Rằm tháng Mười âm lịch là Tết Hạ nguyên, một trong ba ngày rằm lớn của năm; ở miền Bắc, nhiều làng gắn dịp này với lễ cơm mới sau vụ gặt và đi chùa làng, còn ở miền Tây Nam Bộ, đây là dịp lễ Ok Om Bok, lễ cúng trăng của đồng bào Khmer với hội đua ghe ngo, thả đèn nước. Vì thế “đi lễ rằm tháng Mười” ở mỗi miền mang một dáng rất khác.
Bài này giúp bạn chọn chuyến đi cho rằm tháng Mười: hiểu dịp lễ từ đâu mà có, chùa làng mùa cơm mới có gì, lễ Ok Om Bok diễn ra ra sao và khách nên đi xem thế nào cho phải. Mâm cúng ở nhà dịp này là chuyện khác, bài không bàn. Lịch lễ hội cụ thể từng năm do chính quyền và ban tổ chức địa phương công bố; bạn nên kiểm trước khi đi.
Rằm tháng Mười là dịp gì
Người Việt xưa chia năm thành ba ngày rằm lớn theo lối tính Tam nguyên: rằm tháng Giêng là Thượng nguyên, rằm tháng Bảy là Trung nguyên, rằm tháng Mười là Hạ nguyên. Cách gọi này có gốc từ quan niệm của Đạo giáo Trung Hoa về ba vị quan Thiên, Địa, Thủy; khi vào Việt Nam, nó hoà với nếp nông nghiệp và đạo Phật, thành những ngày rằm mà nhiều gia đình làm lễ ở nhà, lên chùa.
Ở đồng bằng Bắc Bộ, tháng Mười âm lịch là lúc vụ lúa mùa vừa gặt xong. Nhiều làng có tục ăn cơm mới, làm cốm, làm bánh từ gạo nếp mới để dâng lên tổ tiên và chia nhau. Có nơi gọi là Tết cơm mới, có nơi làm vào mùng 10 tháng Mười, có nơi làm đúng ngày rằm; mỗi làng một nếp. Chùa làng cũng có lễ rằm, và nhiều cụ già vẫn giữ thói quen lên chùa ngày này như mọi ngày rằm khác.
Ở miền Tây Nam Bộ, rằm tháng Mười âm lịch trùng với lễ Ok Om Bok của đồng bào Khmer, theo lịch Khmer là rằm tháng Kađâk. Đây là lễ cúng trăng, tạ ơn thần Mặt Trăng đã cho mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt. Cùng dịp này, nhiều nơi tổ chức hội đua ghe ngo trên sông, thu hút rất đông người xem từ khắp nơi.
Miền Bắc: lên chùa làng mùa cơm mới
Nếu bạn sống ở thành phố mà quê ở đồng bằng Bắc Bộ, rằm tháng Mười là dịp đẹp để về quê. Trời đã sang cuối thu, đầu đông, hanh và mát, cánh đồng vừa gặt còn mùi rơm. Một chuyến về quê dịp này có thể gộp ba việc: ăn bữa cơm mới với ông bà, lên chùa làng ngày rằm, và đi thăm đình, đền trong làng mà lâu rồi chưa ghé.
Chùa làng ngày rằm tháng Mười thường không đông như rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy. Các cụ trong hội người cao tuổi lên chùa từ sáng sớm, có buổi tụng kinh, có bữa cơm chay nhỏ. Người trẻ về đến có thể giúp một tay: xếp ghế, rửa bát, nghe các cụ kể chuyện làng. Đó là cách đi lễ gần gũi nhất, không cần chuẩn bị gì đặc biệt ngoài một bộ quần áo kín đáo.
Nếu không có quê để về, bạn vẫn có thể chọn một ngôi chùa cổ ở vùng ven đô cho một buổi rằm tháng Mười. Nhiều chùa làng quanh Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình còn giữ kiến trúc cũ, sân gạch, cây đa, ao sen. Đi ngày thường, đến sáng sớm, ngồi uống chén trà với người giữ chùa nếu được mời, rồi về, là một buổi rằm thong thả mà nhiều người thành phố tìm mãi không ra.
Miền Tây: lễ Ok Om Bok của đồng bào Khmer
Ok Om Bok, nghĩa gốc thường được giải thích là “đút cốm dẹp”, là lễ cúng trăng của người Khmer Nam Bộ. Vào đêm rằm, các gia đình bày mâm cúng ngoài sân hướng về phía mặt trăng, với cốm dẹp làm từ lúa nếp mới, khoai, chuối, dừa. Sau lễ, người lớn tuổi đút cốm dẹp vào miệng trẻ nhỏ và hỏi các em mong ước điều gì, một nghi thức đáng yêu mà nhiều người Kinh lần đầu thấy đều nhớ mãi.
Trong những ngày lễ, nhiều nơi có thả đèn nước trên sông, ao, thả đèn gió ở sân chùa, và đặc biệt là hội đua ghe ngo. Ghe ngo là loại thuyền dài, thon, do nhiều người cùng chèo, mỗi chiếc thường gắn với một ngôi chùa, một phum sóc. Các đội tập luyện từ nhiều tuần trước, và ngày đua là ngày hội của cả cộng đồng. Hội đua ghe ngo ở Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP. Cần Thơ) và lễ hội ở khu Ao Bà Om của Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long) là những nơi được nhiều người biết đến.
Ok Om Bok trước hết là lễ của đồng bào Khmer, gắn với chùa và phum sóc. Người ngoài đến xem là khách. Điều đáng quý của chuyến đi không nằm ở việc xem được bao nhiêu thứ, mà ở việc thấy một cộng đồng giữ gìn lễ nghi của mình, và được đón tiếp như người khách biết cư xử.
Đi xem lễ Ok Om Bok và đua ghe ngo: các bước chuẩn bị
Mùa lễ, các thành phố nhỏ ở miền Tây đón rất đông khách trong vài ngày. Một chuyến đi suôn sẻ cần chuẩn bị sớm hơn bình thường:
- Theo dõi thông báo chính thức của địa phương về lịch lễ và ngày đua ghe; ngày cụ thể có thể lệch so với rằm tùy năm, tùy nơi.
- Đặt chỗ ở sớm, vì phòng ở các thành phố tổ chức lễ thường kín trước nhiều ngày. Nếu không đặt được, ở thành phố lân cận rồi đi trong ngày.
- Đến khu vực xem đua ghe từ sớm, chọn chỗ đứng có lối ra, không đứng sát mép bờ sông, kè, cầu tạm.
- Giữ trẻ nhỏ, người già ở gần; hẹn trước một điểm tập trung dễ nhận ra, vì người đông và tiếng ồn lớn.
- Mang nước, mũ, áo mưa mỏng; tháng Mười âm lịch thường là tháng Mười một dương lịch, cuối mùa mưa ở Nam Bộ, có thể còn mưa chiều.
- Buổi tối nếu đi xem thả đèn, mang đèn pin nhỏ, đi theo lối có người, tránh đường ven sông tối.
- Ghé thăm chùa Khmer vào một buổi sáng khác, khi không phải giờ lễ chính, để có thời gian xem kiến trúc và hỏi chuyện người giữ chùa.
Khi ở trong khuôn viên chùa Khmer, chỉ cần nhớ một điều cốt lõi: hỏi trước khi vào, ăn mặc kín đáo, không leo trèo lên tháp, bệ và không chụp ảnh cận mặt nhà sư hay người đang làm lễ khi chưa được đồng ý.
Tháng Mười âm lịch: thời tiết ở các miền
Rằm tháng Mười thường rơi vào khoảng tháng Mười một, có năm sang đầu tháng Mười hai dương lịch. Đây là một trong những tháng dễ đi nhất trong năm ở miền Bắc và Nam Bộ, nhưng không phải ở miền Trung.
| Vùng | Thời tiết hay gặp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Cuối thu đầu đông, hanh khô, se lạnh sáng sớm | Hợp về quê, đi chùa làng, đi chùa ven đô |
| Trung du, miền núi phía Bắc | Mát, có sương sớm, bắt đầu rét | Hợp đi chùa trên núi; mang áo ấm, đi đường núi ban ngày |
| Miền Trung | Cao điểm mùa mưa lũ ở nhiều tỉnh | Không nên đặt chuyến đi lễ xa; nếu đi, theo dõi sát tin lũ |
| Nam Bộ | Cuối mùa mưa, nước nổi rút dần ở miền Tây | Mùa lễ Ok Om Bok; đi ghe, đò thì mặc áo phao |
Nếu bạn đang tìm một tháng để đưa bố mẹ đi một chuyến xa trong năm, tháng Mười âm lịch là ứng viên đáng cân nhắc ở miền Bắc và Nam Bộ: thời tiết dịu, ít lễ hội lớn ở các điểm hành hương phía Bắc, đường sá thưa.
Mùa hanh khô: đi chùa núi nhớ giữ lửa hương
Tháng Mười âm lịch ở miền Bắc là đầu mùa hanh khô. Lá rụng dày trên lối lên chùa núi, cỏ ven đường đã khô, gió heo may thổi từng đợt. Đó cũng là lúc nguy cơ cháy rừng bắt đầu tăng ở những vùng đồi núi có nhiều chùa, đền nằm giữa rừng. Một nén hương cắm vội ở gốc cây, một bó vàng mã đốt ngoài khu vực quy định, một mẩu thuốc lá vứt bên đường mòn, đều có thể thành mồi lửa.
Khi đi chùa núi mùa này, nên thắp hương ở đúng bát hương, lư hương của chùa, không cắm hương vào gốc cây, hốc đá, ven đường lên núi. Không đốt vàng mã ngoài lò hoá vàng của chùa; nhiều nơi nay đã khuyến khích bỏ hẳn việc đốt vàng mã. Nếu đi theo đoàn có người hút thuốc, nhắc nhau giữ tàn thuốc trong hộp, mang xuống núi. Và nếu thấy khói lạ ở bìa rừng, báo ngay cho người giữ chùa hoặc ban quản lý.
Những việc nhỏ ấy không làm chuyến đi kém trang nghiêm. Ngược lại, giữ cho khu rừng quanh chùa còn nguyên vẹn là giữ luôn cái cảnh mà người ta tìm đến: con đường lát đá dưới tán cây, tiếng chim buổi sớm, làn sương mỏng trên mái chùa. Những thứ đó mất đi thì không mâm lễ nào bù lại được.
Gợi ý vài kiểu chuyến đi dịp rằm tháng Mười
Một ngày ở chùa làng. Về quê hoặc chọn một chùa cổ ven đô, đi sáng rằm, dự buổi lễ nhỏ, ăn cơm chay cùng các cụ, chiều về. Hợp với người cao tuổi và gia đình có con nhỏ.
Hai ngày ở miền Tây mùa Ok Om Bok. Ngày đầu đến nơi, nghỉ, buổi tối xem thả đèn; ngày thứ hai xem đua ghe ngo, sáng sớm hôm sau ghé một ngôi chùa Khmer trước khi về. Hợp với nhóm bạn, gia đình có con tuổi thiếu niên.
Một chuyến chùa núi miền Bắc. Tận dụng thời tiết mát để đi những nơi có nhiều bậc đá, đường núi mà mùa hè quá nóng, mùa xuân quá đông. Hợp với người còn khoẻ, đi bộ tốt.
Ghi lại cho năm sau. Dù chọn kiểu nào, ghi lại ngày đi, độ đông, đường xá, chỗ ăn ở. Năm sau, bạn sẽ có một lịch rằm tháng Mười của riêng gia đình mình.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Mười có phải là ngày lễ lớn không?
Rằm tháng Mười là Tết Hạ nguyên, một trong ba ngày rằm lớn theo lối tính Tam nguyên, cùng rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy. Mức coi trọng tuỳ vùng: có nơi làm lễ cơm mới, có nơi chỉ như một ngày rằm bình thường. Ở miền Tây, đây là dịp lễ Ok Om Bok.
Lễ Ok Om Bok là gì?
Là lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam Bộ vào rằm tháng Kađâk, thường trùng rằm tháng Mười âm lịch, để tạ ơn thần Mặt Trăng cho mùa màng tốt. Lễ có mâm cúng cốm dẹp ngoài sân, nghi thức đút cốm cho trẻ, thả đèn nước, thả đèn gió và hội đua ghe ngo ở nhiều nơi.
Đua ghe ngo diễn ra ở đâu?
Nhiều địa phương có đồng bào Khmer sinh sống ở miền Tây tổ chức đua ghe ngo dịp Ok Om Bok; hội ở Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP. Cần Thơ) được nhiều người biết đến. Ngày đua cụ thể do địa phương công bố hằng năm, nên kiểm thông báo chính thức trước khi đi.
Người Kinh đến chùa Khmer dịp Ok Om Bok có được không?
Được, với tư cách khách. Bạn nên hỏi trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, không chen vào khu vực làm lễ, không leo lên tháp, bệ, không chụp ảnh cận mặt nhà sư hay người đang làm lễ khi chưa được đồng ý.
Rằm tháng Mười đi chùa ở miền Trung có nên không?
Tháng Mười âm lịch thường là cao điểm mùa mưa lũ ở nhiều tỉnh miền Trung, đường đi có thể bị chia cắt. Nếu sống tại chỗ, đi chùa gần nhà là hợp; nếu định đi xa đến miền Trung, nên dời chuyến sang mùa khô và theo dõi tin thời tiết.
Tết cơm mới có phải đúng ngày rằm tháng Mười không?
Không thống nhất. Mỗi làng một nếp: có nơi làm vào mùng 10 tháng Mười, có nơi làm ngày rằm, có nơi làm theo ngày gặt xong của từng nhà. Muốn biết quê mình làm ngày nào, hỏi ông bà hoặc các cụ trong làng.