Một hành trình tâm linh trên cao nguyên có thể đi theo trục Buôn Ma Thuột – Pleiku – Kon Tum trong ba ngày: chùa Khải Đoan giữa thành phố cà phê, chùa Minh Thành và Biển Hồ ở Pleiku, rồi nhà thờ gỗ Kon Tum và những làng có nhà rông bên sông Đăk Bla. Quãng đường dài, nên chia mỗi ngày một thành phố là vừa sức.
Tây Nguyên không có nhiều chùa cổ như Huế hay Hội An. Cái đáng đi ở đây là thấy được nhiều lớp niềm tin sống cạnh nhau: chùa của người Kinh lên lập nghiệp, nhà thờ của các xứ đạo có đông giáo dân người dân tộc thiểu số, nhà rông và những nghi lễ cộng đồng của người Ba Na, Gia Rai, Ê Đê. Bài này gợi ý đường đi, mùa đi và cách làm khách cho phải phép ở từng nơi.
Tây Nguyên sau sắp xếp tỉnh: hỏi đường cho khỏi nhầm
Từ giữa năm 2025, bản đồ hành chính Tây Nguyên thay đổi nhiều. Đắk Lắk hợp nhất với Phú Yên, giữ tên Đắk Lắk; Gia Lai hợp nhất với Bình Định, giữ tên Gia Lai, trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn; Kon Tum nhập vào tỉnh Quảng Ngãi; Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng. Tên các thành phố cũ như Buôn Ma Thuột, Pleiku, Kon Tum vẫn được dùng như tên phường, tên vùng, người dân vẫn gọi quen.
Với người đi đường, điều này chủ yếu ảnh hưởng tới việc tìm thông tin: khi tra cứu ban quản lý di tích, cơ quan du lịch hay đường dây hỗ trợ, bạn cần tra theo tỉnh mới. Còn khi hỏi người dân "nhà thờ gỗ ở đâu", "chùa Minh Thành đi đường nào", ai cũng chỉ được ngay.
Khoảng cách giữa ba thành phố khá xa: Buôn Ma Thuột lên Pleiku mất khoảng bốn tiếng xe theo quốc lộ 14, Pleiku lên Kon Tum chừng một tiếng. Đi xe khách liên tỉnh, xe tự lái hay thuê xe theo ngày đều được; với người lớn tuổi, nên chia mỗi chặng một buổi, nghỉ đêm ở mỗi thành phố thay vì dồn đi một mạch.
Ba điểm chính và điều đáng xem
Chùa Khải Đoan, Buôn Ma Thuột. Một ngôi chùa lớn giữa thành phố, dựng vào giữa thế kỷ XX, theo tư liệu của chùa có gắn với sự bảo trợ của hoàng tộc nhà Nguyễn. Nhiều người nhận thấy kiến trúc chùa pha trộn lối chùa Huế với hình dáng mái dài gợi nhớ nhà dài của người Ê Đê. Chùa có sân rộng, cây lớn, buổi sáng sớm có Phật tử địa phương đi lễ.
Chùa Minh Thành, Pleiku. Ngôi chùa được nhiều khách ghé ở Pleiku, với kiến trúc nhiều tầng mái, hồ nước, cầu đá và tháp. Chùa được xây dựng lại quy mô lớn trong những năm gần đây nên trông mới, nhưng là nơi sinh hoạt tôn giáo của người dân địa phương. Gần Pleiku có Biển Hồ, hồ nước trên miệng núi lửa cũ, một nơi yên để ngồi lại buổi chiều.
Nhà thờ gỗ Kon Tum. Nhà thờ được các nhà truyền giáo cho xây vào khoảng năm 1913 đến 1918, kết cấu gỗ, vách đất trộn rơm, mang những yếu tố của nhà sàn Ba Na. Đây vẫn là nhà thờ của một giáo xứ có đông giáo dân người dân tộc thiểu số, có thánh lễ thường ngày. Gần đó là Tòa giám mục Kon Tum, cũng là một công trình gỗ đáng xem từ bên ngoài.
Làng có nhà rông bên sông Đăk Bla. Một số làng của người Ba Na ở rìa Kon Tum có nhà rông, mái cao vút, là nơi sinh hoạt cộng đồng của làng. Nhà rông không phải đền chùa theo nghĩa của người Kinh, nhưng là nơi linh thiêng của làng; đến đó bạn là khách của cả cộng đồng.
Ba ngày trên cao nguyên: một gợi ý
Một lịch trình thong thả, mỗi ngày một thành phố, đi từ nam lên bắc. Có thể đảo chiều nếu bay vào Pleiku trước:
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Một | Chùa Khải Đoan, dạo trung tâm Buôn Ma Thuột | Nghỉ, hoặc ghé một buôn gần thành phố | Sáng sớm chùa yên nhất |
| Hai | Đi xe lên Pleiku (khoảng bốn tiếng) | Chùa Minh Thành, Biển Hồ lúc chiều muộn | Dừng nghỉ giữa đường cho người lớn tuổi |
| Ba | Lên Kon Tum (khoảng một tiếng), nhà thờ gỗ | Làng có nhà rông, cầu treo bên sông Đăk Bla | Xem giờ thánh lễ để tránh vào giữa lễ |
Giờ mở cửa và quy định đón khách ở nhà thờ, chùa và các làng có thể thay đổi. Nhà thờ gỗ có giờ lễ, ngày Chủ nhật đông giáo dân; tham quan nên vào ngoài giờ lễ. Hỏi tại chỗ hoặc xem thông tin của giáo xứ, nhà chùa trước khi đến.
Nếu chỉ có hai ngày, có thể bỏ chặng Buôn Ma Thuột, bay vào Pleiku rồi đi Kon Tum. Nếu có thêm thời gian, các huyện cũ quanh Kon Tum còn nhiều nhà thờ gỗ nhỏ ở làng, nhưng đường xa và hẹp, cần người địa phương dẫn.
Làm khách cho phải phép ở nhà thờ, chùa và làng
Mỗi nơi có nếp riêng. Vài nguyên tắc chung để người đến tham quan không làm phiền người đang sống và thờ phụng ở đó:
- Ở nhà thờ: không vào giữa giờ thánh lễ để tham quan; nếu muốn dự lễ thì ngồi ở hàng cuối, giữ im lặng, tắt chuông điện thoại.
- Ăn mặc kín vai, gối ở cả nhà thờ và chùa; mùa nắng cũng nên mang theo áo khoác mỏng để mặc khi vào trong.
- Ở nhà rông: không tự leo lên nhà rông khi chưa được người trong làng mời. Nhiều làng có quy ước riêng về việc ai được lên, lên lúc nào.
- Không chụp ảnh cận mặt người dân, nhất là người già và trẻ nhỏ, khi chưa hỏi. Một nụ cười và cử chỉ xin phép thường được đáp lại vui vẻ.
- Không cho trẻ em trong làng tiền hay kẹo một cách tuỳ tiện; nếu muốn giúp đỡ, hỏi già làng, trưởng thôn hoặc nhà thờ, nhà chùa xem nên giúp cách nào.
- Không mua, không mang đi những đồ vật có vẻ là đồ cổ, tượng nhà mồ hay vật dụng nghi lễ của làng.
Đời sống tín ngưỡng của các dân tộc Tây Nguyên có nhiều lớp và nhiều nghi lễ riêng, gắn với rừng, bến nước, mùa rẫy. Muốn hiểu kỹ, hãy nghe người trong làng kể, hoặc đọc các công trình nghiên cứu dân tộc học; đừng tự diễn giải những gì mình thấy trong một buổi ghé thăm.
Đi mùa nào: mùa khô và mùa mưa cao nguyên
Tây Nguyên có hai mùa rõ: mùa mưa thường từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười dương lịch, mùa khô từ khoảng tháng Mười một đến tháng Tư. Mùa mưa, đường đất đỏ vào các làng lầy lội, có đoạn trơn trượt, các tuyến đèo xuống đồng bằng có nguy cơ sạt lở. Mùa khô thì nắng, bụi, nhưng đường dễ đi hơn nhiều.
Khoảng tháng Mười một, tháng Mười hai là mùa hoa dã quỳ nở vàng ven đường, trời bắt đầu khô, se lạnh buổi sáng, nhiều người chọn đi vào thời điểm này. Tháng Ba là mùa cà phê nở hoa trắng quanh Buôn Ma Thuột. Cuối mùa khô, khoảng tháng Ba, tháng Tư, trời nóng và hanh, có những đợt cháy rừng, cháy rẫy; nhớ đừng đốt hương, đốt lửa ngoài trời ở những nơi cây cỏ khô.
Mùa lễ hội của các dân tộc thường rơi vào sau mùa thu hoạch, cuối năm và đầu năm dương lịch, nhưng mỗi làng mỗi khác và không cố định theo ngày cụ thể như lịch của người Kinh. Nếu muốn dự, hãy hỏi qua người quen ở địa phương hoặc cơ quan văn hoá, đừng tin những tour hứa "cam kết xem lễ".
Đi đường xa với người lớn tuổi và trẻ nhỏ
Quãng đường giữa các thành phố Tây Nguyên dài, ít điểm dừng tiện lợi giữa đường. Với người lớn tuổi, chọn xe có ghế thoải mái, dừng nghỉ mỗi hai tiếng, mang theo nước, đồ ăn nhẹ, thuốc thường dùng. Đi ban ngày, tránh đi đêm trên quốc lộ vì nhiều xe tải và có đoạn tối.
Buôn Ma Thuột, Pleiku, Kon Tum đều nằm ở độ cao vài trăm mét đến gần nghìn mét, ban ngày nắng nhưng sáng tối mát, có tháng khá lạnh. Mang áo khoác, khăn cho người già và trẻ nhỏ. Nắng cao nguyên gắt và khô, mũ rộng vành và nước uống đủ là điều cần.
Ở các làng, đường đi có thể là đường đất, dốc, có cầu treo qua sông. Người lớn tuổi đi chậm, có người dìu; trẻ nhỏ không chạy trên cầu treo. Nếu trong đoàn có người dùng xe lăn, nhà thờ gỗ và chùa trong thành phố tiếp cận được phần sân; làng và nhà rông thì khó hơn nhiều.
Mang một điều mong lên cao nguyên
Không ít người lên Tây Nguyên trong một chuyến đi mang nhiều ý nghĩa: về thăm nơi cha mẹ từng lập nghiệp, viếng lại nơi người thân từng sống, hay đơn giản là cần một khoảng xa để nghĩ. Ngồi trong nhà thờ gỗ lúc vắng người, đứng ở sân chùa Khải Đoan buổi sáng, hay nhìn Biển Hồ lúc chiều, mỗi nơi là một khoảng lặng để mang điều mong của mình vào.
Ở nhà thờ, người không theo Công giáo vẫn có thể ngồi lặng ở hàng ghế cuối ngoài giờ lễ. Ở chùa, một nén hương nơi cho phép là đủ. Không nơi nào đòi hỏi lễ vật hay tiền bạc. Nếu có ai chèo kéo bán đồ lưu niệm, vật phẩm kèm lời hứa may mắn, từ chối lịch sự là được. Và như mọi chuyến đi khác, những việc thật của đời sống vẫn cần chính bạn bắt tay làm khi trở về.
Với Việt kiều hay người con xa quê lên tìm lại nơi gia đình từng sống, nên chuẩn bị trước những gì mình biết: tên làng cũ, tên giáo xứ hay ngôi chùa cha mẹ hay nhắc, vài tấm ảnh cũ. Nhiều địa danh đã đổi tên, nhiều con đường đã mở rộng, nhưng người già trong xóm, ông từ giữ chùa hay người trong ban hành giáo giáo xứ thường nhớ rất lâu. Hỏi chậm, kiên nhẫn, và chuẩn bị tinh thần rằng có nơi không còn như trong ký ức.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ gỗ Kon Tum có cho khách tham quan không?
Có, nhà thờ đón khách tham quan ngoài giờ thánh lễ. Đây vẫn là nhà thờ của một giáo xứ đang hoạt động nên bạn cần ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng và tránh vào giữa giờ lễ. Giờ lễ và quy định cụ thể nên hỏi tại chỗ hoặc xem thông tin của giáo xứ.
Từ Buôn Ma Thuột lên Kon Tum mất bao lâu?
Buôn Ma Thuột lên Pleiku khoảng bốn tiếng xe theo quốc lộ 14, Pleiku lên Kon Tum chừng một tiếng. Tổng cộng khoảng năm tiếng nếu đi liền, chưa kể dừng nghỉ. Với người lớn tuổi, nên chia thành hai chặng và nghỉ đêm ở Pleiku.
Kon Tum và Pleiku nay thuộc tỉnh nào?
Từ giữa năm 2025, Kon Tum nhập vào tỉnh Quảng Ngãi; Gia Lai hợp nhất với Bình Định, giữ tên Gia Lai, Pleiku vẫn là tên vùng quen thuộc. Buôn Ma Thuột thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, gồm cả Phú Yên cũ. Khi tra thông tin hành chính, bạn tra theo tỉnh mới.
Mùa nào đi Tây Nguyên thuận nhất?
Mùa khô, khoảng tháng Mười một đến tháng Tư dương lịch, đường dễ đi, ít mưa. Tháng Mười một, Mười hai có hoa dã quỳ, tháng Ba có hoa cà phê. Mùa mưa từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười, đường vào làng lầy lội, đèo có nguy cơ sạt lở.
Có được lên nhà rông khi đến làng không?
Tuỳ làng. Nhà rông là nơi sinh hoạt cộng đồng và có ý nghĩa thiêng liêng với làng, nhiều nơi có quy ước riêng về việc ai được lên, lên lúc nào. Đừng tự leo lên; hỏi người trong làng, già làng hoặc người dẫn đường địa phương trước.
Người không theo đạo có nên vào nhà thờ gỗ không?
Được. Nhà thờ đón mọi người đến tham quan và chiêm ngưỡng. Điều cần là tôn trọng không gian thờ phượng: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng, không vào giữa giờ lễ, không ngồi lên khu vực cung thánh, và hỏi trước khi chụp ảnh người đang cầu nguyện.