Côn Sơn và Kiếp Bạc là hai cụm di tích cách nhau một quãng xe ngắn ở Chí Linh, trước thuộc Hải Dương và nay thuộc thành phố Hải Phòng; đi trọn trong một ngày là vừa. Buổi sáng lên chùa Côn Sơn, Giếng Ngọc rồi leo bậc đá lên Bàn Cờ trên đỉnh núi; buổi chiều sang đền Kiếp Bạc thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, ra bến sông Lục Đầu ngắm nơi nhiều dòng sông gặp nhau.
Bài này dành cho những chuyến đi ngoài hai mùa hội lớn (mùa xuân và mùa thu tháng Tám âm lịch), khi khu di tích yên tĩnh, rừng thông vắng người. Nội dung tập trung vào lộ trình, độ khó từng đoạn, thời điểm và cách ghép với các điểm gần, không tả diễn trình lễ hội.
Hai cụm di tích, ba con người
Côn Sơn gắn với hai tên tuổi. Thứ nhất là Huyền Quang, vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, người từng trụ trì chùa Côn Sơn và viên tịch tại đây vào thế kỷ mười bốn; trong khu chùa có tháp thờ ngài. Thứ hai là Nguyễn Trãi, người về ở ẩn ở Côn Sơn những năm cuối đời và để lại bài "Côn Sơn ca" với hình ảnh suối chảy, đá rêu, thông trúc mà người đi hôm nay vẫn nhận ra.
Kiếp Bạc là vùng Vạn Kiếp xưa, nơi Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đóng quân, luyện binh trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông và cũng là nơi ông qua đời. Đền Kiếp Bạc thờ ông cùng phu nhân, các con và người con rể Phạm Ngũ Lão. Trong tín ngưỡng dân gian, ông được tôn là Đức Thánh Trần, và Kiếp Bạc là một trong những nơi thờ ông quan trọng nhất.
Hai cụm này, cùng Yên Tử và chùa Vĩnh Nghiêm, đã được ghi danh là di sản thế giới năm 2025. Đi một ngày ở Chí Linh vì thế giống như đi qua một lát cắt đời Trần: thiền sư, danh tướng và nhà nho cùng hiện diện trong một vùng đồi núi nhỏ.
Bạn không cần thuộc lòng lịch sử để đi. Chỉ cần nhớ ba cái tên và một mốc: thời Trần, thế kỷ mười ba, mười bốn, khi Đại Việt ba lần đánh lui quân Nguyên Mông và Phật giáo Trúc Lâm hưng thịnh. Đứng giữa rừng thông Côn Sơn hay trước sân đền Kiếp Bạc, những cái tên ấy sẽ tự có chỗ của nó.
Lộ trình một ngày theo thứ tự
Thứ tự dưới đây ưu tiên đi bậc đá vào buổi sáng khi trời mát, để buổi chiều nhẹ nhàng hơn:
- Đến khu di tích Côn Sơn từ sớm, gửi xe, đi bộ qua hồ và cổng vào chùa Côn Sơn (tên chữ Thiên Tư Phúc tự, dân gian gọi là chùa Hun). Dành thời gian ở chùa và khu tháp.
- Từ chùa theo lối bậc đá lên Giếng Ngọc, một mạch nước nhỏ trong rừng thông được người dân giữ gìn từ lâu. Đoạn này ngắn, dốc vừa.
- Leo tiếp lên đỉnh núi Côn Sơn, nơi có Bàn Cờ Tiên và chòi nghỉ. Đây là đoạn mệt nhất: vài trăm bậc đá liền nhau dưới tán thông. Lên đến nơi, nhìn ra cả một vùng đồi, hồ và đồng ruộng.
- Xuống núi, ghé Thạch Bàn và đền thờ Nguyễn Trãi trong khu di tích, rồi nghỉ trưa.
- Đầu giờ chiều sang Kiếp Bạc. Đi lễ ở đền chính, xem khu giếng và các công trình phụ; ai còn sức có thể lên các đền nhỏ trên núi phía sau.
- Cuối chiều ra bến sông Lục Đầu, ngồi nhìn dòng nước trước khi về.
Người khoẻ đi trọn tuyến này thoải mái trong một ngày. Nếu đi với người lớn tuổi, có thể bỏ đoạn lên Bàn Cờ, ở lại Giếng Ngọc nghỉ rồi xuống, vẫn trọn ý nghĩa của Côn Sơn.
Độ khó từng đoạn
Hồ, chùa Côn Sơn. Đường bằng, một vài bậc thấp. Hợp với mọi người, kể cả người dùng gậy. Có chỗ ngồi nghỉ dưới bóng cây.
Chùa lên Giếng Ngọc. Bậc đá dốc vừa, đi chậm khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Người già khoẻ đi được nếu có người dìu ở những bậc cao.
Giếng Ngọc lên Bàn Cờ. Đoạn dài và dốc nhất, bậc đá liên tục, có chỗ bậc cao, rêu trơn sau mưa. Người có bệnh tim, huyết áp, khớp gối nên cân nhắc. Lúc xuống còn khó hơn lúc lên vì đầu gối chịu lực.
Đền Kiếp Bạc. Khu đền chính nằm ở chân núi, sân rộng, ít bậc. Các đền nhỏ trên núi phía sau có bậc dốc, chỉ nên đi khi còn sức.
Bến sông. Đi bộ ngắn trên đường bằng; để ý mép nước và không cho trẻ chạy sát bờ. Mùa mưa nước sông lên cao và chảy mạnh, không xuống sát mép bến, không thả trôi đồ lễ xuống dòng sông.
Tổng quãng đi bộ. Đi trọn cả Côn Sơn lẫn Kiếp Bạc, bạn đi bộ khoảng vài cây số trong ngày, phần lớn dồn vào buổi sáng ở Côn Sơn. Người ít vận động nên tập đi bộ vài buổi trong tuần trước chuyến đi, mang giày đã đi quen, và đừng ngại quay xuống giữa chừng khi thấy hụt hơi.
Chọn mùa và tránh ngày đông
Côn Sơn – Kiếp Bạc có hai mùa hội: mùa xuân từ tháng Giêng và mùa thu vào tháng Tám âm lịch, quanh ngày giỗ Đức Thánh Trần. Hai quãng đó rất đông, đường vào kẹt, bãi xe chật. Nếu không có ý dự hội, hãy chọn tháng Tư đến tháng Bảy hoặc từ tháng Chín âm lịch trở đi.
Theo dương lịch, cuối tháng Mười đến tháng Mười Một là lúc rừng thông Côn Sơn khô ráo, lá thông rụng phủ lối đi, nắng hanh dịu. Mùa hè nóng, bậc đá hấp nắng, nhưng dưới tán thông vẫn mát hơn ngoài đường; nếu đi mùa hè, leo thật sớm. Mùa đông lạnh và hay có mưa phùn, bậc đá trơn, người già không nên leo lên Bàn Cờ.
Trong tháng, tránh ngày rằm, mùng một và cuối tuần nếu muốn yên tĩnh. Một buổi sáng thứ Ba, thứ Tư ở Côn Sơn có khi chỉ gặp vài nhóm khách, đủ để nghe tiếng thông reo đúng như trong thơ.
Một lưu ý về thời tiết: Chí Linh nằm ở vùng đồi thấp, nắng chiều hắt thẳng vào sườn núi phía tây, nên lịch leo Bàn Cờ buổi chiều mùa hè rất mệt. Nếu đến muộn, hãy đổi thứ tự: Kiếp Bạc trước, Côn Sơn sau, và chỉ đi đến Giếng Ngọc. Đỉnh núi để dành cho một buổi sáng khác.
Nhìn Côn Sơn bằng con mắt người đọc thơ
Nhiều người đến Côn Sơn chỉ để thắp hương rồi về. Nếu có thể, hãy đọc lại "Côn Sơn ca" trước chuyến đi, bản dịch thơ quen thuộc trong sách giáo khoa là đủ. Đứng ở khe suối, nghe tiếng nước chảy qua đá, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa ví nó như tiếng đàn; ngồi dưới rừng thông, bạn sẽ thấy hình ảnh "thông mọc như nêm" không phải là cách nói quá.
Với trẻ em đang học bài này ở trường, một buổi sáng ở Côn Sơn là bài học văn sống động hơn mọi bài giảng. Cho các em tự tìm suối, tìm đá rêu, tìm bóng mát, rồi kể lại bằng lời của mình. Không cần biến chuyến đi thành giờ kiểm tra; chỉ cần để các em nhìn thấy.
Với người lớn, Côn Sơn còn là chỗ nhắc về một con người tài năng mà số phận nghiệt ngã. Khu đền thờ Nguyễn Trãi trong di tích là nơi nhiều người dừng lại lâu, không phải để cầu xin điều gì, mà để tưởng nhớ. Ở Kiếp Bạc cũng vậy: bên cạnh những người đến dâng hương, có nhiều cựu chiến binh, nhiều đoàn học sinh đến để nghe kể về một vị tướng đã giữ nước, và đó cũng là một cách đi lễ rất đáng trân trọng.
Ăn uống, nghỉ đêm và chuẩn bị đồ
Quanh khu di tích Côn Sơn và trung tâm Chí Linh có nhiều quán ăn phục vụ khách hành hương; ngày thường vắng, nhưng vẫn đủ cho một bữa trưa. Đặc sản vùng này hay được nhắc là bánh gai, bánh đa, các món cá sông; ai ăn chay nên hỏi quán trước về cách nấu. Không ngồi ăn trong sân chùa, sân đền, và nếu mang đồ ăn theo thì chọn chỗ nghỉ ngoài khuôn viên thờ tự.
Nếu chỉ đi Côn Sơn – Kiếp Bạc, bạn có thể về Hà Nội trong ngày. Nếu ghép với Yên Tử, nên ngủ ở Uông Bí để sáng hôm sau đi sớm; nếu ghép với các chùa Bắc Ninh, có thể ngủ ở Chí Linh hoặc về thẳng Hà Nội rồi đi tiếp vào ngày khác.
Đồ mang theo gọn: giày bám, nước, mũ, áo mỏng có tay, ít thuốc thường dùng, túi đựng rác. Rừng thông Côn Sơn rất dễ bắt lửa vào mùa khô, lá thông rụng dày như một lớp bùi nhùi, nên thắp hương đúng nơi quy định, tuyệt đối không hút thuốc hay châm lửa dọc đường rừng. Ở các ban thờ, hương chỉ cần một nén, không cần cả bó.
Ghép với những nơi nào
Chí Linh nằm ở giữa trục Hà Nội – Quảng Ninh, nên dễ ghép với nhiều điểm khác trong một chuyến hai ba ngày:
- Yên Tử (Quảng Ninh): ngủ ở Uông Bí, sáng hôm sau lên núi; hai nơi cùng gắn với Trúc Lâm tam tổ.
- Chùa Thanh Mai ở Chí Linh, ngôi chùa trên núi gắn với nhị tổ Pháp Loa; đường lên dốc, hợp với người quen đi bộ.
- Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh), nơi lưu giữ kho mộc bản kinh Phật.
- Các chùa cổ ở Bắc Ninh như chùa Dâu, Bút Tháp nếu đi từ Hà Nội theo hướng đông.
- Một buổi ở Hạ Long nếu đoàn muốn có phần nghỉ ngơi bên biển.
Côn Sơn – Kiếp Bạc và Yên Tử trong hai ngày là lịch phổ biến nhất. Thêm Thanh Mai hay Vĩnh Nghiêm thì nên tính ba ngày, đừng ép vào hai. Đi về, nếu muốn mang theo một kỷ niệm, một chuỗi hạt gỗ hay tấm ảnh rừng thông là đủ; ai muốn tìm hiểu thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng có thể xem trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Côn Sơn – Kiếp Bạc giờ thuộc tỉnh nào?
Hai khu di tích nằm ở Chí Linh, trước thuộc tỉnh Hải Dương. Từ ngày 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, nên Côn Sơn – Kiếp Bạc nay thuộc Hải Phòng. Tên khu di tích và cách gọi quen thuộc vẫn giữ nguyên.
Leo lên Bàn Cờ Côn Sơn mất bao lâu?
Từ chùa Côn Sơn lên Bàn Cờ, người khoẻ đi chậm mất khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ, tính cả lúc nghỉ ở Giếng Ngọc. Đường là bậc đá liên tục dưới tán thông, có đoạn dốc. Xuống nhanh hơn nhưng mỏi gối hơn.
Từ Côn Sơn sang Kiếp Bạc bao xa?
Hai khu di tích cách nhau một quãng xe ngắn, thường chỉ mười lăm đến hai mươi phút tuỳ đường. Nhiều đoàn đi Côn Sơn buổi sáng, ăn trưa ở Chí Linh, rồi sang Kiếp Bạc buổi chiều. Kiểm lại lộ trình trên ứng dụng chỉ đường trước khi đi.
Ngoài mùa hội có còn mở cửa và có người trông coi không?
Có. Côn Sơn và Kiếp Bạc mở cửa quanh năm, có ban quản lý và người trông coi. Ngoài mùa hội, hàng quán ít hơn, xe điện nội khu có thể không chạy, nhưng việc đi lại, đi lễ vẫn bình thường. Giờ mở cửa cụ thể nên hỏi ban quản lý.
Đưa học sinh đến Côn Sơn nên chuẩn bị gì?
Chuẩn bị giày đi bộ, nước, mũ, và chia nhóm nhỏ có người lớn phụ trách. Cho các em đọc trước bài thơ về Côn Sơn và vài nét về Nguyễn Trãi, Huyền Quang, Trần Hưng Đạo. Dặn các em không viết, khắc lên đá, không bẻ cành thông, và mang rác về.
Có cần mua lễ to khi đến đền Kiếp Bạc không?
Không cần. Lễ đơn giản như hương, hoa, quả là đủ, thậm chí chỉ chắp tay cũng được. Lòng thành không đo bằng kích cỡ mâm lễ. Nếu có ai chèo kéo bắt mua lễ mới được vào, bạn có thể từ chối và hỏi ban quản lý.