Người ngồi xe lăn vẫn đi lễ, đi hành hương được ở nhiều nơi, nhưng cần hỏi trước ba điều: từ chỗ xe đỗ đến nơi thờ chính có bao nhiêu bậc, có lối dốc hay xe điện thay thế không, và nhà vệ sinh có chỗ cho xe lăn không. Với những đoạn chỉ có bậc, cần ít nhất hai người trợ giúp biết cách đưa xe qua bậc an toàn, hoặc chọn lễ từ một chỗ thấp hơn mà lòng vẫn trọn.
Bài viết cho người dùng xe lăn, người hạn chế vận động sau tai biến, sau mổ, người cao tuổi không đi bộ xa được và gia đình đi cùng. Bài nói chuyện đi lại ở nơi đến: hỏi gì, chọn nơi nào, qua bậc thế nào, dùng cáp treo, xe điện, đò ra sao. Phần tư thế lễ thay cho quỳ lạy là chuyện khác, ở đây không bàn.
Vì sao di tích cổ khó đi bằng xe lăn
Kiến trúc đền chùa cổ của người Việt không được làm cho xe lăn. Nền điện thường đắp cao hơn sân vài bậc để tránh ẩm, ngưỡng cửa gỗ cao chừng gang tay, sân lát gạch cũ đã lồi lõm, lối đi trong vườn chùa là sỏi hay đất nện. Nhiều chùa trên núi chỉ có một con đường là hàng trăm, hàng nghìn bậc đá. Đó là đặc điểm của di tích, không phải lỗi của ai, và nhiều chỗ không thể sửa mà không làm hỏng di tích.
Những công trình mới xây hoặc khu du lịch tâm linh quy mô lớn thường dễ đi hơn: đường nội bộ rộng, có dốc thoải, có xe điện chở khách giữa các khu, có thang máy ở một số công trình. Nhưng chúng lại rộng mênh mông, quãng đường giữa các điểm dài, nắng gắt và ít bóng mát. Người ngồi xe lăn đi được nhưng dễ mệt hơn người đi bộ tưởng.
Vì thế chuyến đi không nên bắt đầu bằng câu "đi chỗ nào nổi tiếng", mà bằng câu "người ngồi xe đi được bao lâu, chịu được nắng bao lâu, cần nhà vệ sinh mấy lần". Trả lời được những câu này thì chọn nơi đến dễ hơn nhiều, và chuyến đi thành một ngày vui thay vì một ngày vất vả cho cả nhà.
Câu hỏi nên hỏi trước khi đi
Hỏi ban quản lý di tích, nhà chùa, hoặc người đã đến gần đây với xe lăn. Đừng chỉ hỏi "xe lăn đi được không", vì câu trả lời thường là "được" một cách chung chung. Hỏi cụ thể từng điểm như bảng dưới.
| Hỏi gì | Vì sao cần biết | Nếu câu trả lời là không |
|---|---|---|
| Từ bãi xe đến cổng bao xa, có dốc hay bậc không? | Nhiều nơi bãi xe xa cổng, đường dốc dài | Hỏi có chỗ cho xe đưa đón dừng gần cổng không |
| Từ cổng đến nơi thờ chính có bao nhiêu bậc? | Biết trước để chuẩn bị người trợ giúp | Hỏi có lối phụ, cửa bên, lối dốc không |
| Có xe điện nội bộ không, xe có chỗ để xe lăn không? | Khu rộng thì xe điện là cứu cánh | Mang xe lăn gấp được để đặt lên xe điện |
| Cáp treo, thang máy có cho xe lăn lên không? | Tuỳ loại cabin và quy định vận hành | Chọn điểm lễ ở chân núi thay cho đỉnh |
| Nhà vệ sinh có chỗ cho xe lăn không, ở đâu? | Người ngồi xe hay ngại uống nước vì lo việc này | Lên lịch đi ngắn, dừng ở trạm có nhà vệ sinh phù hợp |
| Ngày nào, giờ nào vắng? | Đám đông làm việc di chuyển khó gấp nhiều lần | Đi ngày thường, sáng sớm |
Thông tin về xe điện, cáp treo, thang máy có thể thay đổi theo mùa và theo đợt bảo trì, nên kiểm lại gần ngày đi. Ghi lại tên người đã trả lời và hỏi xem đến nơi thì liên hệ ai, để lỡ có khó khăn còn có người giúp.
Chọn nơi đến theo khả năng của người ngồi xe
Chùa, đền trong phố, ở đồng bằng. Nhiều ngôi chùa trong phố có sân rộng, nền điện chỉ vài bậc, đi một buổi là xong. Đây là lựa chọn nhẹ nhàng cho lần đầu đi lễ bằng xe lăn, cũng để cả nhà biết người ngồi xe chịu được đến đâu.
Khu du lịch tâm linh lớn có xe điện. Các khu có đường nội bộ, xe điện, dốc thoải thường đi được nhiều điểm hơn, nhưng cần tính quãng đường giữa các điểm, chỗ nghỉ có bóng râm và nhà vệ sinh. Nên chọn một hai điểm chính thay vì cố đi hết.
Chùa trên núi có cáp treo. Nếu cabin cho xe lăn lên và nhân viên có hỗ trợ, có thể lên được những nơi trước đây chỉ người khoẻ mới tới. Nhưng ga cáp trên núi thường vẫn còn bậc đá đến chùa, cần hỏi rõ đoạn cuối này.
Chùa, hang chỉ có đường bậc đá dài. Với những nơi chỉ có hàng trăm bậc đá, xe lăn gần như không thể đi trọn đường, và khiêng xe lên đoạn dài là nguy hiểm cho cả người ngồi lẫn người khiêng. Lễ ở chùa, đền dưới chân núi là lựa chọn hợp lý và vẫn trọn ý.
Nơi phải đi đò. Lên xuống đò với xe lăn đòi hỏi bến có bậc thấp, đò ổn định và người trợ giúp quen việc. Hỏi kỹ trước, và nếu không chắc thì chọn nơi khác.
Đưa xe lăn qua bậc thềm, ngưỡng cửa cho an toàn
Phần lớn tai nạn với xe lăn ở di tích xảy ra ở bậc thềm: xe chúi, người ngồi trượt về phía trước, người khiêng mất thăng bằng. Cách làm dưới đây là nguyên tắc chung; nếu người ngồi xe có hướng dẫn riêng của chuyên viên phục hồi chức năng thì làm theo hướng dẫn đó.
- Kiểm tra xe trước khi đi: phanh ăn, lốp đủ hơi, đai giữ người nếu có đã cài.
- Với một hai bậc thấp, khi lên: người đẩy nhấn bàn đạp phía sau để bánh trước nhấc lên, đặt bánh trước lên bậc, rồi đẩy bánh sau lên theo.
- Khi xuống một hai bậc: quay lưng xe về phía bậc, người đẩy đứng phía dưới, cho bánh sau xuống trước từ từ, giữ xe nghiêng nhẹ về phía sau.
- Với nhiều bậc liên tiếp: cần ít nhất hai người, một giữ tay đẩy phía sau, một giữ khung xe phía trước (không giữ vào bàn để chân hay tay vịn tháo rời), đi từng bậc, hô nhịp cùng nhau.
- Ngưỡng cửa gỗ cao: không đâm thẳng bánh xe vào ngưỡng; nhấc bánh trước qua rồi nâng bánh sau, tránh va làm sứt ngưỡng cửa cổ.
- Đoạn dài bậc đá ở núi: cân nhắc kỹ, hỏi người ngồi xe có muốn không. Nếu không có lối khác, chọn lễ từ chỗ thấp hơn thay vì khiêng xe lên.
- Luôn nói cho người ngồi xe biết sắp làm gì, trước mỗi lần lên, xuống, nghiêng xe.
Cáp treo, xe điện và đò: những đoạn cần hỏi người vận hành
Ở những nơi có cáp treo, nhân viên vận hành thường là người biết rõ nhất cabin có cho xe lăn vào được không, cần gấp xe không, người ngồi xe có cần chuyển sang ghế cabin không. Đến sớm, nói với nhân viên ngay ở cửa vào, đừng xếp hàng rồi mới nói khi đã đến lượt. Khi lên xuống cabin, đi vào lúc cabin chạy chậm hoặc dừng hẳn nếu được hỗ trợ dừng.
Xe điện nội bộ ở các khu tâm linh lớn thường là loại xe mở, ghế băng, bậc lên cao. Người ngồi xe lăn cần được dìu sang ghế, xe lăn gấp lại đặt phía sau. Nếu người ngồi xe không chuyển sang ghế được, hỏi trước xem có loại xe nào chở được cả xe lăn không, hoặc có lối đi bộ song song đủ bằng để đẩy xe không.
Đò là đoạn khó nhất. Mạn đò thấp, bến thường có bậc trơn, đò chòng chành khi người bước xuống. Chỉ nên đi đò khi người ngồi xe có thể chuyển sang ghế trên đò với sự hỗ trợ, có áo phao, và người chèo đò sẵn lòng đợi. Nếu bất kỳ điều kiện nào trong số đó không có, bỏ đoạn đò là quyết định đúng.
Một buổi sáng đi lễ bằng xe lăn: lịch mẫu
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một ngôi chùa lớn ở đồng bằng có sân rộng, vài bậc lên điện và nhà vệ sinh ở nhà đón khách. Mục đích là cho thấy nhịp đi hợp lý, không phải lịch cố định cho nơi nào.
| Thời điểm | Việc làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trước khi rời nhà | Kiểm xe lăn, đồ dùng cá nhân, nước, ô, thuốc | Cho người ngồi xe đi vệ sinh trước khi lên ô tô |
| Đến nơi, sáng sớm | Xe đỗ gần cổng nhất có thể, dựng xe lăn, đi thẳng tới nhà đón khách | Hỏi người trực lối đi bằng và chỗ nhà vệ sinh |
| Khoảng nửa giờ đầu | Đi một vòng sân, ngắm cảnh, đến trước điện chính | Hai người trợ giúp đưa xe qua vài bậc nếu người ngồi xe muốn lên |
| Giữa buổi | Nghỉ ở hiên có bóng mát, uống nước, đổi tư thế | Không cố đi thêm khu vực xa nếu đã thấy mệt |
| Cuối buổi, trước trưa | Ghé nhà vệ sinh, ra xe, về hoặc ăn trưa ở quán gần | Rời đi trước khi nắng gắt và khách đông |
Một buổi sáng gọn như thế thường vừa sức với người mới ngồi xe hoặc mới đi lễ lần đầu sau ốm. Khi đã quen và biết sức mình, gia đình có thể nối thêm một điểm thứ hai gần đó vào buổi chiều, sau khi nghỉ trưa đủ.
Giữ sức, nắng, nhà vệ sinh và tâm lý người ngồi xe
Người ngồi xe lăn không đi bộ nhưng vẫn mệt: ngồi lâu một tư thế, rung lắc trên sân gạch, nắng chiếu thẳng vì không có bóng của người đứng che. Mang theo ô hoặc mũ rộng vành, nước uống, đệm lót ngồi, áo khoác mỏng cho chỗ có gió. Cứ khoảng một giờ dừng lại ở chỗ râm, cho người ngồi xe đổi tư thế, uống nước.
Nhà vệ sinh là nỗi lo lớn nhất mà người ngồi xe thường không nói ra. Biết trước nhà vệ sinh phù hợp ở đâu, đi ngay khi đến nơi, và chủ động hỏi giữa chừng. Chuẩn bị sẵn đồ dùng cá nhân cần thiết trong một túi nhỏ, để người ngồi xe yên tâm uống đủ nước mà không ngại.
Cuối cùng là tâm lý. Người ngồi xe có thể thấy mình là gánh nặng, thấy ngại khi cả nhà phải khiêng xe qua bậc, khi người lạ nhìn. Nên để họ quyết định những đoạn nào muốn đi, những đoạn nào muốn chờ. Đứng lễ ở chân bậc, ở sân dưới, nhìn lên mái điện và nói lời cầu trong lòng không kém gì lên tận nơi. Với nhiều người, được ra khỏi nhà, được đến nơi mình mong, đã là phần quan trọng nhất của chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nào cũng có lối đi cho xe lăn không?
Không. Phần lớn đền chùa cổ có bậc thềm, ngưỡng cửa cao và sân không bằng phẳng vì được xây từ trước khi có khái niệm lối tiếp cận. Các công trình mới, khu tâm linh lớn thường dễ đi hơn. Cách chắc nhất là hỏi cụ thể từng điểm trước khi đi.
Có nên khiêng xe lăn lên hàng trăm bậc đá không?
Không nên, trừ khi có đội người quen việc và người ngồi xe thật sự muốn. Khiêng xe đoạn dài trên bậc đá dễ trượt, mệt, có thể làm người ngồi xe ngã. Lễ ở chùa, đền dưới chân núi là lựa chọn an toàn và vẫn trọn lòng.
Cáp treo có cho người ngồi xe lăn lên không?
Tuỳ loại cabin và quy định của từng đơn vị vận hành. Có nơi cho xe lăn vào cabin, có nơi cần chuyển sang ghế, có nơi không phù hợp. Hãy gọi hỏi trước và nói với nhân viên ngay khi đến cửa vào để được hỗ trợ.
Người vừa tai biến có nên đi lễ xa không?
Hãy hỏi bác sĩ điều trị trước khi lên kế hoạch, vì mỗi người hồi phục khác nhau. Nếu bác sĩ đồng ý, nên bắt đầu bằng chuyến ngắn ở chùa gần, đi vào ngày mát, và có người thân chăm sóc quen việc đi cùng.
Đi theo đoàn mà có người ngồi xe lăn thì sắp xếp thế nào?
Báo trước cho trưởng đoàn để chọn lịch trình phù hợp, ghép ít nhất hai người khoẻ đi cùng, để người ngồi xe ở những điểm dễ đi trong khi đoàn lên điểm khó, và hẹn rõ giờ quay lại để họ không phải chờ quá lâu.
Thuê xe lăn tại điểm đến được không?
Một số khu di tích lớn có cho mượn hoặc thuê xe lăn tại nhà đón khách, nhưng không phải nơi nào cũng có và số lượng thường ít. Nếu cần, hỏi trước; với người dùng xe lăn thường xuyên, mang xe của mình vẫn thoải mái hơn.