Ngũ Hành Sơn là năm ngọn núi đá vôi mang tên Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, nằm ở phía nam trung tâm Đà Nẵng trên đường đi Hội An. Phần lớn chùa và hang động nằm trên núi Thủy, ngọn lớn nhất: chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng, động Huyền Không, động Tàng Chơn và các điểm nhìn ra biển. Đi chậm, nghỉ đủ, bạn cần khoảng nửa ngày.
Mùa lễ hội Quán Thế Âm vào tháng Hai âm lịch là lúc khu núi đông nhất, đã có nhiều bài viết riêng. Bài này dành cho những ngày thường trong năm: đi đường nào, lên bằng bậc đá hay thang máy, động nào hợp với người lớn tuổi, và vài điều để giữ cho núi đá, hang động ở đây còn nguyên cho người sau.
Năm ngọn núi và vì sao gắn với chùa chiền
Năm ngọn núi đá vôi nhô lên giữa vùng cát ven biển, nên từ lâu đã là nơi người xưa tìm đến dựng am, chùa trong hang. Các chúa Nguyễn và vua nhà Nguyễn đều có dấu ấn ở đây; thời vua Minh Mạng, núi được chú ý đặc biệt, chùa Tam Thai được xếp vào hàng quốc tự. Tên năm ngọn núi theo ngũ hành là cách đặt của người xưa, gắn với quan niệm vũ trụ phương Đông.
Núi Thủy (Thủy Sơn) là ngọn cao và rộng nhất, nơi tập trung chùa, động và các điểm nhìn. Những ngọn còn lại nhỏ hơn, một số có hang và miếu nhỏ, một số đã bị khai thác đá trong quá khứ và nay được bảo vệ. Dưới chân núi là làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước, nơi thợ đá đẽo tượng, đồ thờ, đồ trang trí từ nhiều đời.
Người đến Ngũ Hành Sơn có nhiều kiểu: Phật tử đi lễ, người cầu bình an trước chuyến đi biển, khách du lịch ghé trên đường Đà Nẵng – Hội An, học sinh đi tham quan. Ngày thường, khu núi vẫn có khách, nhưng nhẹ hơn hẳn mùa hội và các dịp lễ. Nhìn núi như một di tích và một hệ sinh thái đá vôi, bạn sẽ biết vì sao cần đi nhẹ, không khắc, không bẻ.
Lộ trình núi Thủy trong nửa ngày
Một cách đi vòng không quay ngược, bắt đầu từ lối lên chính. Thứ tự có thể đảo tuỳ lối lên bạn chọn:
- Lên núi bằng bậc đá hoặc thang máy (có thu phí riêng, kiểm tại chỗ). Người lớn tuổi nên đi thang máy chiều lên và bậc đá chiều xuống nếu chân khoẻ, vì xuống dốc mỏi gối hơn.
- Ghé chùa Tam Thai, ngôi quốc tự trên núi. Sân chùa có cây cổ thụ, nhìn ra phía biển. Đứng lại vài phút trước chánh điện, rồi đi tiếp về phía các động.
- Vào động Huyền Không, hang lớn nhất, nơi ánh sáng tự nhiên chiếu từ khe đá trên trần xuống các bàn thờ. Đây là điểm nhiều người nhớ nhất; buổi sáng khoảng chín, mười giờ thường có những vệt sáng đẹp.
- Đi qua động Tàng Chơn và những hang nhỏ hơn nếu còn sức. Lối vào một số động thấp, hẹp, phải cúi người; người đau lưng nên bỏ qua.
- Lên Vọng Hải Đài, điểm nhìn ra biển và vùng đồng bằng ven biển. Đây là chỗ nghỉ chân thoáng gió.
- Sang chùa Linh Ứng (thường gọi Linh Ứng Non Nước, để phân biệt với các chùa cùng tên ở Đà Nẵng). Ghé, ngắm sân chùa và tượng ngoài trời từ xa.
- Xuống núi, ghé làng đá Non Nước nếu muốn xem thợ làm đá. Không có nghĩa vụ phải mua gì.
Động Âm Phủ có lối vào riêng và vé riêng ở chân núi, lối đi tối, ẩm, nhiều bậc dốc trong hang; người sợ chỗ kín, người có vấn đề tim mạch, người lớn tuổi và trẻ nhỏ nên cân nhắc. Giờ mở cửa, vé tham quan và thang máy đều do ban quản lý quy định, có thay đổi, nên xem thông tin của ban quản lý trước.
Bậc đá hay thang máy, động nào hợp với ai
Không phải ai cũng nên đi hết mọi ngóc ngách. Bảng dưới giúp chọn phần phù hợp:
| Điểm | Đường đi | Hợp với | Cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Chùa Tam Thai | Gần lối lên, đường lát tương đối bằng | Mọi người | Mùa mưa sân đá trơn |
| Động Huyền Không | Có bậc xuống vào lòng hang | Phần lớn người đi được | Nền hang ẩm, cần giày bám |
| Động Tàng Chơn và hang nhỏ | Lối hẹp, thấp, phải cúi | Người khoẻ, ưa khám phá | Không hợp người đau lưng, sợ chỗ kín |
| Vọng Hải Đài | Leo thêm đoạn bậc | Người muốn ngắm biển | Nắng gắt buổi trưa, gió mạnh |
| Động Âm Phủ | Lối riêng, tối, nhiều bậc | Người khoẻ, tò mò | Không hợp trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người yếu tim |
Nếu đi cùng nhiều thế hệ, có thể tách đoàn: người lớn tuổi ở lại chùa Tam Thai và khu sân gần thang máy, người trẻ đi thêm các động hẹp rồi hẹn gặp ở một điểm. Chia trước như vậy đỡ cảnh ai cũng cố theo cho bằng được rồi mệt cả đoàn.
Trong hang, mắt cần vài phút để quen bóng tối sau khi đi ngoài nắng. Đứng lại ở cửa động một chút trước khi xuống bậc, nhất là với người lớn tuổi, sẽ tránh được cú hụt chân thường gặp nhất. Đèn pin điện thoại hữu ích ở những đoạn khuất, nhưng đừng rọi thẳng vào người khác hay vào các ban thờ.
Đi lúc nào cho vắng và mát
Giờ đẹp nhất để lên núi Thủy là sáng sớm, ngay khi khu di tích mở cửa. Nắng chưa gắt, đá chưa hầm, các đoàn tour từ Hội An hay Đà Nẵng phần lớn đến sau. Chiều muộn cũng dễ chịu nhưng ánh sáng trong động Huyền Không không còn đẹp như buổi sáng. Tránh khung giờ từ mười một giờ đến hai giờ chiều vào mùa hè, khi nắng phản trên đá rất nóng.
Về mùa, Đà Nẵng có mùa mưa chính từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch, kèm các đợt bão. Mùa này bậc đá ướt, hang ẩm, một số lối có thể tạm đóng khi thời tiết xấu. Từ khoảng tháng Hai đến tháng Tám là mùa khô, nắng nhiều; tháng Hai đến tháng Tư thường mát nhất.
Mùa lễ hội Quán Thế Âm tháng Hai âm lịch khu chân núi rất đông; nếu bạn không định dự hội thì nên chọn thời điểm khác. Các ngày rằm, mùng một, chùa trên núi cũng đông Phật tử địa phương hơn ngày thường.
Giữ cho núi đá còn nguyên
Núi đá vôi và hang động là thứ không tái tạo. Những thói quen nhỏ của từng người cộng lại có thể làm hỏng một hang động sau vài chục năm:
- Không chạm, bẻ, gõ vào thạch nhũ, vách đá; dầu từ tay người làm vách hang đổi màu và ngừng phát triển.
- Không khắc, viết tên lên đá, lên thân cây, lên tường chùa. Đây là việc vi phạm quy định bảo vệ di tích, chưa kể là mất đẹp.
- Không nhét tiền lẻ vào khe đá, không dán tiền lên tượng trong hang. Hòm công đức có sẵn.
- Không mang hương nhiều vào hang kín; khói đọng làm đen vách đá và khó thở cho người khác. Thắp ở chỗ có bát hương chung.
- Không xả rác, chai nhựa, vỏ đồ ăn; trong hang không có ai dọn kịp.
- Đi đúng lối, không leo ra ngoài rào chắn để chụp ảnh. Nhiều mép đá sát vực, đá vôi ẩm rất trơn.
Những quy định cụ thể về bảo vệ di tích, mức xử lý vi phạm do ban quản lý và văn bản hiện hành quy định; điều bài này muốn nói đơn giản hơn: hang động là nơi người xưa thờ phụng và là di sản của nhiều đời, người đến hôm nay chỉ mượn nó vài giờ.
Làng đá Non Nước: xem thợ làm, hiểu về đá
Ngay chân núi là làng đá mỹ nghệ Non Nước, nơi nghề đẽo đá có từ nhiều đời. Ngày xưa thợ lấy đá từ chính năm ngọn núi; khi núi được bảo vệ, việc khai thác ở đây đã dừng, đá làm hàng nay được đưa từ nơi khác về. Đứng xem một người thợ đục một khối đá thô thành bức tượng, chiếc lư hương hay con vật trang trí là cách hiểu vì sao các món đồ đá có giá trị khác nhau đến vậy: phần lớn nằm ở công thợ, độ khó của mẫu và chất đá.
Nếu bạn có ý mua một món đồ đá làm kỷ niệm hay để thờ, vài điều nên hỏi: đá loại gì, lấy từ đâu, là đá nguyên khối hay đá ghép, có phủ màu, đánh bóng hoá chất không, cách giữ khi để ngoài trời. Đồ đá nặng, vận chuyển xa cần đóng gói kỹ; hỏi rõ ai chịu trách nhiệm khi vỡ. Không cần mua ngay, có thể xem vài nơi rồi quyết định.
Một điều cần nói rõ: mua hay không mua đồ đá là chuyện riêng của bạn, không liên quan gì đến chuyện đi lễ trên núi. Một pho tượng đẹp là một tác phẩm thủ công, đáng quý ở tay nghề người thợ; còn những lời như "thỉnh tượng này về sẽ được phù hộ" là lời chào hàng, không phải lời của nhà chùa hay của truyền thống nào.
Ghép Ngũ Hành Sơn vào hành trình Đà Nẵng – Hội An
Vì nằm giữa Đà Nẵng và Hội An, Ngũ Hành Sơn thường là điểm dừng nửa ngày trên đường giữa hai nơi. Một cách đi gọn: sáng sớm lên núi Thủy, trưa nghỉ, chiều vào Hội An dạo các hội quán và chùa cổ khi nắng đã dịu. Hoặc ngược lại, chiều muộn từ Hội An về, ghé Ngũ Hành Sơn trước giờ đóng cửa.
Nếu chuyến đi có người lớn tuổi, đừng gộp Ngũ Hành Sơn với Bà Nà hay bán đảo Sơn Trà trong cùng một ngày; mỗi nơi đều nhiều đường dốc và nắng. Hai điểm lớn mỗi ngày là vừa, còn lại dành cho ăn nghỉ. Mang theo nước, nón, áo mỏng có tay, và chuẩn bị tiền lẻ cho gửi xe, vé tham quan nếu có.
Ở chân núi có nhiều cửa hàng đá mỹ nghệ. Bạn có thể vào xem thợ làm, hỏi về chất liệu đá; nếu có ý mua thì xem kỹ, hỏi rõ, không cần vội. Không có ai bắt buộc phải mua một món đồ đá mới được lên núi, và lời mời "mua tượng này cho linh" là lời của người bán, không phải của nhà chùa.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Hành Sơn đi trong bao lâu là đủ?
Nếu chỉ đi núi Thủy với chùa Tam Thai, động Huyền Không, Vọng Hải Đài và chùa Linh Ứng, bạn cần khoảng ba đến bốn tiếng đi chậm, có nghỉ. Thêm động Âm Phủ và làng đá Non Nước thì nên dành cả buổi. Người lớn tuổi nên chọn bớt điểm, không đi hết.
Người lớn tuổi có lên được núi Thủy không?
Được, nếu dùng thang máy chiều lên và đi chậm. Các điểm như chùa Tam Thai, động Huyền Không đi được với sức khoẻ bình thường. Các hang hẹp, động Âm Phủ và đoạn leo lên Vọng Hải Đài thì nên cân nhắc. Mang giày đế bám, chọn ngày khô ráo, đi sáng sớm.
Có mấy chùa Linh Ứng ở Đà Nẵng?
Người Đà Nẵng thường nói đến ba chùa Linh Ứng: ở Ngũ Hành Sơn (Non Nước), ở bán đảo Sơn Trà (Bãi Bụt) và trên Bà Nà. Đây là những nơi khác nhau, cách xa nhau. Khi hỏi đường hay đặt xe, nói rõ "Linh Ứng Ngũ Hành Sơn" để khỏi nhầm.
Mùa nào đi Ngũ Hành Sơn đẹp nhất?
Khoảng tháng Hai đến tháng Tư dương lịch thường mát và ít mưa, dễ đi nhất. Mùa hè khô nhưng nắng gắt, nên đi sáng sớm. Mùa mưa từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai, bậc đá và hang trơn, có khi một số lối tạm đóng khi thời tiết xấu.
Đi Ngũ Hành Sơn có cần mang lễ không?
Không cần. Bạn có thể thắp một nén hương ở nơi có bát hương chung, hoặc chỉ chắp tay đứng lặng trước chánh điện. Đừng mang nhiều hương vào hang kín và đừng dán hay nhét tiền lẻ vào tượng, khe đá; muốn công đức thì dùng hòm công đức.
Động Âm Phủ có phù hợp cho trẻ em không?
Động Âm Phủ tối, ẩm, nhiều bậc dốc và có các mô hình gợi cảnh địa ngục theo quan niệm dân gian, có thể làm trẻ nhỏ sợ. Lối đi trơn và hẹp. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, nhiều gia đình chọn bỏ qua điểm này.