Mùa Vu Lan, các chùa Bắc tông tổ chức lễ báo hiếu quanh ngày rằm tháng Bảy âm lịch, nhiều nơi kéo dài gần cả tháng với khoá lễ, nghi thức cài hoa hồng lên áo, thuyết giảng về chữ hiếu. Vì lễ trải dài như vậy, bạn không nhất thiết phải chen vào đúng ngày rằm; chọn được ngôi chùa hợp và một ngày vắng hơn thì chuyến đi cùng cha mẹ thường trọn vẹn hơn.
Bài này đi theo góc của người muốn đưa cha mẹ đi chùa mùa Vu Lan, hoặc tự đi để nhớ cha mẹ đã khuất: chọn chùa nào, ngày nào, chuẩn bị gì cho người cao tuổi trong mùa mưa, và đi đâu khi tro cốt, linh vị người thân đang gửi ở chùa. Lễ cúng ở nhà dịp rằm tháng Bảy là chuyện khác, bài không bàn.
Vu Lan ở chùa diễn ra thế nào
Tên gọi Vu Lan gắn với chuyện tôn giả Mục Kiền Liên, một đệ tử của Đức Phật, tương truyền đã nhờ chư tăng hợp sức để cứu mẹ mình. Câu chuyện ấy được truyền lại qua kinh Vu Lan Bồn, và từ đó ngày rằm tháng Bảy trở thành ngày báo hiếu trong Phật giáo Bắc tông. Rằm tháng Bảy cũng là ngày kết thúc ba tháng an cư kết hạ của chư tăng, bắt đầu từ sau rằm tháng Tư, nên nhiều chùa vừa làm lễ mãn hạ vừa làm lễ Vu Lan.
Nghi thức quen thuộc nhất với người đi chùa là cài hoa hồng lên áo: người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người mẹ đã mất cài hoa hồng trắng. Nghi thức này bắt nguồn từ bài viết "Bông hồng cài áo" của thiền sư Thích Nhất Hạnh năm 1962, về sau lan rộng ở các chùa Việt trong và ngoài nước. Ngoài ra có khoá tụng kinh Vu Lan, thuyết giảng về công ơn cha mẹ, có nơi tổ chức đêm văn nghệ, thắp nến tri ân.
Lễ chính thường vào ngày rằm hoặc ngày Chủ nhật gần rằm, nhưng nhiều chùa mở các khoá lễ Vu Lan rải suốt tháng Bảy để Phật tử ở nhiều nơi về được. Vì vậy, trước khi định ngày, việc nên làm đầu tiên là hỏi lịch của chính ngôi chùa mình định đến.
Chọn ngày trong mùa Vu Lan
Ngày rằm và Chủ nhật gần rằm. Đông nhất. Hợp với người muốn dự trọn khoá lễ chính, có sức đứng lâu và chịu được chen. Nếu đi với cha mẹ đã yếu, cân nhắc kỹ.
Các ngày thường trong tuần trước rằm. Chùa đã trang hoàng, nhiều nơi có khoá lễ buổi tối, người vừa phải. Đây là lựa chọn thường thấy của những gia đình có người cao tuổi.
Đầu tháng Bảy. Một số chùa khai mạc mùa Vu Lan từ mùng một, mùng hai. Không khí còn thưa, phù hợp với người muốn ngồi nghe giảng, nói chuyện với thầy.
Sau rằm, đến cuối tháng. Có chùa vẫn còn khoá lễ, nhất là những chùa làm lễ cho người gửi tro cốt, linh vị. Ngày 30 tháng Bảy (tháng thiếu thì ngày 29) là vía Bồ Tát Địa Tạng, nhiều chùa có lễ, có thể kết hợp đi một chuyến.
Chọn chùa nào cho mùa Vu Lan
Mùa Vu Lan không cần đi xa. Những lựa chọn dưới đây thường hợp hơn một chuyến hành hương dài:
- Ngôi chùa cha mẹ quen đi. Có khi là chùa làng, có khi là chùa gần nhà. Đưa cha mẹ về đúng chỗ họ gắn bó, gặp lại người quen, là món quà nhẹ nhàng mà cha mẹ nhớ lâu.
- Chùa ở quê nội, quê ngoại. Với người sống ở thành phố, mùa Vu Lan là dịp về quê, ghé chùa làng nơi ông bà từng đi lễ, thăm mộ, thăm họ hàng. Gộp được nhiều điều trong một chuyến.
- Chùa nơi đang gửi tro cốt, linh vị người thân. Nhiều gia đình gửi hũ tro cốt hoặc bài vị người đã khuất ở chùa. Mùa Vu Lan, những chùa ấy thường có lễ riêng cho hương linh được gửi; hỏi nhà chùa để biết ngày.
- Chùa lớn trong thành phố. Lễ trang nghiêm, có thuyết giảng, nhưng đông. Hợp với người trẻ đi một mình hoặc đi cùng bạn bè, ít hợp với người già yếu ngày chính lễ.
- Chùa Việt ở nơi đang sống xa nhà. Với người đi làm, đi học ở tỉnh khác hay nước ngoài, đi một ngôi chùa Việt nơi mình đang ở, cài một bông hoa, rồi gọi về cho cha mẹ, cũng là một mùa Vu Lan trọn vẹn.
Không có chùa nào "đúng" hơn cho mùa Vu Lan. Điều làm nên ý nghĩa là có cha mẹ đi cùng, hoặc có lòng nhớ cha mẹ, chứ không phải độ lớn của ngôi chùa hay độ xa của chuyến đi.
Đưa cha mẹ cao tuổi đi lễ Vu Lan
Tháng Bảy âm lịch rơi vào khoảng tháng Tám, tháng Chín dương lịch, mùa mưa ở phần lớn đất nước. Một chuyến đi cho cha mẹ cao tuổi nên chuẩn bị theo các bước sau:
- Hỏi lịch lễ của chùa, chọn ngày thường hoặc buổi có ít người, báo trước với nhà chùa nếu đi cả nhóm người cao tuổi.
- Xem dự báo thời tiết hai ngày trước; nếu có mưa lớn, bão, dời ngày. Lễ Vu Lan kéo dài, lỡ một ngày vẫn còn ngày khác.
- Chuẩn bị áo mưa, ô, dép chống trơn, khăn khô, thuốc thường dùng của cha mẹ, nước uống, ít đồ ăn nhẹ.
- Đi bằng phương tiện có mái che, đỗ gần cổng; nếu phải đi bộ xa từ bãi xe, để một người đưa cha mẹ vào trước rồi mới đi gửi xe.
- Ở chùa, tìm chỗ ngồi gần lối ra, có quạt; để cha mẹ dự phần lễ chính rồi nghỉ, không cần ngồi trọn khoá nếu mệt.
- Về sớm trước giờ tan lễ, tránh đường đông và trời tối trơn.
Đôi khi, điều cha mẹ mong không phải là đi chùa, mà là được con cái ngồi bên. Nếu cha mẹ đã yếu, không đi được, một buổi chiều ngồi cùng cha mẹ ở nhà, kể chuyện ông bà, có khi cũng là Vu Lan mà cha mẹ cần.
Khi cha mẹ đã khuất
Với người đã mất cha hoặc mẹ, mùa Vu Lan có nhiều cảm xúc. Có người tránh đến chùa đúng ngày rằm vì sợ mình không kìm được nước mắt giữa đông người; có người lại thấy nhẹ lòng khi khóc được ở nơi ấy. Cài bông hồng trắng trên áo giữa sân chùa, nhiều người lặng đi. Không có cách "đúng" để trải qua những ngày ấy; có người muốn đến chùa đông người để thấy mình không một mình, có người chỉ muốn đến một ngôi chùa nhỏ, ngồi yên trong góc.
Nếu tro cốt hoặc linh vị của cha mẹ đang gửi ở chùa, mùa Vu Lan là dịp nhiều gia đình về thăm. Hỏi trước nhà chùa giờ mở cửa khu vực thờ hương linh, vì ngày lễ có khi nhà chùa phải sắp xếp cho đông người. Đến nơi, giữ yên lặng, không đặt đồ cúng quá nhiều ở khu vực chung, và làm theo quy định của chùa về hương, nến.
Nếu đi cùng anh chị em, mùa Vu Lan cũng là dịp hiếm hoi cả nhà ngồi lại, kể cho nhau nghe những kỷ niệm về cha mẹ mà mỗi người giữ một mảnh. Những câu chuyện ấy, kể ở sân chùa hay trên đường về, thường còn lại lâu hơn mọi nghi thức. Nếu mộ cha mẹ ở quê, nhiều người kết hợp thăm mộ và ghé chùa làng trong cùng một chuyến. Còn nếu ở xa không về được, đi một ngôi chùa nơi mình đang sống, ngồi nghe một buổi giảng về chữ hiếu, rồi viết vài dòng nhớ cha mẹ, cũng là một cách giữ mùa Vu Lan. Nỗi nhớ không đo bằng quãng đường.
Góp sức cho chùa mùa Vu Lan thay vì lễ to
Mùa Vu Lan là mùa bận nhất của nhiều ngôi chùa sau Tết: khoá lễ nối nhau, người đến đông, bếp chay nấu cho hàng trăm người, sân chùa phải quét dọn liên tục. Những chùa làng, chùa nhỏ thường chỉ có vài thầy, vài cô và một nhóm Phật tử lớn tuổi lo liệu. Vì vậy, thứ chùa cần nhiều khi không phải mâm lễ to mà là đôi tay.
Nhiều gia đình chọn cách đến sớm một buổi để làm công quả: nhặt rau, rửa bát, xếp ghế, quét sân, hướng dẫn người đến gửi xe. Đó cũng là cách hay để đưa con cái tuổi thiếu niên đến chùa mùa Vu Lan: các em có việc để làm, thấy được bao nhiêu người đang lặng lẽ giữ cho một buổi lễ diễn ra, và hiểu chữ hiếu không dừng ở bông hoa cài trên áo. Muốn làm công quả, nên hỏi trước nhà chùa hoặc ban hộ tự xem cần giúp việc gì, giờ nào, để khỏi đến đúng lúc mọi thứ đã đủ người.
Nếu muốn góp tiền, bỏ vào hòm công đức hoặc gửi trực tiếp nhà chùa, nhận giấy ghi nhận nếu chùa có. Không cần đặt tiền lên ban thờ, không cần mua lễ thật to để được xướng tên. Trong mùa Vu Lan cũng thường có người tự xưng nhận "đặt lễ cầu siêu hộ" qua mạng; nếu có ý gửi lễ cho chùa ở xa, hãy liên hệ thẳng với nhà chùa qua người quen hoặc ban trị sự Phật giáo địa phương, không qua trung gian lạ.
Thời tiết tháng Bảy âm lịch ở ba miền
Rằm tháng Bảy thường rơi vào khoảng đầu tháng Tám đến đầu tháng Chín dương lịch. Bảng dưới tóm điều thường gặp để bạn tính chuyến đi:
| Vùng | Thời tiết hay gặp | Lưu ý khi đi |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Cuối hè, nóng ẩm, mưa rào và giông, có năm có bão | Tránh đường núi khi mưa lớn; chùa trong phố, chùa làng dễ đi hơn |
| Miền Trung | Cuối mùa nắng, bắt đầu chuyển mưa ở một số nơi | Đi sáng sớm; theo dõi tin bão từ cuối tháng Tám dương lịch |
| Tây Nguyên | Giữa mùa mưa, đường đất trơn | Chọn chùa trong thị trấn, thành phố; tránh đường rừng |
| Nam Bộ | Giữa mùa mưa, mưa chiều, triều cường ở một số nơi; miền Tây bắt đầu mùa nước nổi | Đi buổi sáng; mang áo mưa; đi ghe, đò thì mặc áo phao |
Những tháng mưa này là lý do nhiều gia đình chọn chùa gần cho mùa Vu Lan. Chuyến hành hương xa, nếu muốn, có thể để dành cho mùa thu, mùa đông, khi trời khô và mát hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Vu Lan ở chùa có phải đúng ngày rằm tháng Bảy không?
Lễ chính thường vào ngày rằm hoặc Chủ nhật gần rằm, nhưng nhiều chùa có khoá lễ Vu Lan rải suốt tháng Bảy âm lịch. Bạn có thể đi ngày khác trong mùa mà vẫn dự được lễ. Hỏi lịch cụ thể của chùa trước khi đi.
Cài hoa hồng đỏ hay hoa hồng trắng?
Theo nghi thức phổ biến, người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người mẹ đã mất cài hoa hồng trắng. Một số chùa có thêm quy ước riêng cho trường hợp còn cha mất mẹ hay ngược lại. Nhà chùa thường chuẩn bị sẵn hoa và người hướng dẫn cài.
Tháng Bảy âm lịch có nên đưa cha mẹ đi chùa xa không?
Xét về thời tiết, tháng Bảy là mùa mưa ở nhiều vùng, đường núi trơn, nên chùa gần thường hợp hơn cho người cao tuổi. Có gia đình kiêng đi xa tháng này theo nếp riêng; bài không bàn kiêng kỵ. Nếu đi xa, xem dự báo kỹ và để thời gian dư.
Có thể đến chùa thăm tro cốt người thân vào ngày rằm tháng Bảy không?
Thường được, nhưng ngày rằm khu vực thờ hương linh rất đông và có khi chùa giới hạn giờ. Nên hỏi trước nhà chùa, hoặc đi vào một ngày khác trong mùa Vu Lan để có thời gian ngồi lâu, yên tĩnh hơn.
Mùa Vu Lan có cần mang lễ lên chùa không?
Không bắt buộc. Một bó hoa, ít trái cây chay là đủ nếu bạn muốn dâng. Nhiều chùa khuyến khích không đốt vàng mã trong khuôn viên. Muốn góp cho chùa thì bỏ vào hòm công đức theo khả năng, không cần lễ to.
Ở xa nhà, không đưa cha mẹ đi chùa được thì làm gì mùa Vu Lan?
Đi một ngôi chùa nơi mình đang sống, dự một buổi lễ, cài một bông hoa, rồi gọi về nói chuyện với cha mẹ. Nhiều người viết thư tay hoặc gửi một món quà nhỏ. Mùa Vu Lan là dịp nhắc mình nhớ ơn, không đòi hỏi phải có mặt ở một nơi cụ thể.