Quanh nhiều điểm hành hương, chuyện bực mình hay gặp nhất không nằm ở cổng đền mà ở bữa ăn và sạp hàng: quán mời vào ăn món không ghi giá, tính tiền theo cân, theo "đĩa đặc biệt", và sạp rao lá thuốc, cao, rượu ngâm là "chữa được bệnh". Cách tránh là hỏi giá trước khi gọi, chọn quán có thực đơn ghi giá, và không mua thứ gì được rao là chữa bệnh. Bệnh thì cần bác sĩ, không cần một túi lá không nhãn mua vội trên đường về.
Bài không nhắm vào những bếp ăn, sạp hàng của dân địa phương làm ăn chân thật, vốn là một phần dễ thương của chuyến đi: bát canh rau rừng, đĩa măng, gói chè, túi nấm khô mang về làm quà. Bài chỉ chỉ ra những kiểu bán dựa vào lúc khách đói, mệt, đang mang một nỗi lo về sức khoẻ người thân, để bạn ăn ngon, mua vui mà không phải tiếc.
Vì sao bữa ăn quanh điểm lễ dễ thành chuyện
Điểm hành hương có một nhịp rất khác khu du lịch bình thường. Khách tới theo đợt, đông dồn vào ngày rằm, mùng một, cuối tuần, rồi vắng hẳn ngày thường. Quán ăn phải sống cả năm nhờ mấy chục ngày cao điểm, nên giá ngày đông cao hơn ngày vắng là chuyện dễ hiểu. Vấn đề không nằm ở giá cao, mà ở giá không rõ: khách gọi món mà không biết mình sẽ trả bao nhiêu.
Khách hành hương lại hay ở thế yếu khi ngồi vào bàn. Nhiều người ăn chay ngày đi lễ nên đói từ sáng. Có người đi theo đoàn, được dẫn thẳng vào một quán đã chọn sẵn. Có người ngại hỏi giá ở chỗ gần nơi thờ tự, sợ thành tính toán. Và gần như ai cũng không muốn cãi nhau sau một buổi lễ, nên trả cho xong chuyện.
Đặc sản và lá thuốc thì đánh vào một chỗ khác: lòng thương người thân. Người đi cầu bình an cho bố mẹ ốm, cầu con cho vợ chồng hiếm muộn, nghe ai đó nói có loại lá trên núi này uống vào thì khoẻ, rất dễ mua mà không hỏi gì. Đó là lúc cần tỉnh táo nhất, vì cái giá không chỉ là tiền.
Những kiểu chèo kéo hay gặp ở quán ăn
Người đứng đường mời vào, dẫn tận bàn. Mời chào thì không sao, nhiều quán vẫn làm vậy. Điều cần để ý là khi người mời đi cùng bạn từ bãi xe, từ bến đò, nghĩa là quán có thể đang trả hoa hồng cho người dẫn, và khoản đó nằm đâu đó trong hoá đơn của bạn.
Thực đơn không ghi giá, hoặc ghi "theo thời giá". Món đặc sản như gà đồi, dê núi, cá suối thường tính theo cân hay theo con. Không sai, nhưng nếu không hỏi trước giá một cân, một con nặng bao nhiêu, thì cuối bữa là con số nào cũng có lý.
Món tự mang ra không gọi. Đĩa lạc, đĩa dưa, khăn lạnh, ấm trà, bình rượu đặt sẵn trên bàn. Có quán miễn phí, có quán tính tiền. Hỏi một câu trước khi dùng là đủ.
"Suất chay đặc biệt cho người đi lễ". Tên gọi gợi cảm giác gần gũi, nhưng không cho biết gồm món gì, giá bao nhiêu. Hỏi rõ suất gồm những món nào, một suất cho mấy người.
Tính tiền theo đầu người dù gọi chung. Nhóm đông gọi mấy món ăn chung, cuối bữa quán lại tính theo số người. Thống nhất cách tính trước khi gọi.
Ép mua quà khi tính tiền. Lúc thanh toán, quầy bày sẵn túi nấm, mật ong, chè, lá thuốc, gợi ý "mua về làm quà, có lộc đi lễ". Bạn hoàn toàn có thể chỉ trả tiền ăn.
Gọi món sao cho không có hoá đơn bất ngờ
Mấy bước dưới đây chiếm chưa tới hai phút, mà giải quyết được phần lớn những bữa ăn bực mình ở nơi đông khách.
- Trước khi ngồi, hỏi quán có thực đơn ghi giá không; không có thì cân nhắc đi thêm vài bước sang quán khác.
- Với món tính theo cân, hỏi giá một cân và nhờ cân trước mặt, hoặc chọn món theo đĩa có giá cố định.
- Hỏi những thứ đặt sẵn trên bàn có tính tiền không; không dùng thì nhờ dọn ra.
- Một người trong nhóm gọi món và ghi lại trên điện thoại: tên món, số lượng, giá đã hỏi.
- Nhắc lại cách tính: tính theo món, không tính theo đầu người.
- Khi thanh toán, xin xem từng dòng; chênh với giá đã hỏi thì hỏi lại nhẹ nhàng, chỉ vào ghi chú của mình.
- Nếu vẫn bị đòi giá vô lý, trả phần hợp lý, ghi lại tên quán, thời gian, ảnh hoá đơn, rồi phản ánh với ban quản lý khu di tích hoặc chính quyền xã, phường.
Đi theo đoàn được dẫn vào quán đã chọn, bạn vẫn có thể hỏi trưởng đoàn bữa ăn đã gồm trong giá chưa, gồm những gì; món gọi thêm thì tự hỏi giá như trên.
Lá thuốc, cao, rượu ngâm rao "chữa bách bệnh"
Ở nhiều vùng núi, người dân có truyền thống hái lá, đào củ, nấu cao từ cây rừng. Đó là một phần của tri thức dân gian và của sinh kế. Nhưng giữa tri thức dân gian và một túi lá không nhãn, không tên khoa học, không hướng dẫn, được rao là chữa xương khớp, tiểu đường, hiếm muộn, ung thư, là một khoảng rất xa. Thuốc thật, kể cả thuốc từ dược liệu, cần được xác định đúng loài, đúng liều, và người bệnh cần bác sĩ biết mình đang dùng gì.
Có ba rủi ro bạn nên biết. Một là nhầm loài: nhiều loại cây trông giống nhau, có loài lành, có loài độc. Hai là tương tác: người già đang uống thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông mà uống thêm một loại lá không rõ thành phần thì bác sĩ không thể tính trước được. Ba là chậm điều trị: người bệnh tin vào túi lá rồi bỏ lịch tái khám. Rượu ngâm động vật, rắn, côn trùng còn có thêm rủi ro về an toàn thực phẩm và có thể liên quan tới động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ.
Vì vậy nguyên tắc ở đây không có hai vế: không mua thứ gì được rao là chữa bệnh để mang về cho người ốm. Nếu muốn mua chút gia vị, rau khô, chè, nấm làm quà thì mua như mua thực phẩm, chọn hàng có nguồn gốc ghi rõ, còn hạn, đóng gói sạch. Nếu người thân đang ốm, món quà tốt nhất từ chuyến đi là một buổi đưa họ đi tái khám đúng hẹn, và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thứ gì mới.
Câu rao quen tai và điều nên hỏi lại
Bảng dưới đặt cạnh nhau vài câu hay nghe ở sạp hàng quanh điểm lễ và câu hỏi giúp bạn bình tĩnh trước khi rút ví.
| Câu rao | Vì sao nên dè chừng | Câu nên hỏi lại |
|---|---|---|
| "Lá này trên núi thiêng, uống vào khoẻ người" | Gắn nơi thờ tự vào món hàng để tăng giá trị, không nói gì về cây | Tên cây là gì, hái ở đâu, có giấy tờ nguồn gốc không? |
| "Chữa dứt bệnh khớp, tiểu đường, hiếm muộn" | Lời hứa chữa bệnh không có căn cứ, người bệnh dễ bỏ điều trị | Thôi, nhà có người đang điều trị, phải hỏi bác sĩ đã. |
| "Hàng nhà làm, không có nhãn đâu" | Không biết hạn dùng, cách bảo quản, người chịu trách nhiệm | Nấu khi nào, để được bao lâu, bảo quản thế nào? |
| "Mua về cúng rồi dùng, có lộc" | Nối việc mua hàng với chuyện lộc, phúc | Món này giá bao nhiêu một gói, mấy lạng? |
| "Hôm nay ngày rằm, bán rẻ lấy may" | Tạo cảm giác cơ hội hiếm, giục mua nhanh | Để đi một vòng đã, lát về ghé lại. |
Câu "để đi một vòng đã" là câu từ chối nhẹ nhàng và hiệu quả nhất. Phần lớn món hàng đáng mua vẫn còn đó khi bạn quay lại; cái biến mất thường chỉ là cảm giác phải mua ngay.
Ăn chay quanh chùa: bếp chùa, quán chay và mang đồ theo
Nhiều người muốn ăn chay ngày đi lễ. Ở một số chùa, đặc biệt chùa lớn hoặc vào ngày lễ, nhà chùa có nấu cơm chay đãi khách thập phương, ai ăn cũng được, góp công đức tuỳ lòng vào hòm. Đây không phải dịch vụ bán hàng, nên đừng hỏi giá hay mặc cả; nếu muốn góp thì bỏ vào hòm công đức của chùa, không đưa tay cho người đứng gần. Nếu không chắc chùa có mở trai đường cho khách hay không, hỏi nhà chùa trước.
Quán chay quanh chùa thì là quán, có giá, có thực đơn, bạn áp dụng các bước như mọi quán ăn khác. Đôi khi tên quán, cách bày biện gợi cảm giác "của chùa", nhưng tiền vẫn vào quầy của quán. Biết điều đó để không ngại hỏi giá.
Với gia đình có người già, trẻ nhỏ, mang theo một bữa nhẹ từ nhà là cách đơn giản và tiết kiệm: xôi, bánh, trái cây, nước. Ngồi ăn ở chỗ được phép nghỉ, mang rác về hoặc bỏ đúng nơi. Bạn vẫn có thể ghé một quán địa phương ăn bát canh, đĩa rau cho biết hương vị, nhưng không bị cái đói đẩy vào quán đầu tiên gặp được.
Mua quà mang về: chọn sao cho đáng
Mua chút quà quê sau chuyến đi lễ là nếp đẹp, vừa có cái mang về cho người ở nhà, vừa giúp người dân quanh di tích có thu nhập. Chỉ cần chọn như người đi chợ cẩn thận.
- Ưu tiên thứ bạn biết rõ là gì: chè, nấm khô, măng khô, mật ong có nơi sản xuất ghi rõ, bánh kẹo địa phương còn hạn.
- Hỏi giá theo đơn vị (một lạng, một gói, một hũ) và nhìn tận mắt lúc cân, lúc đóng gói.
- Đồ ăn nhà làm không nhãn thì hỏi làm khi nào, để được bao lâu, bảo quản lạnh hay để ngoài; mua lượng vừa đủ ăn trong ít ngày.
- Tránh hàng nghi là động vật hoang dã, cây quý hiếm, đồ ngâm từ động vật; ngoài chuyện sức khoẻ còn có thể vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật, thực vật hoang dã.
- Không mua vì câu "mua lấy lộc", "mua lấy may"; mua vì món đó ngon, cần, hợp với người nhận.
- Trả tiền xong thì nhận đủ hàng, kiểm lại túi trước khi đi, nhất là khi quầy đông khách.
Nếu thích một món nhưng chưa chắc, xin số liên lạc của người bán để lần sau đặt lại khi đã hỏi ý người nhà. Món quà tốt thường là món người bán sẵn lòng nói rõ nguồn gốc, không cần thêm lời hứa nào.
Một túi quà nhỏ, đúng thứ người nhà thích, vẫn quý hơn một túi đầy những thứ mua vội vì sợ về tay không.
Câu hỏi thường gặp
Quán ăn quanh đền chùa tính giá cao hơn ngoài phố có phải là chặt chém không?
Không hẳn. Quán ở điểm hành hương chỉ đông vài chục ngày mỗi năm nên giá cao hơn là dễ hiểu. Chặt chém là khi giá không rõ từ đầu, cuối bữa mới báo, hoặc tính thêm những món bạn không gọi. Hỏi giá trước khi gọi thì cao hay thấp là lựa chọn của bạn.
Mua lá thuốc trên núi về cho bố mẹ đang ốm có được không?
Không nên mua thứ được rao là chữa bệnh để mang về cho người đang điều trị. Lá không rõ loài có thể độc, có thể tương tác với thuốc đang dùng, và khiến người bệnh bỏ tái khám. Nếu gia đình muốn dùng dược liệu, hãy hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Ăn cơm chay ở chùa có phải trả tiền không?
Bữa cơm nhà chùa nấu đãi khách thập phương thường không bán, người ăn tuỳ lòng góp công đức vào hòm của chùa. Quán chay mở quanh chùa thì là quán ăn bình thường, có giá. Nếu không chắc, hỏi người trong chùa hoặc người bán một câu, không có gì ngại.
Bị quán tính tiền cao hơn giá đã hỏi thì phải làm sao?
Nhắc lại giá đã hỏi, chỉ vào ghi chú trên điện thoại. Nếu quán vẫn đòi, trả phần hợp lý, giữ hoá đơn hoặc chụp ảnh, ghi tên quán và thời gian. Sau đó phản ánh với ban quản lý khu di tích hoặc chính quyền xã, phường. Giữ giọng bình thường, không cãi to.
Có nên mua đặc sản địa phương làm quà sau chuyến đi lễ không?
Có, nếu bạn mua như mua thực phẩm: hỏi giá rõ, chọn hàng có nguồn gốc, còn hạn, đóng gói sạch. Rau khô, chè, nấm, bánh của địa phương là quà dễ thương. Chỉ nên tránh món được rao kèm lời hứa chữa bệnh hay mang lại lộc.
Đi theo đoàn được dẫn vào một quán đã chọn sẵn thì có từ chối được không?
Bạn hỏi trưởng đoàn bữa ăn đã gồm trong giá chưa và gồm những gì. Nếu đã gồm, cứ ăn theo suất. Món gọi thêm thì tự hỏi giá. Nếu bữa ăn không gồm và bạn không muốn ăn ở đó, báo trước với trưởng đoàn rồi hẹn giờ gặp lại.