơn khi khách thưa.
- Ngoài mùa hội: với chùa Hương, Phủ Dầy hay đền Mẫu Âu Cơ, khoảng từ tháng Tư âm lịch trở đi khách giảm rõ. Đi lúc ấy cũng không thiếu lễ, vì đền chùa vẫn mở cửa quanh năm.
- Ngày vía như vía Quan Âm (19 tháng Hai, 19 tháng Sáu, 19 tháng Chín âm lịch) là dịp nhiều người đi lễ; nếu muốn đi đúng ngày ấy thì đến sớm từ sáng.
- Tránh mùa mưa lũ với những nơi phải đi đò hoặc leo bậc đá; đường trơn không hợp với người đang điều trị hoặc vừa chuyển phôi.
- Xem sức khoẻ trước khi xem lịch: ngày nào người vợ khoẻ, không trong đợt dùng thuốc, đó là ngày đẹp nhất cho chuyến đi.
Giờ mở cửa, quy định gửi xe hay đi đò ở mỗi nơi thay đổi theo mùa; trước khi đi nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích nơi đó.
Cầu con thay cho con cái: khi cha mẹ hai bên đi lễ
Rất nhiều chuyến đi cầu tự là do ông bà nội ngoại đi thay, vì vợ chồng trẻ bận làm hoặc ngại. Điều đó xuất phát từ thương con, nhưng cũng có thể thành áp lực nếu mỗi chuyến đi về lại kèm câu hỏi "đã có tin gì chưa". Người con dâu thường là người nghe câu ấy nhiều nhất.
Một chuyến đi có cả ba thế hệ, đi thong thả, không ai trách ai, thường để lại kỷ niệm tốt hơn mười chuyến cha mẹ đi một mình rồi kể lại. Nếu bố mẹ muốn đi, vợ chồng có thể cùng chọn một nơi gần, đi một ngày, và nói rõ với nhau rằng chuyện khám chữa vẫn đang được lo. Chi tiết về chuyến đi của ông bà có trong một bài riêng của chuyên mục này.
Điều cần giữ nhất là quyền quyết định của chính đôi vợ chồng. Họ là người biết rõ kết quả khám, biết mình đang ở giai đoạn nào của điều trị và chịu được bao nhiêu chuyến đi. Cha mẹ đi cầu cho con là tấm lòng; còn đi đâu, đi khi nào, có kể lại hay không, nên để con cái được nói trước.
Mỗi miền một nếp cầu con
Ở đồng bằng Bắc Bộ, cầu tự gắn nhiều với chùa và phủ. Người ta lên động Hương Tích, đến ban thờ Quan Âm bế con ở chùa làng, hoặc vào phủ thờ Mẫu. Chùa miền Bắc thường có điện Mẫu phía sau hoặc bên cạnh chánh điện theo lối "tiền Phật hậu Thánh", nên một lần đi lễ có thể vừa lễ Phật vừa lễ Mẫu. Các nơi gắn với truyền thuyết người mẹ như đền Mẫu Âu Cơ ở Phú Thọ hay chùa Tổ thờ Phật Mẫu Man Nương ở Thuận Thành cũng được nhiều người tìm đến.
Ở miền Trung, nhất là vùng có cộng đồng người Hoa lâu đời như Hội An, ban thờ Mười hai Bà Mụ trong các hội quán là nơi nhiều người dừng lại. Ở Huế, tục thờ Mẫu và các điện, am nhỏ trong làng vẫn là chỗ dựa của nhiều gia đình.
Ở Nam Bộ, cầu con thường hướng về các miếu Bà và điện thờ "Bà Mẹ Sanh", tức Mười hai Bà Mụ trong cách gọi miền Nam, cùng các vị nữ thần trong chùa, hội quán người Hoa. Chùa Ngọc Hoàng ở TP.HCM là ví dụ được nhắc nhiều. Mỗi miền một nếp, nhưng điểm chung vẫn là hình ảnh người mẹ, người đỡ đẻ, người che chở trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cầu tự và cầu con có khác nhau không?
Về cơ bản là một. Cầu tự là cách nói cũ, nhấn vào chuyện nối dõi; cầu con là cách nói phổ thông ngày nay. Khi đi lễ, nhiều gia đình nói gọn là cầu mẹ tròn con vuông, không phân biệt con trai hay con gái.
Có cần đi đúng nơi nổi tiếng mới cầu được không?
Không. Không có quy định nào nói phải đến một nơi cụ thể. Nhiều gia đình cầu ở chùa làng, đền gần nhà hoặc ngay trước bàn thờ gia tiên. Nơi nổi tiếng chỉ là nơi nhiều người đã đến và kể lại.
Đi cầu tự có cần người dẫn hay thầy cúng không?
Không cần. Bạn có thể tự dâng hương theo nếp của nơi đến, hỏi người trông đền chùa khi chưa rõ. Người lạ tự xưng dẫn đường cầu con rồi đòi tiền lễ là dịch vụ nên tránh.
Đi cầu tự mấy lần thì đủ?
Không có con số nào. Có gia đình đi một lần cho yên lòng, có gia đình đi mỗi năm một lần như một chuyến về thăm chốn quen. Điều nên tránh là đi dồn dập đến mức mệt và tốn kém.
Đang làm thụ tinh trong ống nghiệm có nên đi xa cầu con không?
Nên hỏi bác sĩ điều trị trước. Có những giai đoạn như sau chuyển phôi mà bác sĩ khuyên hạn chế đi xa, leo dốc hoặc ngồi xe lâu. Bạn có thể đi vào khoảng nghỉ giữa các đợt điều trị.
Có nên cầu con trai ở những nơi có tục xoa đá "cậu" không?
Tục ấy là chuyện dân gian kể lại, không phải cách chọn giới tính. Lời cầu nên là con khoẻ mạnh, mẹ an toàn. Đặt nặng chuyện con trai, con gái chỉ khiến người vợ thêm áp lực.