Phật đản là ngày kỷ niệm Đức Phật Thích Ca đản sinh; Giáo hội Phật giáo Việt Nam lấy ngày rằm tháng Tư âm lịch làm ngày đại lễ, nhiều chùa trang hoàng và sinh hoạt suốt cả tuần trước đó. Mùa này, người đi chùa có thể xem lễ tắm Phật, lễ rước, thả hoa đăng, dự khoá lễ tụng kinh, và ở nhiều thành phố, đêm rằm là đêm đông nhất.
Bài này dành cho người muốn đi chùa mùa Phật đản như một chuyến đi có ý nghĩa cho cả nhà: Phật đản từ đâu mà có, ở chùa có những gì, mỗi miền một không khí ra sao, đi ngày nào giờ nào cho thong thả, đưa trẻ nhỏ đi thế nào. Bài không giảng giáo lý; điều sâu hơn về cuộc đời Đức Phật, bạn có thể hỏi chư tăng ni hoặc tìm sách của các nhà nghiên cứu Phật học.
Phật đản là ngày gì và vì sao lấy rằm tháng Tư
Phật đản là lễ kỷ niệm ngày sinh của Thái tử Tất Đạt Đa, người về sau thành Phật Thích Ca Mâu Ni, sinh ra tại vườn Lâm Tỳ Ni, nay thuộc Nepal. Ở Việt Nam trước đây, nhiều chùa Bắc tông làm lễ Phật đản vào ngày mùng 8 tháng Tư âm lịch theo truyền thống Trung Hoa. Từ giữa thế kỷ hai mươi, theo xu hướng thống nhất ngày lễ của Phật giáo thế giới, Phật giáo Việt Nam chuyển sang lấy ngày rằm tháng Tư, và đến nay đó là ngày đại lễ chính thức của Giáo hội.
Vì có lịch sử hai mốc như vậy, bạn vẫn có thể gặp một số chùa, nhất là chùa làng ở miền Bắc, giữ lệ làm lễ vào mùng 8, hoặc làm cả hai. Không có gì mâu thuẫn; đó là nếp riêng của từng nơi. Trên thế giới, ngày trăng tròn tháng Vesak, tức khoảng tháng Năm dương lịch, được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận từ năm 1999 là một ngày lễ văn hoá, và Việt Nam đã nhiều lần đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc.
Với người đi chùa bình thường, điều cần nhớ đơn giản: mùa Phật đản rơi vào khoảng tháng Năm, có năm sang đầu tháng Sáu dương lịch; lễ chính ngày rằm tháng Tư; các hoạt động trang hoàng, văn nghệ, rước thường bắt đầu từ đầu tháng Tư âm lịch. Muốn biết lịch cụ thể của một ngôi chùa, hỏi nhà chùa hoặc ban trị sự Phật giáo nơi mình sống.
Mùa Phật đản ở chùa có những gì
Lễ tắm Phật. Nghi thức dâng nước thơm lên tượng Phật sơ sinh, tượng nhỏ hình em bé một tay chỉ trời một tay chỉ đất, đặt trong một khám hoa. Theo truyền thuyết, khi Đức Phật đản sinh có hai dòng nước từ trời xuống tắm cho Ngài. Nhiều chùa để người đến lễ được lần lượt múc nước tắm tượng; đây là phần trẻ nhỏ thường nhớ nhất.
Lễ rước và diễu hành. Ở một số thành phố có truyền thống rước tượng Phật, xe hoa đi qua các phố vào đêm trước rằm hoặc đêm rằm. Lịch và lộ trình do Giáo hội và chính quyền địa phương thông báo từng năm, nên xem thông báo chính thức trước khi đi.
Thả hoa đăng. Đèn hình hoa sen thả trên sông, hồ vào buổi tối là hình ảnh quen của mùa Phật đản ở Huế, Hội An và nhiều nơi khác. Nhiều chùa nay khuyến khích đèn bằng vật liệu dễ phân huỷ và thả ở khu vực có người thu gom sau lễ.
Khoá lễ, thuyết giảng, thiện nguyện. Ngày rằm có khoá lễ chính; trước đó có buổi thuyết giảng về ý nghĩa Phật đản, có nơi tổ chức hoạt động thiện nguyện, phát quà cho người nghèo. Người ngoài có thể dự nghe, chỉ cần giữ trật tự.
Trang hoàng. Cổng chùa, sân chùa treo đèn lồng, đèn hoa sen, cờ Phật giáo năm màu. Buổi tối khi đèn lên là lúc nhiều người đến chụp ảnh; nên nhường chỗ cho người đi lễ và không trèo lên bệ, lan can để lấy góc.
Ba miền, ba không khí mùa Phật đản
Mùa Phật đản đâu cũng có lễ, nhưng mỗi miền có nét riêng. Bảng dưới tóm theo kinh nghiệm chung; lịch cụ thể từng năm có thể thay đổi.
| Vùng | Nét thường gặp | Gợi ý cho người đi |
|---|---|---|
| Huế | Thành phố có nhiều chùa, nhiều gia đình Phật tử; nhà dân treo đèn, lập bàn thờ trước ngõ; hoa đăng trên sông Hương | Đi vài ngày trước rằm, buổi tối ra bờ sông xem đèn; ban ngày viếng chùa trên đồi |
| Hà Nội và miền Bắc | Lễ lớn ở các chùa trung tâm; chùa làng làm lễ theo nếp riêng, có nơi giữ ngày mùng 8 | Chùa trung tâm đông tối rằm; chùa làng hợp cho người già |
| TP.HCM và Nam Bộ | Nhiều chùa lớn, cả chùa Bắc tông, Nam tông, chùa người Hoa, chùa Khmer; lễ đông vào tối | Chọn một chùa gần, tránh giờ tan tầm; mang áo mưa vì đầu mùa mưa |
| Phố cổ Hội An | Thả đèn trên sông Hoài, không khí vừa lễ vừa du lịch | Đông khách; nên đến sớm, giữ trẻ nhỏ cẩn thận ở bờ sông |
Nếu bạn muốn cảm nhận Phật đản trong nếp sống thường ngày chứ không chỉ xem lễ, Huế là nơi nhiều người nhắc tới: không khí ấy nằm ở từng con ngõ, từng gia đình, không chỉ ở chùa. Còn nếu chỉ có một buổi tối rảnh, ngôi chùa gần nhà vẫn đủ cho một mùa Phật đản trọn vẹn.
Đi ngày nào, giờ nào cho thong thả
Đêm rằm tháng Tư ở các chùa lớn rất đông, nhất là khi trùng cuối tuần. Một lịch đi hợp lý cho gia đình có thể như sau:
- Đầu tháng Tư âm lịch, tra ngày dương của rằm tháng Tư năm nay và xem chùa định đến có lịch rước, lịch thả đèn vào tối nào.
- Chọn một buổi chiều trong tuần trước rằm để đi viếng, xem trang hoàng, cho trẻ tắm Phật. Không khí đã đủ mà sân chùa còn rộng.
- Nếu muốn dự khoá lễ chính ngày rằm, đến sớm trước giờ lễ, gửi xe ở bãi chính thức, chọn chỗ đứng hoặc ngồi gần lối ra để người già dễ rời đi khi mệt.
- Nếu muốn xem rước hay thả đèn buổi tối, ăn tối trước ở nhà, mang nước, đèn pin nhỏ, và hẹn một điểm tập trung nếu lạc nhau.
- Về trước khi lễ tan. Lúc đoàn rước và người dự lễ ra về cùng lúc là lúc đường quanh chùa kẹt nhất.
- Sáng hôm sau rằm, nếu còn muốn quay lại, chùa thường vắng và yên, hợp cho người chỉ muốn ngồi tĩnh một lúc.
Mùa Phật đản trùng mùa thi của học sinh ở nhiều nơi. Nếu nhà có con sắp thi, một buổi chiều nhẹ nhàng ở chùa có khi giúp con thư giãn, miễn là về sớm và không thay cho giờ ôn bài.
Đưa trẻ nhỏ đi chùa mùa Phật đản
Phật đản là dịp tốt để đưa trẻ nhỏ đi chùa lần đầu: có đèn, có hoa, có tượng Phật em bé, có câu chuyện dễ kể. Trước khi đi, bạn có thể kể cho con nghe ngắn gọn rằng ngày xưa có một hoàng tử sinh ra trong vườn hoa, lớn lên thấy người già, người ốm, người mất thì thương, bỏ cung điện đi tìm cách giúp mọi người bớt khổ. Câu chuyện ở mức ấy là đủ cho trẻ mẫu giáo; con lớn hơn có thể đọc sách thiếu nhi về cuộc đời Đức Phật.
Ở chùa, cho con tham gia những việc nhỏ: xếp hàng tắm Phật, chắp tay chào, cầm một cành hoa. Dặn con đi nhẹ, nói nhỏ trong chánh điện, không chạy quanh các bàn thờ. Trẻ nhỏ không đứng lâu được; một buổi khoảng một giờ là vừa, rồi ra sân chơi một lúc, uống nước, về nhà.
Buổi tối thả đèn, giữ con thật chặt ở bờ sông, bờ hồ. Bậc kè thường trơn, người đông dễ xô đẩy, và trẻ rất hay cúi xuống với theo chiếc đèn. Để người lớn thả hộ, con đứng sau chỉ tay theo dõi là an toàn nhất. Cũng nên dặn con rằng đèn thả xuống sông sẽ được người thu gom, để con hiểu rằng mình giữ sạch dòng sông cũng là một phần của lễ.
Ăn mặc và chuẩn bị cho mùa nóng
Rằm tháng Tư rơi vào đầu hè: miền Bắc bắt đầu nắng nóng, Nam Bộ vào đầu mùa mưa với những cơn giông chiều. Một vài chuẩn bị giúp chuyến đi dễ chịu hơn:
- Quần áo kín đáo nhưng thoáng: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, vải mỏng thấm mồ hôi. Nhiều chùa có áo tràng cho mượn, nhưng không nên trông vào đó.
- Giày dép dễ tháo: vào chánh điện thường phải để dép ngoài; chọn đôi dễ nhận ra để khỏi nhầm khi đông.
- Nước uống, mũ, áo mưa mỏng; với người cao tuổi thêm ghế xếp nhỏ và thuốc thường dùng.
- Ít đồ có giá trị: chỗ đông dễ mất ví, điện thoại; đeo túi phía trước người.
- Tiền lẻ để gửi xe và công đức nếu muốn, bỏ vào hòm công đức, không nhét vào tượng hay đặt lên bàn thờ.
- Đèn pin nhỏ nếu đi buổi tối, nhất là ở chùa có lối đi tối, bậc đá.
Nếu bạn có ý mua đèn hoa sen để thả hay đèn lồng mang về cho trẻ, nên chọn loại làm bằng giấy, tre, vật liệu dễ phân huỷ; có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi mua.
Phật đản ở chùa Nam tông và chùa Khmer
Phật đản không chỉ là lễ của chùa Bắc tông. Các chùa Nam tông, chùa Khmer ở Nam Bộ cũng làm lễ vào ngày trăng tròn tháng Vesak; trong truyền thống này, ngày ấy cùng lúc kỷ niệm ba sự kiện: đản sinh, thành đạo và nhập Niết bàn của Đức Phật. Đồng bào Khmer gọi lễ này là Visak Bochea, thường có nghi thức đi nhiễu quanh chánh điện vào buổi tối cùng nến và hoa.
Nếu bạn đi miền Tây Nam Bộ dịp này và muốn ghé một ngôi chùa Khmer, hãy đến với tư cách khách: hỏi người giữ chùa trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, không chen vào đoàn đi nhiễu, không chụp ảnh cận mặt nhà sư hay người đang làm lễ, không tự ý leo lên bệ, tháp. Nhiều chùa Khmer là trung tâm sinh hoạt của cả phum sóc, nên sự tôn trọng của khách được người dân nhìn thấy rất rõ.
Điều đáng quý của mùa Phật đản ở Việt Nam là sự hiện diện của nhiều truyền thống cạnh nhau: chùa Bắc tông, Nam tông, chùa người Hoa, chùa Khmer, mỗi nơi một cách làm lễ. Đi một vòng vài ngôi chùa khác truyền thống trong một mùa Phật đản, quan sát mà không so sánh hơn kém, là một cách học về đất nước mình mà sách vở khó thay được.
Câu hỏi thường gặp
Phật đản là ngày mùng 8 hay rằm tháng Tư?
Giáo hội Phật giáo Việt Nam lấy rằm tháng Tư âm lịch làm ngày đại lễ Phật đản. Trước đây nhiều chùa Bắc tông làm vào mùng 8 tháng Tư, và một số chùa làng vẫn giữ nếp này hoặc làm cả hai. Muốn biết chùa nơi bạn định đến làm ngày nào, hỏi trực tiếp nhà chùa.
Lễ tắm Phật có ý nghĩa gì?
Theo truyền thuyết, khi Đức Phật đản sinh có dòng nước từ trời xuống tắm cho Ngài. Nghi thức tắm tượng Phật sơ sinh mô phỏng lại hình ảnh ấy, được nhiều người hiểu như một cách nhắc mình giữ cho tâm trong sạch. Ý nghĩa sâu hơn trong giáo lý, bạn có thể hỏi chư tăng ni.
Người không theo đạo Phật có tham gia lễ tắm Phật được không?
Ở nhiều chùa, ai đến lễ cũng có thể xếp hàng tắm Phật, chỉ cần giữ trật tự và làm theo hướng dẫn của người phụ trách. Nếu chùa chỉ dành nghi thức này cho Phật tử trong khoá lễ, bạn đứng xem từ xa là đủ.
Thả hoa đăng mùa Phật đản cần lưu ý gì?
Thả ở khu vực nhà chùa hoặc ban tổ chức chỉ định, nơi có người thu gom đèn sau lễ. Chọn đèn bằng vật liệu dễ phân huỷ, không dùng nến có hộp nhựa. Giữ trẻ nhỏ cách xa mép nước, để người lớn thả hộ, và không chen lấn ở bậc kè trơn.
Mùa Phật đản đi chùa nào ở Huế?
Huế có nhiều chùa lâu đời như Thiên Mụ, Từ Đàm, Báo Quốc, Từ Hiếu, cùng nhiều chùa làng, niệm Phật đường. Mùa Phật đản, không khí lễ có ở khắp thành phố. Nên chọn một hai chùa gần nơi ở, đi ban ngày, buổi tối ra bờ sông Hương xem đèn.
Đi chùa mùa Phật đản có cần mang lễ không?
Không bắt buộc. Một bó hoa, ít trái cây là đủ nếu bạn muốn dâng; nhiều người đến tay không, chỉ dâng hương hoặc chắp tay. Muốn góp cho chùa thì bỏ vào hòm công đức, không cần lễ to.