Ngoài mùa hội đầu xuân, Yên Tử vắng hơn nhiều: bạn có thể đi bộ trọn tuyến bậc đá từ suối Giải Oan lên chùa Đồng trong khoảng nửa ngày nếu chân khoẻ, hoặc đi cáp treo hai chặng rồi leo nốt đoạn cuối. Mùa thu là lúc dễ đi nhất; mùa đông lạnh và sương mù dày; mùa hè có mưa giông làm bậc đá trơn. Dù chọn cách nào, đoạn từ ga cáp trên cùng lên đỉnh vẫn phải đi bộ, nên người lớn tuổi cần lượng sức trước.
Yên Tử thuộc vùng Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, là nơi vua Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi đã lên tu và khởi lập Thiền phái Trúc Lâm. Bài này đi theo đúng con đường người hành hương thường đi, chỉ ra từng điểm dừng, những đoạn mệt nhất và cách chia sức, chứ không tả lễ khai hội tháng Giêng.
Vì sao người ta lên Yên Tử
Trong ký ức của nhiều người, "lên Yên Tử" là một chuyến hành hương về nơi khởi nguồn của Thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền do người Việt lập ra. Sử chép vua Trần Nhân Tông, vị vua hai lần lãnh đạo kháng chiến chống quân Nguyên Mông, đã nhường ngôi cho con và về tu ở núi này vào cuối thế kỷ mười ba. Hai vị kế tục là Pháp Loa và Huyền Quang, cùng với ngài, được gọi chung là Trúc Lâm tam tổ. Từ đó Yên Tử trở thành một trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt.
Ngày nay, cụm di tích Yên Tử cùng chùa Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn – Kiếp Bạc đã được ghi danh là di sản thế giới vào năm 2025. Nhưng người lên núi không chỉ vì danh hiệu. Có người đi để tìm lại cảm giác thanh thản sau một năm bận rộn, có người đi cùng bố mẹ như một lời hứa, có người đơn giản yêu rừng trúc và những bậc đá phủ rêu. Nếu đi với tâm thế của người khách đến thăm một nơi tu hành lâu đời, bạn sẽ thấy ngọn núi có nhiều thứ để nhìn hơn là chỉ cái đỉnh.
Một lưu ý về cách gọi: người ta hay nói "lên chùa Đồng" như thể đó là đích cuối, nhưng với nhiều người theo đạo Phật, chùa Hoa Yên và khu tháp Tổ ở lưng chừng núi mới là trái tim của Yên Tử vì gắn trực tiếp với nơi tu hành của Trúc Lâm tam tổ. Không lên được tới đỉnh cũng không có gì phải tiếc.
Các điểm dừng từ chân núi lên đỉnh
Thứ tự dưới đây theo tuyến đi bộ truyền thống. Tên gọi là tên quen dùng; vị trí ga cáp và đường nối có thể thay đổi theo cải tạo, nên kiểm lại bản chỉ dẫn tại chỗ.
| Chặng | Điểm chính | Nên dừng làm gì |
|---|---|---|
| Chân núi | Khu vực suối Giải Oan, chùa Giải Oan | Rửa mặt, nghỉ chân, chỉnh lại giày dép trước khi leo |
| Lưng chừng thấp | Khu tháp Tổ, rừng tùng cổ | Đứng lặng một lúc trước tháp, nhìn những cây tùng già người địa phương cho là có tuổi nhiều trăm năm |
| Lưng chừng | Chùa Hoa Yên | Ngôi chùa chính của Yên Tử; đi lễ, nghỉ lâu, ăn nhẹ |
| Trên cao | Chùa Một Mái, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu | Những ngôi chùa nhỏ nép vào vách đá; đoạn này dốc và hẹp |
| Gần đỉnh | Tượng đá An Kỳ Sinh | Khối đá được người dân gọi theo tên vị tiên trong truyền thuyết; điểm nghỉ trước đoạn cuối |
| Đỉnh | Chùa Đồng | Ngôi chùa nhỏ đúc bằng đồng, dựng lại vào đầu những năm 2000; trời trong nhìn xa được rất rộng |
Cả tuyến dài khoảng sáu cây số bậc đá và đường mòn, độ cao từ vài chục mét ở chân núi lên hơn một nghìn mét ở đỉnh. Người quen leo núi đi lên mất ba đến bốn giờ, người ít vận động có thể mất gấp rưỡi.
Đi bộ hay đi cáp treo
Đi bộ trọn tuyến. Hợp với người trẻ, khoẻ, có cả ngày. Bạn đi qua đúng con đường người hành hương xưa đã đi, dừng được ở mọi ngôi chùa nhỏ. Đổi lại, đoạn từ Hoa Yên trở lên khá dốc, nhiều chỗ bậc cao ngang đầu gối, lúc xuống còn mỏi chân hơn lúc lên.
Đi cáp treo hai chặng. Chặng đầu đưa khách từ khu Giải Oan lên gần chùa Hoa Yên, chặng sau đưa tiếp lên quãng gần An Kỳ Sinh. Từ ga trên vẫn còn một đoạn bậc đá dốc lên chùa Đồng. Cáp treo giúp người già, người có bệnh khớp đến được Hoa Yên mà không mất sức, nhưng không có nghĩa là "lên đỉnh không cần đi bộ".
Kết hợp. Nhiều người đi cáp lên rồi đi bộ xuống, hoặc ngược lại. Đi bộ xuống nhẹ tim phổi nhưng nặng đầu gối; người có vấn đề về khớp gối nên chọn đi bộ lên và đi cáp xuống. Hỏi trước giờ chuyến cáp cuối ngày để không bị kẹt trên núi.
Đi vào ngày thường. Giá vé và lịch chạy cáp do đơn vị vận hành công bố, có thể khác nhau giữa ngày thường và ngày lễ; hãy kiểm trên kênh chính thức trước khi đi, đừng dựa vào ảnh chụp bảng giá cũ ai đó đăng lại. Ngày thường cáp vắng, không phải xếp hàng lâu; ngày cuối tuần và mùa hội có thể chờ cả giờ ở ga dưới, thời gian chờ ấy đủ để đi bộ một chặng.
Nghĩ đến đoạn xuống. Nhiều người tính sức cho đoạn lên mà quên đoạn xuống. Bắp chân và đầu gối mỏi nhất vào cuối ngày, khi trời bắt đầu tối và bậc đá ẩm sương. Nếu đi bộ cả hai chiều, nên chừa ít nhất một phần ba sức cho lúc xuống và bước nghiêng người, bám tay vịn ở những đoạn dốc.
Chọn mùa và giờ lên núi
Tháng Chín đến tháng Mười Một dương lịch là quãng dễ chịu nhất: trời khô, bậc đá không trơn, rừng trúc xanh, buổi sáng có sương mỏng rồi tan dần. Tháng Mười Hai đến tháng Hai trời rất lạnh trên đỉnh, có ngày gió mạnh và sương mù dày đặc; cảnh đẹp như tranh thuỷ mặc nhưng nguy hiểm hơn cho người già. Tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch là mùa hội, rất đông. Mùa hè mát hơn dưới đồng bằng nhưng hay có mưa giông vào buổi chiều.
Về giờ giấc, nên có mặt ở chân núi từ sáng sớm. Lên lúc trời mát, xuống trước khi trời tối, vì đường rừng tối rất nhanh, nhất là mùa đông. Nếu thấy mây đen kéo đến hoặc có sấm, đừng cố lên tiếp; ngồi nghỉ trong mái chùa gần nhất và chờ qua cơn mưa là cách an toàn hơn cả.
Ngủ ở Uông Bí hoặc khu dưới chân núi từ tối hôm trước giúp bạn bắt đầu sớm mà không mệt. Đi từ Hà Nội trong ngày cũng được, nhưng sẽ phải dậy từ rất sớm và thời gian trên núi bị ép.
Chuẩn bị cho chuyến lên núi
Yên Tử không phải núi hiểm, nhưng là một chuyến leo dài. Chuẩn bị gọn mà đủ sẽ làm chuyến đi nhẹ hơn nhiều:
- Giày thể thao đế bám, đã đi quen; không đi dép lê, giày cao gót hay giày mới.
- Quần áo kín đáo, nhiều lớp mỏng để cởi ra mặc vào theo nhiệt độ; áo gió chống mưa.
- Gậy leo núi hoặc gậy tre cho người lớn tuổi, nhất là lúc xuống.
- Nước uống, ít đồ ăn nhẹ ít muối đường; trên núi có hàng quán nhưng không phải chặng nào cũng có.
- Thuốc thường dùng, băng dán vết phồng chân, khăn nhỏ lau mồ hôi.
- Túi đựng rác mang xuống; không để lại chai nhựa, giấy gói trên bậc đá.
- Tiền lẻ vừa đủ cho chi tiêu cá nhân; đồ lễ đơn giản hoặc không mang, vì các chùa trên núi không đòi hỏi lễ vật.
Không mang nhang to, vàng mã lên núi. Rừng Yên Tử dễ bén lửa vào mùa khô, và nhiều điểm đã khuyến khích khách thắp ít hương hoặc chỉ chắp tay.
Đưa người lớn tuổi lên Yên Tử
Câu hỏi hay gặp nhất là "bố mẹ bảy mươi tuổi có lên được Yên Tử không". Câu trả lời tuỳ vào sức khoẻ từng người, và nên hỏi bác sĩ nếu ông bà có bệnh tim, phổi, huyết áp hay vừa mổ khớp. Với người khoẻ bình thường, lộ trình hợp lý là đi cáp chặng đầu lên Hoa Yên, đi lễ và nghỉ thật lâu ở đó, rồi quyết định tại chỗ có đi tiếp hay không. Hoa Yên và khu tháp Tổ đã đủ trọn ý nghĩa cho một chuyến về nguồn.
Đoạn lên chùa Đồng là đoạn dễ khiến người già quá sức: dốc, gió, không khí loãng hơn đôi chút, và rất khó quay xuống giữa chừng khi đã mệt. Nếu ông bà vẫn muốn lên, hãy đi chậm, cứ vài chục bậc lại nghỉ, có một người trẻ đi ngay phía dưới để đỡ khi cần. Đừng để cả đoàn chờ khiến ông bà ngại mà cố sức.
Cuối cùng, chuẩn bị tinh thần cho việc "không lên đỉnh". Nói trước với bố mẹ rằng đến Hoa Yên là đã trọn chuyến, mọi chặng sau là phần thêm. Người già thường chịu dừng lại dễ hơn khi họ không cảm thấy mình đang làm hỏng kế hoạch của con cháu.
Gộp Yên Tử với những điểm nào
Nếu có hai ngày, Yên Tử ghép rất hợp với Côn Sơn – Kiếp Bạc ở Chí Linh (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng), cách không xa. Hai nơi cùng gắn với Trúc Lâm: Huyền Quang, vị tổ thứ ba, từng trụ trì và viên tịch ở chùa Côn Sơn. Đi theo thứ tự Côn Sơn – Kiếp Bạc ngày đầu, ngủ Uông Bí, sáng sớm hôm sau lên Yên Tử là lịch nhiều đoàn chọn.
Nếu đi xa hơn, có thể thêm chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), nơi lưu giữ kho mộc bản kinh Phật, hoặc nghỉ một tối ở Hạ Long. Phía sườn tây dãy Yên Tử, thuộc địa phận Bắc Giang cũ, cũng có khu di tích và đường lên riêng; đó là một hành trình khác, không nên gộp chung với tuyến phía đông trong cùng một ngày.
Đi về rồi, nhiều người muốn đọc thêm về Thiền phái Trúc Lâm. Các sách lịch sử Phật giáo Việt Nam và tư liệu của các thiền viện Trúc Lâm là chỗ bắt đầu tốt; muốn hiểu sâu về giáo lý thì hỏi trực tiếp chư tăng sẽ chính xác hơn mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Leo bộ Yên Tử mất bao lâu?
Người quen đi bộ thường mất ba đến bốn giờ để lên đến chùa Đồng và khoảng hai đến ba giờ để xuống. Người ít vận động, đi cùng trẻ nhỏ hoặc người già có thể mất trọn một ngày. Nên tính cả thời gian nghỉ ở Hoa Yên và các chùa nhỏ.
Đi cáp treo rồi có phải leo nữa không?
Có. Ngay cả khi đi đủ hai chặng cáp, từ ga trên cùng lên chùa Đồng vẫn còn một đoạn bậc đá dốc. Ngoài ra, giữa ga cáp và các chùa cũng có những quãng đi bộ ngắn. Người có bệnh khớp nên tính đến chuyện dừng ở Hoa Yên.
Mùa nào đi Yên Tử vắng và đẹp nhất?
Mùa thu, khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một dương lịch, thường khô ráo, mát và vắng hơn mùa xuân. Mùa đông cảnh mây mù rất đẹp nhưng lạnh, trơn. Tránh các ngày cuối tuần và ngày rằm, mùng một nếu bạn muốn đi thong thả.
Có nên mang lễ vật lên chùa Đồng không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ chắp tay, thắp ít hương ở nơi quy định hoặc không thắp. Đường lên dài, mang đồ lễ nặng chỉ thêm mệt, và rừng mùa khô dễ cháy. Nếu muốn công đức, bỏ vào hòm công đức của chùa là đủ.
Trẻ em mấy tuổi thì leo được Yên Tử?
Không có mốc tuổi chính xác. Trẻ từ khoảng tám, chín tuổi, quen đi bộ, thường lên được Hoa Yên và có thể đi tiếp nếu thời tiết tốt. Trẻ nhỏ hơn nên đi cáp và có người lớn bế hoặc địu ở những đoạn dốc. Luôn giữ trẻ ở phía trong, xa mép vực.
Ở Yên Tử có chỗ ăn chay không?
Dọc đường và dưới chân núi có hàng quán phục vụ cả món chay và mặn; các món măng, rau rừng khá phổ biến. Nếu bạn ăn chay nghiêm, hãy hỏi kỹ cách nấu. Không mang đồ ăn mặn vào khuôn viên chùa và mang rác của mình xuống núi.