Vào mùa khô, một nén hương cắm xuống thảm lá, một nắm vàng mã đốt ở gốc cây hay một mẩu tàn rơi vào cỏ tranh đều có thể bén thành đám cháy rừng, nhất là ở sườn núi có gió. Cách giữ lửa khi đi lễ trên núi gói gọn trong vài việc: chỉ thắp ở bát hương có cát, thắp ít, không đốt vàng mã ngoài lò, không để lửa khi rời đi, và báo ngay khi thấy khói lạ.
Bài viết cho người đi lễ ở các chùa, am, miếu nằm trong rừng hoặc trên núi, và cho người dẫn đoàn: mùa khô ở từng vùng rơi vào khoảng nào, vì sao hương khói nơi núi rừng nguy hiểm hơn ở đền chùa giữa phố, cách thắp hương an toàn, và phải làm gì khi thấy lửa. Bài không bàn đúng sai của việc thắp hương, chỉ nói chuyện giữ lửa.
Mùa khô ở từng vùng: lúc nào phải cẩn thận nhất
Mùa khô không đến cùng một lúc trên cả nước. Bảng dưới là mô tả khái quát theo khí hậu từng vùng; năm nắng hạn kéo dài hay mưa sớm thì có lệch. Khi đi, nên theo dõi cảnh báo cháy rừng của cơ quan khí tượng và kiểm lâm địa phương.
| Vùng | Thời gian khô thường gặp | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Bắc Bộ và miền núi phía Bắc | Cuối thu đến hết mùa xuân, có những đợt hanh khô kéo dài | Trùng mùa đi lễ đầu năm; lá khô dày ở rừng thông, rừng keo |
| Bắc Trung Bộ | Đầu hè đến giữa hè, khi có gió tây khô nóng | Nắng gắt, gió mạnh, độ ẩm thấp, lửa lan nhanh theo sườn đồi |
| Duyên hải Nam Trung Bộ | Phần lớn thời gian ngoài mùa mưa cuối năm | Đồi cây bụi khô, gió biển thổi mạnh |
| Tây Nguyên | Từ khoảng cuối năm đến đầu mùa mưa năm sau | Rừng thông, rừng khộp, cỏ tranh khô vàng |
| Nam Bộ | Từ khoảng cuối năm đến khoảng tháng Tư | Núi đá có cây bụi, rừng tràm, rừng trên các núi như vùng Bảy Núi, núi Bà Đen |
Điều đáng để ý là mùa khô ở nhiều nơi trùng với mùa đi lễ đông: tháng Giêng ở miền Bắc, những tháng đầu năm ở Nam Bộ và Tây Nguyên. Đây cũng là lúc dòng người lên núi đông nhất, lượng hương khói nhiều nhất, nên nguy cơ cộng dồn.
Vì sao hương khói trên núi nguy hiểm hơn ở chùa giữa phố
Ở chùa giữa phố, bát hương nằm trên ban thờ xây, xung quanh là sân gạch, tường vôi, có người trông. Tàn hương rơi ra cùng lắm làm bẩn mặt sân. Trên núi thì khác: am miếu nhỏ thường dựng sát rừng, nền là đất có lá rụng, quanh đó là cỏ khô, cây thông, cây keo có nhựa và lá dễ bén lửa. Một nén hương cháy đủ lâu để tàn rơi xuống lá khô và âm ỉ cả giờ đồng hồ sau khi người thắp đã đi.
Gió là yếu tố thứ hai. Sườn núi, đỉnh đồi, khe hẹp đều có gió mạnh và đổi hướng thất thường. Tàn vàng mã đang cháy bị gió cuốn có thể bay xa hàng chục mét, rơi vào chỗ không ai thấy. Lửa trên sườn dốc lại lan lên phía trên rất nhanh vì hơi nóng bốc lên làm khô lớp cây phía trên trước khi lửa tới.
Yếu tố thứ ba là khoảng cách. Am miếu trên núi thường cách xa chỗ có nước, có người, có đường cho xe cứu hoả. Một đám cháy nhỏ ở chân núi có thể dập bằng vài xô nước; cùng đám cháy ấy ở lưng chừng núi thì phải chờ lực lượng đi bộ lên, và đến khi họ tới, lửa đã khác.
Thắp hương ở am, miếu trên núi cho an toàn
Chỉ thắp ở bát hương có sẵn, có cát hoặc tro. Bát hương đặt ở am, miếu là chỗ được dựng ra cho việc này. Không cắm hương xuống đất, vào kẽ đá, vào gốc cây hay bụi cỏ ven đường, dù ở đó có người khác đã cắm trước.
Thắp ít hương. Một hai nén là đủ cho lòng thành. Thắp cả bó vừa nhiều khói, vừa dễ rơi tàn, vừa khiến bát hương quá tải và cháy bùng. Nhiều nơi đã khuyến khích mỗi người chỉ thắp một nén.
Châm lửa ở chỗ khuất gió, dùng bật lửa thay vì nến, đuốc. Châm hương xong thì phẩy cho tắt ngọn lửa, không thổi tung tàn. Bật lửa cất lại vào túi ngay; que diêm đã dùng thì dập tắt hẳn và mang theo, không vứt xuống đất.
Không đốt vàng mã ngoài lò hoá. Nhiều am, miếu trên núi không có lò, và đó là dấu hiệu nơi ấy không nên đốt vàng mã. Đốt trên đá, trên đất trống cũng không an toàn khi xung quanh là cỏ khô và gió núi.
Không để lửa khi rời đi. Nếu bạn là người cuối cùng ở am và thấy bát hương đang bùng lửa, hương cắm ra ngoài, tàn rơi xuống nền lá, hãy gạt tàn vào trong bát, dập phần lửa ngoài bằng đất, cát. Không cần dập hương đang cháy bình thường trong bát.
Không hút thuốc, không đốt lửa nấu ăn trong rừng. Đây là nguồn lửa không liên quan đến lễ nhưng hay đi kèm các đoàn đi lễ. Tàn thuốc là một trong những nguyên nhân gây cháy khó kiểm soát nhất.
Khi thấy khói, thấy lửa trên đường đi lễ
Phần lớn người đi lễ không có kinh nghiệm chữa cháy rừng, và không nên cố. Việc quan trọng nhất là báo sớm và giữ an toàn cho mình, cho người đi cùng.
- Đánh giá nhanh: đó là khói từ một bát hương, một lò hoá có người trông, hay khói lạ bốc lên từ rừng, từ cỏ.
- Nếu chỉ là một đốm lửa nhỏ mới bén ở cỏ, lá ngay sát lối đi và bạn đứng ở chỗ an toàn, có thể dùng đất, cát, nước mang theo để dập. Đừng dùng quần áo vải tổng hợp, đừng đứng ở phía dưới dốc so với lửa.
- Nếu lửa đã lan, có ngọn, có tiếng nổ lách tách, rời đi ngay. Đi ngang sườn hoặc xuống dốc, ngược hướng gió, không chạy lên phía trên đám cháy.
- Gọi số 114 để báo cháy, nói rõ đang ở núi nào, đoạn đường nào, gần am, chùa nào. Báo thêm cho bảo vệ, ban quản lý di tích, nhân viên kiểm lâm nếu gặp.
- Báo cho những người đang đi lên mà bạn gặp trên đường, nhất là người già, trẻ nhỏ.
- Xuống tới nơi an toàn, đếm lại người trong nhóm, giữ liên lạc điện thoại để lực lượng chữa cháy có thể hỏi lại vị trí.
Mùa cao điểm: vì sao có nơi cấm hoặc giới hạn hương khói
Ở một số khu rừng đặc dụng, rừng phòng hộ có chùa, đền nằm bên trong, ban quản lý rừng và ban quản lý di tích phối hợp đưa ra quy định riêng vào mùa khô: chỉ thắp hương ở khu vực chính, không thắp ở các am dọc đường, cấm đốt vàng mã, cấm mang lửa vào một số đoạn. Những quy định ấy thường được nhắc bằng loa, bằng nhân viên trực ở các điểm nghỉ.
Người đi lễ đôi khi cảm thấy bị cản trở, vì đã mang hương từ nhà, đã định thắp ở từng am như năm trước. Nhưng một quy định như thế thường dựa trên đánh giá độ khô của rừng năm đó. Nghe theo không làm chuyến đi kém trang trọng; lòng thành vẫn có thể đặt ở ban thờ chính, ở một lời cầu thầm khi đi ngang am miếu.
Luật Lâm nghiệp và các quy định về phòng cháy chữa cháy rừng đặt trách nhiệm phòng cháy cho mọi người vào rừng, không riêng chủ rừng. Mức xử lý khi vi phạm do văn bản hiện hành quy định, bài không nêu cụ thể. Điều đáng nhớ hơn mức phạt là một khu rừng cháy cần rất nhiều năm mới hồi lại, và nhiều ngôi chùa núi có cảnh quan chính là khu rừng ấy.
Hương vòng, hương nụ, hương que và vàng mã: thứ nào nhiều rủi ro hơn
Không phải loại hương nào cũng giống nhau về chuyện lửa. Hương que thường cháy trong khoảng thời gian không dài, tàn rơi theo từng đoạn ngắn; nếu cắm đúng bát hương có cát thì tàn rơi vào bát. Hương nụ, hương trầm đốt trên đĩa thì tàn đọng tại chỗ, nhưng nụ hương đang cháy nếu bị gió hất ra ngoài sẽ lăn đi và cháy âm ỉ khá lâu. Hương vòng treo ở chùa người Hoa, miếu Nam Bộ cháy rất lâu, có khi cả ngày, nên chỉ hợp với nơi có mái che, có người trông và có khay hứng tàn.
Vàng mã là nguồn lửa rủi ro nhất trong đồ lễ. Giấy mỏng, cháy bùng, sinh tàn lớn và nhẹ, gió đưa đi rất xa. Đốt một xấp vàng mã giữa trời gió có thể tạo ra hàng chục mẩu tàn đang cháy bay cùng lúc. Vì thế nhiều nơi chỉ cho hoá vàng mã trong lò có lưới chắn, có người trực, và vào mùa khô thì tạm dừng hẳn.
Nến, đèn dầu và đèn cầy cũng cần để ý. Ngọn lửa trần đặt ở ban thờ ngoài trời rất dễ đổ khi gió lớn, dễ làm cháy vải phủ, hoa giấy, đồ lễ bằng giấy để gần. Nếu cần ánh sáng khi đi lễ sớm, đèn pin là đủ; nếu nơi đến có đèn của người trông coi thì không cần đặt thêm. Một quy tắc dễ nhớ cho cả đoàn: trên núi mùa khô, mỗi người chỉ mang một hai nén hương que, không mang vàng mã, không mang nến.
Người dẫn đoàn nhắc gì trước khi lên núi mùa khô
Nếu bạn dẫn một đoàn đi lễ vào mùa khô, phần nhắc an toàn lửa nên làm ngay khi xuống xe, trước khi mọi người tản ra. Nói ngắn: nơi này đang mùa khô, chỉ thắp hương ở ban thờ chính, không đốt vàng mã, không hút thuốc trên đường, ai thấy khói lạ thì báo ngay cho trưởng đoàn. Nhắc trước bao giờ cũng dễ hơn nhắc khi đã thấy người đang đốt.
Với đoàn đông, nên gom hương của cả đoàn lại và để một hai người thắp thay ở ban thờ chính, thay vì mỗi người cầm một bó lên núi. Cách này vừa ít khói, vừa tránh cảnh hàng chục người cầm hương cháy đi lên bậc đá đông, dễ làm bỏng người đi ngược chiều, nhất là trẻ nhỏ đứng ngang tầm tay người lớn.
Trưởng đoàn cũng nên lưu sẵn số 114, số điện thoại của ban quản lý di tích nếu có, và biết điểm nghỉ, điểm có người trực trên đường. Khi có sự cố, có số sẵn và biết mình đang ở đâu là thứ giúp nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương ở gốc cây trên núi có được không?
Không nên, nhất là vào mùa khô. Gốc cây thường có lá rụng, hốc rễ khô, tàn hương rơi vào có thể cháy âm ỉ rất lâu sau khi bạn đi. Hãy chỉ thắp ở bát hương có sẵn tại am, miếu hoặc ban thờ chính.
Mang nến lên am miếu trên núi có an toàn không?
Nến có ngọn lửa trần, dễ đổ khi gió lớn, sáp chảy xuống cũng có thể bắt lửa. Ở am miếu trên núi giữa mùa khô, tốt nhất là không thắp nến. Nếu nơi đó có đèn dầu, đèn điện của người trông coi thì không cần thắp thêm.
Thấy người khác đốt vàng mã giữa rừng thì nên làm gì?
Bạn có thể nhắc nhẹ rằng đang mùa khô, nơi này không có lò. Nếu họ không dừng, hoặc lửa đã lan ra ngoài, hãy báo bảo vệ, ban quản lý hay gọi 114, rồi đứng ra chỗ an toàn. Không giằng co với người đang cầm lửa.
Số điện thoại báo cháy là số nào?
Ở Việt Nam, số báo cháy và cứu nạn cứu hộ là 114, gọi miễn phí. Khi gọi, nói rõ tên núi, đoạn đường, am hay chùa gần nhất, có người bị kẹt hay không. Lưu thêm số của ban quản lý di tích nếu bạn biết.
Mùa mưa thì có cần cẩn thận lửa không?
Mùa mưa nguy cơ cháy rừng thấp hơn nhiều, nhưng vẫn có những đợt nắng kéo dài giữa mùa. Thói quen chỉ thắp ở bát hương, không đốt vàng mã ngoài lò nên giữ quanh năm, vì nó không phụ thuộc thời tiết.
Thắp ít hương có bị coi là thiếu lễ không?
Nhiều nhà chùa và ban quản lý đền chủ động khuyến khích khách thắp ít hương, mỗi người một nén. Lòng thành không đo bằng số nén hương. Thắp ít còn giúp không khí trong chùa, trong hang dễ thở hơn cho người già, trẻ nhỏ.