Một ngày ở Sóc Trăng đủ để bạn đi bốn điểm được nhiều người tìm đến: chùa Dơi với đàn dơi treo trên cây sao, chùa Kh'Leang ngay trong thành phố, chùa Chén Kiểu có tường gắn mảnh sành sứ, và chùa Đất Sét với những pho tượng nặn bằng đất. Ba ngôi đầu là chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông; ngôi thứ tư là một ngôi chùa của người Việt gốc Hoa, nổi tiếng vì cách làm tượng độc đáo.
Sau khi sắp xếp lại địa giới từ tháng 7/2025, Sóc Trăng thuộc TP Cần Thơ, nhưng người ta vẫn quen gọi tên cũ, và các ngôi chùa thì vẫn nằm nguyên trong những vườn cây cổ thụ như bao đời nay. Bài này gợi ý cách đi, giờ đi, nhìn gì ở một ngôi chùa Khmer, và cách làm một người khách tử tế trong không gian của một cộng đồng khác.
Ngôi chùa trong đời sống người Khmer Nam Bộ
Với người Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ Phật. Mỗi phum sóc, tức các xóm làng Khmer, thường có một ngôi chùa làm trung tâm: nơi các nhà sư tu học, nơi con em học chữ Khmer, nơi tổ chức lễ Tết, nơi cất giữ ghe ngo cho mùa đua, và cũng là nơi đặt tháp cốt của người đã khuất. Vì vậy chùa Khmer thường có khuôn viên rộng, nhiều cây cao, nhiều nhà nhỏ quanh chánh điện.
Người Khmer theo Phật giáo Nam tông, khác với Phật giáo Bắc tông phổ biến ở người Việt. Khác biệt dễ nhận ra với khách là y áo màu vàng nghệ của các nhà sư, chánh điện thường chỉ thờ Phật Thích Ca, và nếp sinh hoạt theo giới luật riêng, như việc các sư thọ trai trước giờ ngọ. Những điểm về giáo lý thì không nên tự diễn giải; muốn hiểu kỹ, bạn có thể hỏi các vị achar, những người am hiểu nghi lễ trong cộng đồng, hoặc các nhà sư nếu có dịp.
Sóc Trăng là một trong những vùng có đông người Khmer sinh sống và có rất nhiều chùa. Đi một ngày ở đây, bạn sẽ chỉ thấy một phần nhỏ, nhưng đủ để cảm được nhịp sống quanh ngôi chùa: tiếng trẻ học bài, mùi khói bếp, những hàng cây sao, cây dầu cao vút che bóng sân.
Nhận ra một ngôi chùa Khmer: vài chi tiết kiến trúc
Mái nhọn nhiều tầng. Chánh điện thường có mái dốc, xếp chồng nhiều lớp, đầu mái uốn cong vút lên như ngọn lửa. Từ xa nhìn qua hàng cây, những đầu mái vàng óng là dấu hiệu dễ nhận nhất.
Hình rắn và chim trên mái, cột. Đầu đao, lan can và cột thường có hình rắn thần nhiều đầu và hình chim thần đội mái. Đây là những mô típ quen thuộc của nghệ thuật Khmer, mang ý nghĩa riêng trong truyền thống; nếu tò mò, hỏi người trong chùa là cách tốt nhất để nghe giải thích.
Sala và tháp cốt. Quanh chánh điện thường có nhà sala, nơi hội họp và làm lễ cộng đồng, cùng nhiều tháp nhỏ đựng tro cốt của các gia đình trong phum sóc. Khu tháp là nơi an nghỉ, đi nhẹ và không ngồi, dựa lên tháp để chụp ảnh.
Tường hoa và cổng. Cổng chùa thường được trang trí công phu, nhiều tầng mái nhỏ. Tường rào có thể vẽ tích truyện về cuộc đời Đức Phật. Những bức vẽ ấy có thể ngắm từ xa, đọc như một cuốn tranh lớn.
Khuôn viên nhiều cây. Hàng cây cổ thụ quanh chùa không chỉ để lấy bóng mát. Với nhiều chùa, rừng cây là một phần của không gian thờ tự và được giữ gìn qua nhiều thế hệ.
Bốn điểm trong một ngày
Bảng dưới gom bốn điểm phổ biến, xếp theo một vòng hợp lý từ ngoài vào trong thành phố. Khoảng cách giữa các điểm chỉ vài cây số:
| Điểm | Thuộc cộng đồng | Điều đáng xem | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chùa Dơi (Mahatúp) | Khmer | Vườn cây sao, cây dầu cao, nơi đàn dơi lớn treo mình ban ngày | Không gây tiếng động lớn, không ném đồ lên cây; đàn dơi ít hay nhiều tuỳ mùa |
| Chùa Kh'Leang | Khmer | Chánh điện mái nhọn nhiều lớp, cột gỗ, khuôn viên trong lòng thành phố | Dễ đi, hợp ghé buổi sáng hoặc chiều |
| Chùa Chén Kiểu (Sà Lôn) | Khmer | Tường, cột, mái gắn mảnh chén đĩa sành sứ thành hoa văn | Đi ra hướng ngoại ô, nên đi bằng xe |
| Chùa Đất Sét (Bửu Sơn tự) | Người Việt gốc Hoa | Hàng nghìn tượng, tháp nặn bằng đất, những cây nến lớn | Không gian hẹp, nhiều đồ dễ vỡ, không chạm vào hiện vật |
Chùa Dơi hấp dẫn nhiều người vì đàn dơi, nhưng đó là động vật hoang dã sống trên cây của chùa. Theo người địa phương, số lượng dơi đã giảm so với trước; điều tốt nhất khách có thể làm là giữ yên lặng và không làm phiền chúng.
Chùa Đất Sét được giới thiệu là do một người làm nghề và tu tại gia nặn tượng trong nhiều chục năm. Câu chuyện ấy nghe tại chỗ từ người trông coi chùa sẽ sống động hơn mọi bài viết.
Lộ trình gợi ý từ trung tâm Cần Thơ
Từ khu trung tâm TP Cần Thơ đến Sóc Trăng chừng sáu bảy chục cây số. Một cách đi trong ngày, chỉnh lại tuỳ sức người đi cùng:
- Khởi hành khoảng sáu giờ rưỡi sáng, ăn sáng trên đường hoặc khi đến Sóc Trăng; bún nước lèo là món nhiều người tìm khi đến đây.
- Đến chùa Kh'Leang khoảng tám giờ rưỡi, đi chậm trong khuôn viên khi trời còn mát.
- Ghé chùa Đất Sét khoảng chín giờ rưỡi; không gian kín, đi buổi sáng sẽ đỡ ngột ngạt hơn buổi trưa.
- Nghỉ trưa, ăn trưa trong thành phố. Các nhà sư Khmer thọ trai trước giờ ngọ, nên tránh đến chùa đúng giờ này để không làm phiền.
- Khoảng hai giờ rưỡi chiều đi chùa Chén Kiểu ở ngoại ô.
- Kết thúc ở chùa Dơi lúc cuối chiều; khoảng hoàng hôn là lúc đàn dơi bắt đầu rời cây đi kiếm ăn, nhiều người đứng lặng xem cảnh ấy.
- Về lại Cần Thơ khi trời tối; lái xe cẩn thận trên quốc lộ vì nhiều xe tải.
Nếu đi với người lớn tuổi, bỏ bớt một điểm và nghỉ trưa thật lâu. Trời Sóc Trăng nắng gắt, sân chùa rộng, đi bộ giữa các khu trong một ngôi chùa có khi cũng mất vài trăm mét.
Làm khách trong chùa Khmer: những điều căn bản
Khuôn viên chùa Khmer thường mở, khách có thể đi dạo trong sân. Chánh điện có khi đóng cửa ngoài giờ lễ; nếu cửa mở và có người, bạn có thể xin phép vào. Trước khi vào chánh điện, cởi giày dép, đội nón thì bỏ nón, mặc kín đáo: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối. Những ứng xử chi tiết hơn với nơi thờ tự của các tôn giáo khác có trong một chuyên mục riêng; ở đây chỉ nhắc mấy điều tối thiểu.
Khu nhà ở của các nhà sư là nơi riêng, không tự ý bước vào. Theo nếp quen thuộc, phụ nữ tránh chạm vào người các nhà sư và không trao đồ trực tiếp vào tay sư; nếu muốn dâng vật gì, đặt xuống trước mặt hoặc nhờ người trong chùa. Chụp ảnh các nhà sư nên hỏi trước; nhiều vị sẵn lòng, nhưng có vị không muốn.
Nhiều chùa Khmer có hòm công đức để khách đóng góp tuỳ tâm. Không ai được thu tiền vào cổng chùa nhân danh nhà chùa; nếu gặp chuyện ấy, bạn có thể hỏi lại người trong chùa. Trẻ em trong phum sóc đôi khi chạy chơi quanh sân, bạn có thể trò chuyện thân thiện, nhưng không cho kẹo bánh tràn lan khi chưa hỏi người lớn.
Chùa Chén Kiểu và chùa Đất Sét: hai cách làm đẹp bằng vật liệu đời thường
Hai điểm này thường làm khách ngạc nhiên vì vật liệu. Ở chùa Chén Kiểu, người ta gắn những mảnh chén, đĩa, bát sành sứ lên tường, cột, mái thành hoa văn và hình con vật. Theo lời kể của người địa phương, nhiều mảnh là đồ do bà con trong vùng góp vào. Đứng gần mới thấy từng mảnh vỡ nhỏ được ghép khéo thế nào, đứng xa thì chỉ thấy những mảng màu lấp lánh dưới nắng.
Ở chùa Đất Sét, gần như mọi thứ trong chánh điện đều được nặn từ đất: tượng, tháp, linh vật, cả những chi tiết nhỏ trên bàn thờ. Không gian bên trong chật và tối hơn các chùa Khmer, nhiều hiện vật đặt sát lối đi. Đây là nơi cần đi chậm nhất trong lộ trình: không chạm, không tựa, không để túi xách quẹt vào hiện vật, trông trẻ nhỏ thật kỹ.
Cả hai nơi cho thấy một nét chung của nhiều công trình thờ tự ở Nam Bộ: vẻ đẹp đến từ công sức kiên nhẫn của người làm và sự góp sức của cộng đồng, chứ không phải từ vật liệu đắt tiền. Khi đi, bạn có thể hỏi người trông coi về câu chuyện của chùa; nghe tại chỗ, kèm những chi tiết họ chỉ cho, sẽ hơn hẳn mọi dòng giới thiệu in sẵn.
Mùa nào đi Sóc Trăng và những dịp nên biết
Sóc Trăng có hai mùa rõ rệt như phần lớn Nam Bộ: mùa khô khoảng từ tháng Mười hai đến tháng Tư, mùa mưa khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười một. Mùa khô đi lại dễ, nhưng tháng Ba, tháng Tư rất nóng. Mùa mưa thường mưa chiều, buổi sáng vẫn đi được, cây cối xanh hơn, đàn dơi cũng có nhiều thay đổi theo mùa.
Người Khmer có những dịp lễ lớn trong năm như Tết Chôl Chnăm Thmây vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, lễ Sene Dolta báo hiếu ông bà, và lễ Ok Om Bok với hội đua ghe ngo nổi tiếng ở Sóc Trăng. Đó là những ngày chùa rất đông và nhộn nhịp, mang một không khí khác hẳn. Diễn trình và ý nghĩa các lễ này đã có những bài riêng; nếu bạn muốn đi vào dịp ấy, đặt chỗ ở trước và chuẩn bị tinh thần chen đông.
Với người muốn đi chậm, ngắm kiến trúc và vườn cây, những ngày thường ngoài các dịp lễ là hợp nhất. Sáng sớm và chiều muộn là hai khung giờ đẹp, vừa mát vừa có ánh sáng xiên qua tán cây, rất hợp với những ngôi chùa có đầu mái vàng nổi trên nền xanh.
Câu hỏi thường gặp
Sóc Trăng bây giờ thuộc tỉnh nào?
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, Sóc Trăng được hợp nhất vào TP Cần Thơ. Người dân và nhiều tài liệu du lịch vẫn quen gọi tên Sóc Trăng, và các ngôi chùa vẫn giữ tên quen thuộc.
Chùa Dơi có còn nhiều dơi không?
Theo người địa phương, số dơi ở chùa Dơi đã giảm so với trước và thay đổi theo mùa. Ban ngày dơi treo mình trên các cây cao, chiều tối bay đi kiếm ăn. Bạn nên giữ yên lặng, không ném đồ hay chiếu đèn lên cây.
Chùa Đất Sét có phải chùa Khmer không?
Không. Chùa Đất Sét, tên chữ Bửu Sơn tự, là chùa của một gia đình người Việt gốc Hoa, nổi tiếng vì có rất nhiều tượng, tháp nặn bằng đất. Chùa nằm gần các chùa Khmer nên thường được ghép chung trong lộ trình.
Khách có được vào chánh điện chùa Khmer không?
Thường được nếu cửa chánh điện đang mở và có người trong chùa. Bạn cởi giày dép, mặc kín đáo, đi nhẹ và nói nhỏ. Khu nhà ở của các nhà sư là nơi riêng, không tự ý bước vào.
Đi chùa Khmer nên tránh giờ nào?
Nên tránh khoảng gần trưa, khi các nhà sư thọ trai trước giờ ngọ, và những lúc chùa đang làm lễ. Sáng sớm và chiều muộn là lúc thuận tiện cho khách, trời cũng mát hơn.
Có nên đi Sóc Trăng vào dịp lễ Ok Om Bok không?
Nếu bạn muốn xem không khí lễ hội và đua ghe ngo thì đây là dịp đặc biệt, nhưng rất đông người, cần đặt chỗ ở trước. Nếu muốn ngắm chùa thong thả, nên chọn ngày thường ngoài các dịp lễ lớn.