Ngoài mùa hội xuân từ tháng Giêng đến tháng Ba, người Việt còn nhiều dịp đi lễ trong năm: Phật đản rằm tháng Tư, ba ngày vía Quan Âm (19 tháng Hai, 19 tháng Sáu, 19 tháng Chín âm lịch), Vu Lan rằm tháng Bảy, giỗ Đức Thánh Trần 20 tháng Tám, rằm tháng Mười và những ngày tất niên ở chùa tháng Chạp. Mỗi dịp gắn với một kiểu nơi đến và một mùa thời tiết riêng, nên đi đâu, đi lúc nào cũng khác nhau.
Bài này gom các dịp ấy thành một lịch theo tháng âm lịch, kèm nơi người ta thường tìm đến và vài lưu ý về thời tiết, độ đông. Bài không chọn ngày tốt hay xấu, không bàn sao hạn; chỉ giúp bạn biết trong năm có những mốc nào để xếp chuyến đi cho bố mẹ, cho cả nhà hay cho chính mình, và đi sao cho thong thả.
Vì sao cần một lịch đi lễ ngoài mùa hội xuân
Phần lớn người Việt quen đi lễ dồn vào ba tháng đầu năm. Đó là mùa hội, mùa xuất hành, mùa đi lễ đầu năm, nên các điểm lớn như chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính, núi Bà Đen đông nhất trong năm. Lịch hội xuân đã có nhiều nơi viết kỹ; bài này chỉ nhắc một câu để bạn biết rằng chín tháng còn lại mới là phần dễ thở hơn nhiều.
Từ tháng Tư âm lịch trở đi, nhịp đi lễ chuyển sang theo ngày vía và ngày giỗ. Người theo đạo Phật đi chùa dịp Phật đản, Vu Lan, các ngày vía Bồ Tát; người thờ Đức Thánh Trần về đền tháng Tám; người miền Tây Nam Bộ có rằm tháng Mười với lễ Ok Om Bok của đồng bào Khmer; cuối năm có những buổi lễ tạ, tất niên ở chùa làng. Mỗi dịp đông theo kiểu riêng, nhưng hiếm khi chen chúc như ngày mùng bốn, mùng năm Tết ở các điểm hội lớn.
Có một lịch cả năm giúp bạn làm được ba việc. Thứ nhất, chia chuyến đi ra cho đều, không dồn sức người già vào một mùa. Thứ hai, chọn dịp hợp với điều mình mong: cầu an cho người thân thì ngày vía Quan Âm hay rằm tháng Bảy, đưa con đi viếng người có công thì tháng Tám. Thứ ba, biết trước mùa mưa bão, mùa nắng gắt ở từng miền để không đặt chuyến đi vào đúng lúc đường khó.
Bảng tháng – dịp – nơi thường đến
Bảng dưới tóm các mốc phổ biến từ tháng Tư đến tháng Chạp âm lịch. Ngày ghi theo âm lịch; mỗi chùa, đền có thể làm lễ lệch một hai ngày, nhất là khi trùng cuối tuần. Lịch cụ thể của từng nơi nên hỏi ban quản lý hoặc nhà chùa.
| Tháng âm lịch | Dịp chính | Nơi thường được tìm đến | Ghi chú khi đi |
|---|---|---|---|
| Tháng Tư | Phật đản (rằm tháng Tư) | Chùa lớn ở các thành phố, chùa làng, nơi có rước Phật, thả hoa đăng | Bắt đầu nóng; chiều tối mát hơn, hợp đi xem lễ |
| Tháng Năm | Tết Đoan ngọ (mùng 5) chủ yếu làm ở nhà | Ít dịp đi xa; nhiều người đi chùa gần nhà ngày rằm | Nắng gắt miền Bắc, mưa giông Nam Bộ |
| Tháng Sáu | Vía Quan Âm (19 tháng Sáu) | Chùa thờ Quan Âm, chùa ven biển, chùa làng | Hè cao điểm, đi sáng sớm |
| Tháng Bảy | Vu Lan báo hiếu (rằm tháng Bảy), vía Địa Tạng (30) | Chùa ở mọi miền, nhiều chùa tổ chức lễ cả tháng | Mùa mưa; nhiều chùa đông buổi tối |
| Tháng Tám | Giỗ Đức Thánh Trần (20 tháng Tám) | Đền Kiếp Bạc, khu đền Trần, đền thờ Đức Thánh Trần ở các nơi | Đông quanh ngày giỗ, nên đi trước vài hôm |
| Tháng Chín | Vía Quan Âm (19 tháng Chín) | Chùa thờ Quan Âm | Miền Trung vào mùa mưa bão, xem dự báo |
| Tháng Mười | Rằm tháng Mười (Hạ nguyên), Ok Om Bok | Chùa làng, chùa Khmer ở miền Tây Nam Bộ | Miền Bắc hanh khô, dễ đi |
| Tháng Mười một | Vía Phật A Di Đà (17) | Chùa, tịnh xá, nơi tu theo pháp môn Tịnh độ | Rét đầu mùa miền Bắc |
| Tháng Chạp | Phật thành đạo (mùng 8), lễ tạ, tất niên ở chùa | Chùa gần nhà, chùa quê | Bận rộn cuối năm, đi sớm trong tháng |
Một vài dịp trong bảng (Tết Đoan ngọ, rằm tháng Mười) phần lớn gia đình làm lễ ở nhà; đi chùa hay không là tuỳ nếp mỗi nhà. Bảng chỉ nhằm cho bạn biết lúc nào người ta thường lên chùa, lên đền, để đoán được độ đông và chuẩn bị cho phù hợp.
Mùa hè: tháng Tư đến tháng Sáu âm lịch
Tháng Tư là tháng Phật đản. Giáo hội Phật giáo Việt Nam lấy rằm tháng Tư làm ngày Phật đản; nhiều chùa trang hoàng từ đầu tháng, có lễ tắm Phật, rước kiệu, thả hoa đăng trên sông, hồ. Ở các thành phố lớn, buổi tối ngày rằm thường đông, còn những ngày trước đó vẫn đủ không khí mà dễ đi hơn. Nếu bạn muốn đưa trẻ nhỏ đi xem, chọn một buổi chiều trong tuần trước rằm là hợp.
Tháng Năm ít dịp đi xa. Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng Năm là lễ tiết làm ở nhà nhiều hơn ở chùa. Đây lại là một trong những tháng nóng nhất ở miền Bắc và đầu mùa mưa ở Nam Bộ, nên nhiều gia đình chỉ đi chùa gần nhà ngày rằm, mùng một. Đó cũng là gợi ý tốt: không phải tháng nào cũng cần một chuyến đi xa.
Tháng Sáu có vía Quan Âm. Ngày 19 tháng Sáu, theo cách hiểu phổ biến ở các chùa Bắc tông là ngày Bồ Tát Quán Thế Âm thành đạo, nhiều chùa thờ Quan Âm đông người đến. Vì rơi vào giữa hè, đi sáng sớm trước chín giờ hoặc chiều muộn sẽ đỡ mệt hơn hẳn, nhất là với người cao tuổi và người mang thai.
Mùa hè là mùa của học trò. Kỳ thi chuyển cấp, thi tốt nghiệp thường diễn ra vào khoảng tháng Tư, tháng Năm âm lịch. Nhiều gia đình kết hợp một buổi viếng nơi thờ người hiền tài; việc ấy hợp với tinh thần biết ơn thầy, miễn là không lấy mất của con thời gian ôn bài và giấc ngủ.
Mùa thu: tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín
Tháng Bảy âm lịch là mùa Vu Lan. Chùa ở cả ba miền tổ chức lễ báo hiếu, nhiều nơi kéo dài suốt tháng chứ không chỉ ngày rằm, có nghi thức cài hoa hồng lên áo để nhớ ơn cha mẹ. Dân gian cũng quen gọi tháng Bảy là tháng cô hồn, có nhà ngại đi xa; đó là nếp riêng của từng gia đình, bài này không bàn kiêng kỵ. Điều thực tế hơn là tháng Bảy rơi vào mùa mưa ở phần lớn đất nước, đường đèo, đường núi trơn, nên chuyến đi xa cần xem dự báo kỹ.
Tháng Tám có giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo vào ngày 20. Dân gian có câu "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ": tháng Tám là giỗ Đức Thánh Trần, tháng Ba là giỗ Mẫu Liễu Hạnh. Mùa giỗ tháng Tám, đền Kiếp Bạc và khu đền Trần cùng nhiều đền thờ Đức Thánh Trần ở các nơi đông người về. Cũng trong tháng Tám là Trung thu, dịp của trẻ em hơn là dịp đi lễ.
Tháng Chín có ngày 19, theo cách hiểu phổ biến là ngày Bồ Tát Quán Thế Âm xuất gia, các chùa thờ Quan Âm lại đông. Nhưng tháng Chín âm lịch thường trùng khoảng tháng Mười dương lịch, đúng mùa mưa bão của miền Trung. Nếu kế hoạch của bạn là ra Đà Nẵng, Huế hay Nha Trang dịp này, nên để lịch linh động, có phương án đổi ngày, và chọn nơi ở gần điểm đến để bớt quãng đường đi trong mưa.
Cuối năm: tháng Mười đến tháng Chạp
Rằm tháng Mười, còn gọi Tết Hạ nguyên, là một trong ba ngày rằm lớn của năm theo lối tính Tam nguyên. Ở nông thôn miền Bắc, dịp này gắn với vụ lúa mùa vừa gặt, nhiều nhà làm lễ cơm mới ở nhà; chùa làng cũng có lễ ngày rằm. Ở miền Tây Nam Bộ, rằm tháng Mười là dịp lễ Ok Om Bok, lễ cúng trăng của đồng bào Khmer, có hội đua ghe ngo ở nhiều nơi. Khách muốn tìm hiểu nên đi với tư cách người xem, giữ ý trong khuôn viên chùa Khmer.
Tháng Mười một có ngày vía Phật A Di Đà, mùng 17, được nhiều chùa theo pháp môn Tịnh độ làm lễ lớn. Tháng Chạp có ngày mùng 8 kỷ niệm Phật thành đạo, rồi đến những ngày cuối năm người ta lên chùa lễ tạ, dâng hương tất niên. Đây là quãng bận rộn của mọi nhà, nên nếu có ý đưa bố mẹ lên chùa quê, chùa làng trước Tết thì nên đi sớm trong tháng, trước ngày 23 tháng Chạp, khi đường về quê còn thưa.
Mùa đông miền Bắc rét, sương mù buổi sáng trên đường núi; Nam Bộ vào mùa khô dễ chịu. Ở những điểm trên núi có rừng, mùa khô cũng là mùa phải cẩn thận lửa hương. Chuyến đi cuối năm vì vậy hợp với những nơi gần, đường bằng, và với nhịp chậm: đi một nơi, ngồi lâu, không cần gom thật nhiều điểm trong một ngày.
Đổi ngày âm sang dương mà không nhầm
Lịch đi lễ tính theo âm lịch, còn lịch làm việc, lịch học tính theo dương lịch. Nhầm một ngày là cả nhà đến nơi khi lễ đã qua, hoặc đến đúng ngày đông nhất mà không định. Mấy bước dưới đây giúp tránh nhầm.
- Ghi mốc theo âm lịch trước: "19 tháng Sáu", "rằm tháng Bảy", "20 tháng Tám". Đừng chép ngày dương của năm ngoái sang năm nay, vì âm lịch lệch dương lịch mỗi năm một khác.
- Tra ngày dương tương ứng trên lịch giấy hoặc ứng dụng lịch có âm lịch Việt Nam, làm vào đầu năm cho cả năm, rồi kiểm lại khi gần đến.
- Chú ý tháng thiếu: tháng âm lịch có 29 hoặc 30 ngày. Những ngày vía rơi vào ngày 30 (như vía Địa Tạng 30 tháng Bảy) thì năm tháng thiếu, nhiều chùa làm vào ngày 29.
- Chú ý năm có tháng nhuận: tháng nhuận làm cả lịch phía sau dịch đi gần một tháng so với năm thường. Năm nhuận, các mốc nửa cuối năm có thể muộn hơn bạn quen.
- Hỏi chùa, đền nơi định đến: nhiều nơi làm lễ chính vào ngày cuối tuần gần nhất, hoặc kéo dài vài ngày.
- Ghi lên lịch chung của gia đình cả ngày âm và ngày dương, để người lớn tuổi quen nhìn âm lịch và con cháu quen nhìn dương lịch cùng hiểu.
Nếu bạn lên lịch cho hội người cao tuổi hay một đoàn đông, nên chốt ngày dương sớm hơn bình thường để còn thuê xe, báo nhà chùa, và để các cụ có thời gian sắp xếp việc nhà.
Ghép lịch đi lễ với lịch nghỉ của gia đình
Ngày vía, ngày rằm hiếm khi rơi đúng cuối tuần. Thay vì ép cả nhà nghỉ việc, nhiều gia đình chọn cách linh hoạt hơn:
- Đi trước ngày chính một hai hôm. Nhiều chùa trang hoàng, sinh hoạt cả tuần; ngày trước rằm thường vắng hơn ngày rằm mà không khí vẫn đủ.
- Gộp với các kỳ nghỉ dài trong năm: nghỉ hè của con, kỳ nghỉ lễ Quốc khánh tháng Chín dương lịch thường rơi vào khoảng tháng Bảy, tháng Tám âm lịch.
- Để người lớn tuổi đi ngày thường cùng hội, cùng hàng xóm; con cháu đi cuối tuần sau đó. Không cần cả nhà đi cùng một ngày mới là trọn.
- Một năm chọn hai ba chuyến xa, còn lại đi chùa gần nhà. Chuyến xa nên rơi vào mùa thời tiết dễ của điểm đến, không nhất thiết đúng ngày vía.
- Ghi lại sau mỗi chuyến: đi ngày nào, đông hay vắng, đường thế nào, ăn ở đâu. Năm sau, cuốn sổ ấy là lịch đi lễ riêng đáng tin hơn mọi lời khuyên chung.
Lịch đi lễ quanh năm không phải danh sách phải đi cho đủ. Nó chỉ là tấm bản đồ thời gian, để bạn chọn những dịp hợp với gia đình mình, đi với lòng thong thả, và về nhà vẫn còn sức cho việc thường ngày.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài tháng Giêng, tháng nào đi chùa đông nhất?
Theo kinh nghiệm chung, rằm tháng Tư dịp Phật đản và rằm tháng Bảy mùa Vu Lan là hai dịp chùa đông nhất sau mùa xuân, nhất là ở các thành phố. Ba ngày vía Quan Âm cũng đông ở những chùa thờ Quan Âm. Đi trước ngày chính vài hôm thường dễ chịu hơn.
Ngày vía có phải đi đúng ngày mới có ý nghĩa không?
Nhiều người coi trọng đúng ngày, nhiều người đi trước hoặc sau vài hôm vì việc nhà. Các chùa thường sinh hoạt cả tuần quanh ngày vía. Ý nghĩa nằm ở lòng người đi và sự thong thả của chuyến đi hơn là con số trên lịch; nếu có thắc mắc, bạn có thể hỏi thầy trụ trì nơi mình hay đến.
Lịch ngày vía ở các chùa có giống nhau không?
Phần lớn chùa Bắc tông ở Việt Nam dùng chung một lịch ngày vía phổ biến, nhưng có nơi ghi khác hoặc làm lễ vào ngày cuối tuần gần nhất. Chùa Nam tông và chùa Khmer theo lịch riêng của truyền thống mình. Muốn chắc, nên hỏi trực tiếp nhà chùa nơi định đến.
Tháng Bảy âm lịch có nên đưa bố mẹ đi lễ xa không?
Đó là chuyện của nếp nhà, có gia đình kiêng, có gia đình không. Về mặt thực tế, tháng Bảy là mùa mưa ở nhiều vùng, đường núi trơn, nên nếu đi xa thì xem dự báo kỹ, chọn nơi đường bằng, và để thời gian dư. Mùa Vu Lan, chùa gần nhà cũng có lễ đầy đủ.
Đi lễ rằm tháng Mười ở miền Tây nên xem gì?
Rằm tháng Mười là dịp lễ Ok Om Bok của đồng bào Khmer, nhiều nơi có hội đua ghe ngo và thả đèn. Khách nên đến với tư cách người xem, hỏi trước khi vào khuôn viên chùa, ăn mặc kín đáo, không chen vào khu vực làm lễ và không chụp ảnh cận mặt người đang làm lễ.
Lịch đi lễ cả năm nên lập từ khi nào?
Hợp nhất là đầu năm âm lịch, sau Tết, khi đã có lịch nghỉ của gia đình. Ghi các mốc theo âm lịch, tra ngày dương cho cả năm, rồi chọn hai ba chuyến xa và để phần còn lại cho chùa gần nhà. Gần đến ngày, kiểm lại với nhà chùa và dự báo thời tiết.