Cầu con ở đền, phủ thờ Mẫu: Phủ Tây Hồ, Phủ Dầy và vì sao người ta tìm về với Mẹ

Người Việt tìm đến đền, phủ thờ Mẫu để cầu con vì Mẫu là hình tượng người mẹ: che chở, bao dung và gần gũi với những lo toan đời thường của phụ nữ. Những nơi được nhắc nhiều ở miền Bắc là Phủ Tây Hồ (Hà Nội), quần thể Phủ Dầy ở Vụ Bản (trước thuộc Nam Định, nay thuộc Ninh Bình) và đền Sòng Sơn ở Thanh Hoá, đều gắn với Mẫu Liễu Hạnh.

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Bài này viết về các phủ như những điểm đến văn hoá: vì sao người mong con tìm đến, đi lúc nào cho vắng, xem gì và cư xử ra sao. Bài không hướng dẫn hầu đồng hay các nghi lễ riêng của người trong nghề.

Vì sao người mong con tìm về với Mẫu

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị Mẫu cai quản trời, rừng núi và sông nước, nhưng trong lòng người đi lễ, Mẫu trước hết là Mẹ. Người ta gọi "Mẹ" khi khấn, kể chuyện nhà với Mẹ như kể với một người mẹ thật. Với những người phụ nữ mong con, có một nơi để gọi "Mẹ ơi" và kể nỗi lòng của chính mình về chuyện làm mẹ là điều rất dễ hiểu.

Mẫu Liễu Hạnh, vị Mẫu được thờ ở Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ và đền Sòng, theo thần tích từng giáng trần làm con gái một gia đình ở Vụ Bản, lấy chồng, sinh con, rồi trở về trời khi còn trẻ, sau đó lại nhiều lần giáng trần. Câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng điểm chung là Mẫu từng sống đời người vợ, người mẹ. Đó là một lý do khiến những người đang mong con thấy Mẫu gần với mình.

Lớp thứ ba là không gian. Phủ thường đông phụ nữ đến lễ, không khí ấm và đời thường hơn nhiều nơi thờ tự khác. Người đi cầu con dễ gặp những người cùng hoàn cảnh, nghe một câu động viên từ một bà cụ đứng bên cạnh. Với nhiều người, điều đó quý không kém bản thân nghi lễ.

Ba nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh thường được nhắc

Mỗi nơi một vẻ, đi lúc nào và đi thế nào cũng khác. Bảng dưới giúp bạn chọn theo khoảng cách và sức của gia đình.

Ngoài ba nơi trên, hầu như vùng nào ở miền Bắc cũng có đền, phủ thờ Mẫu của làng. Một phủ nhỏ gần nhà, nơi cả xóm vẫn đến lễ, cũng là nơi để gửi nỗi mong của gia đình mình.

Phủ Tây Hồ: một buổi sáng giữa lòng Hà Nội

Phủ Tây Hồ nằm trên một doi đất nhô ra hồ Tây, ba mặt là nước. Tương truyền đây là nơi Mẫu Liễu Hạnh gặp và xướng hoạ thơ với Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan; câu chuyện được nhiều sách kể lại với chữ "tương truyền". Phủ gồm nhiều lớp điện thờ, phía ngoài có sân rộng nhìn ra mặt hồ.

Với người đi cầu con, thời điểm tốt nhất là buổi sáng ngày thường. Ngày rằm, mùng một và cả tháng Giêng, đường vào phủ đông kín, người chen nhau dâng lễ, khói hương dày. Đi lúc vắng, bạn có thể dâng hương, ngồi lại ở sân nhìn ra hồ một lúc, nghe tiếng sóng nhỏ vỗ vào kè đá.

Đường vào phủ hai bên có nhiều hàng bán đồ lễ và quán ăn. Không có quy định nào bắt phải mua lễ ở đó; nếu muốn mua, hỏi giá trước và chọn lễ vừa phải. Gửi xe ở bãi có vé rõ ràng. Đi cùng người lớn tuổi thì để cụ xuống xe gần cổng và hẹn chỗ đón, tránh phải đi bộ xa trong đám đông.

Sau khi lễ, nhiều đôi vợ chồng đi dạo một đoạn quanh hồ. Một buổi sáng như vậy không mất nhiều thời gian, không cần chuẩn bị gì đặc biệt, và hợp với những người đang trong đợt điều trị không tiện đi xa.

Phủ Dầy và đền Sòng: đi ngoài mùa hội

Quần thể Phủ Dầy gồm nhiều di tích như phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Mẫu, nằm giữa làng quê đồng bằng. Mùa lễ hội lớn nhất rơi vào tháng Ba âm lịch, gắn với câu "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ"; diễn trình hội thuộc một chuyên mục khác. Ngoài mùa hội, nhất là từ tháng Tư trở đi, khách thưa hẳn, các phủ yên tĩnh, có thể đi bộ giữa các điểm.

Từ Hà Nội, có thể đi về Phủ Dầy trong một ngày. Nếu đi cùng người lớn tuổi, nên khởi hành sớm, tránh giữa trưa, và dành thời gian nghỉ ở sân phủ. Đường làng giữa các di tích có đoạn không có bóng mát, mang theo mũ nón và nước uống.

Đền Sòng Sơn ở Bỉm Sơn, Thanh Hoá, nằm gần quốc lộ, được nhiều người ghé khi đi đường dài Bắc – Nam. Nếu gia đình bạn có chuyến về quê ở Thanh Hoá hay Nghệ An, ghé đền một lúc trên đường là cách đi nhẹ nhàng, không cần thêm một ngày riêng. Giờ mở cửa, quy định gửi xe ở mỗi nơi nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích trước khi đi.

Đi Phủ Dầy hay đền Sòng mà mang theo trẻ nhỏ của gia đình thì nên tính thêm giờ nghỉ. Trẻ con dễ chán khi phải đứng chờ người lớn lễ; một quả bóng nhỏ, một cuốn truyện tranh, một khoảng sân rộng để chạy là đủ cho chúng vui. Cả nhà vui thì chuyến đi cầu con cũng nhẹ đi nhiều.

Chuẩn bị gọn cho một chuyến về phủ

Một chuyến đi phủ không cần chuẩn bị cầu kỳ, nhưng vài thứ nhỏ giúp người vợ đang điều trị và cha mẹ lớn tuổi đỡ mệt hơn nhiều:

• Quần áo kín đáo, dễ cử động: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, thêm một áo khoác mỏng vì trong xe điều hoà lạnh còn ngoài sân nắng.
• Giày đế bằng, bám tốt: sân phủ lát gạch cũ, có đoạn trơn sau mưa. Dép cao gót vừa mỏi vừa dễ trượt.
• Nước uống và đồ ăn nhẹ: hàng quán quanh phủ đông vào ngày lễ, ngày thường có khi đóng sớm.
• Thuốc đang dùng theo đơn: người đang trong đợt điều trị hiếm muộn có lịch uống thuốc, tiêm thuốc theo giờ; mang đủ và đặt nhắc giờ trên điện thoại.
• Lịch khám ghi sẵn: để khi lên kế hoạch đi phủ ở xa, cả nhà nhìn vào một chỗ, không ai phải nhớ.
• Tiền lẻ vừa đủ cho gửi xe và công đức vào hòm; không cần mang nhiều tiền mặt khi đi chỗ đông.
• Khẩu trang cho người nhạy cảm với khói hương, nhất là người đang mang thai hay người có bệnh hô hấp.

Không cần mang theo sớ viết sẵn hay mâm lễ cầu kỳ. Nếu gia đình muốn có lễ, hương hoa quả mua gần phủ hoặc chuẩn bị từ nhà đều được.

Ở phủ như một người khách: những điều nên biết

Hầu đồng là nghi lễ của người trong nghề. Nếu đến đúng lúc phủ có canh hầu, bạn có thể đứng xem từ xa như một người khách, không chen vào hàng chiếu, không quay phim khi chưa hỏi. Không cần "ra đồng" hay mở phủ mới cầu được con; ai khuyên như vậy kèm chi phí lớn thì nên cảnh giác.

Không có lễ "cầu con riêng" bắt buộc. Hương, hoa, quả là đủ. Nhiều gia đình chỉ dâng hương ở ban chính rồi ngồi lại một lúc. Lời mời sắm mâm lễ to, sớ riêng "cho Mẫu chứng" không phải là điều kiện để được lắng nghe.

Tôn trọng người trông phủ. Thủ nhang, người trông phủ là người giữ nếp của nơi đó. Hỏi họ khi chưa rõ chỗ dâng lễ, chỗ để đồ, giờ đóng cửa.

Không cầu con theo giới tính. Lời cầu nhẹ nhàng nhất là mẹ tròn con vuông. Áp lực sinh con trai đã làm khổ nhiều thế hệ phụ nữ; một chuyến đi đến với Mẹ không nên thêm gánh nặng đó.

Đến với Mẹ và đến với bác sĩ: hai việc cùng lúc

Nhiều người đi lễ phủ nhiều năm trước khi đi khám, và đến khi khám thì đã lỡ những năm tuổi tốt nhất của người vợ. Khả năng có thai giảm dần theo tuổi, rõ hơn từ khoảng giữa tuổi ba mươi. Vì vậy, chuyến đi phủ nên đi cùng một cuộc hẹn khám hiếm muộn cho cả hai vợ chồng, không phải thay cho nó.

Nếu gia đình có người lớn tuổi tin vào việc lễ hơn việc khám, có thể đưa cụ cùng đi lễ, rồi nhẹ nhàng kể rằng hai vợ chồng cũng đang được bác sĩ theo dõi. Hai việc không mâu thuẫn: đi lễ cho yên lòng, khám chữa để có hướng đi rõ ràng.

Với những người đang trong đợt điều trị, nhất là sau chuyển phôi, hãy hỏi bác sĩ trước khi đi xa, đứng lâu hay ngồi xe nhiều giờ. Một phủ nhỏ gần nhà vẫn là nơi để gửi lòng; chuyến đi Phủ Dầy có thể để đến khi sức khoẻ cho phép.

Cũng nên nói thẳng với nhau về chi phí. Tiền dành cho các chuyến đi lễ xa, mâm lễ lớn, nếu cộng lại trong vài năm có khi bằng một phần đáng kể chi phí điều trị. Vợ chồng thống nhất trước một mức chi vừa phải cho việc lễ sẽ tránh được những lần áy náy hay cãi nhau sau này.

Câu hỏi thường gặp

Phủ khác đền và chùa ở điểm nào?

Chùa là nơi thờ Phật, có sư trụ trì. Đền thờ thần, thánh hoặc người có công. Phủ là nơi thờ Mẫu, thường có nhiều lớp điện thờ các vị trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Một khu di tích có thể có cả chùa, đền, phủ.

Cầu con ở phủ có cần làm lễ hầu đồng không?

Không. Hầu đồng là nghi lễ riêng của những người theo đạo Mẫu. Người đến cầu con chỉ cần dâng hương, cầu bằng tấm lòng. Ai nói phải hầu đồng mới có con rồi đưa ra chi phí lớn thì nên cảnh giác.

Đi Phủ Tây Hồ cầu con vào ngày nào cho vắng?

Buổi sáng các ngày thường trong tuần, tránh ngày rằm, mùng một và tháng Giêng. Đi sớm từ lúc phủ vừa mở cửa thường yên tĩnh nhất, dễ có chỗ ngồi lại nhìn ra hồ.

Người khác đạo có đến phủ thờ Mẫu được không?

Được. Phủ là di tích văn hoá và nơi thờ tự mở cửa cho mọi người. Bạn có thể đứng chắp tay, cúi đầu thay cho vái lạy, giữ yên lặng và cư xử như một người khách.

Đang mang thai có nên đi Phủ Dầy không?

Nên hỏi bác sĩ sản khoa trước, nhất là ba tháng đầu. Nếu đi, chọn ngày vắng, ngồi xe có điểm nghỉ, đi ít điểm, tránh đứng lâu nơi nhiều khói hương và tránh giữa trưa nắng.

Thờ Mẫu được UNESCO ghi danh năm nào?

Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận một di sản văn hoá sống của cộng đồng.