Động Hương Tích trong quần thể chùa Hương (xã Hương Sơn, Hà Nội, trước thuộc huyện Mỹ Đức) là nơi được nhắc nhiều nhất khi người miền Bắc nói chuyện cầu tự. Lý do nằm ở các khối nhũ đá trong lòng động được dân gian đặt tên theo hình dáng: "cô", "cậu", "bầu sữa mẹ", "nong tằm", "nong kén", "cây vàng", "cây bạc". Người đi cầu con thường dừng lâu ở các khối "cô", "cậu" và "bầu sữa".
Phần lớn bài viết về chùa Hương xoay quanh mùa hội tháng Giêng đến tháng Ba, khi suối Yến chật đò. Bài này dành cho người muốn đến Hương Tích với một điều mong riêng và muốn đi lúc vắng: vì sao động gắn với tục cầu con, đi đường nào, mùa nào, và giữ cho chuyến đi an toàn với người vợ đang điều trị hay cha mẹ lớn tuổi.
Vì sao động Hương Tích gắn với chuyện cầu con
Chùa Hương gắn với truyền thuyết công chúa Diệu Thiện tu hành ở vùng núi này rồi thành Phật Bà Quan Âm. Trong lòng người miền Bắc, Quan Âm là vị cứu khổ, lắng nghe lời cầu của người mẹ, nên động Hương Tích, nơi thờ chính, tự nhiên thành điểm đến của những người mong con. Đây là truyền thuyết dân gian, có nhiều dị bản; các sách về chùa Hương đều kể với chữ "tương truyền".
Lớp thứ hai là chính hình dáng của hang động. Nhũ đá vôi hình thành từ nước nhỏ giọt qua hàng nghìn năm, tạo ra những khối tròn, khối thuôn mà người xưa nhìn thấy hình bầu vú, hình đứa trẻ. Đặt tên cho đá theo đời sống quen thuộc là thói quen của cư dân nông nghiệp; ở Hương Tích, những cái tên ấy dần gắn với lời cầu sinh nở, có của ăn của để.
Hai lớp ấy cộng lại khiến Hương Tích thành một biểu tượng: đi chùa Hương cầu con là chuyện được nhắc trong lời kể của nhiều thế hệ. Biết gốc như vậy, bạn sẽ thấy chuyến đi là một lần tìm về một nơi nhiều người đã gửi gắm, chứ không phải đến để "đổi lễ lấy con".
Các nhũ đá mang tên dân gian và tục đi kèm
"Cô" và "cậu". Hai khối nhũ đá được gọi theo hình dáng, tương truyền người mong con gái xoa "cô", mong con trai xoa "cậu". Ngày nay nhiều người chỉ đứng nhìn và cầu chung cho con khoẻ mạnh; tục chọn giới tính chỉ nên hiểu như lời kể cũ.
"Bầu sữa mẹ". Khối đá có nước nhỏ giọt quanh năm. Người đi lễ có khi đưa tay hứng vài giọt, coi như xin dòng sữa cho con sau này. Nước ấy là nước ngầm thấm qua đá, không nên uống.
"Nong tằm", "nong kén", "cây vàng", "cây bạc", "đụn gạo". Những cái tên gắn với ước mong đủ ăn đủ mặc của nhà nông. Người đi cầu con thường đi qua các khối này trên đường vào trong.
Không có lối đi "riêng" cho người cầu con. Các khối đá nằm ngay dọc lối đi trong động, ai đi qua cũng thấy. Người lạ hứa dẫn vào "chỗ cầu con đúng nhất" rồi đòi tiền là bày thêm chuyện; bạn chỉ cần đi chậm, hỏi người trông giữ trong động nếu chưa nhận ra khối đá nào.
Đá mòn vì tay người. Nhũ đá cần hàng trăm năm mới lớn thêm một chút, nhưng chỉ vài chục năm tay xoa đã làm nhiều chỗ bóng nhẵn, xỉn màu. Chạm nhẹ hoặc chỉ ngắm, không bẻ, không gõ, không nhét tiền vào khe đá là cách giữ cho người sau còn thấy.
Đi chùa Hương mùa nào nếu muốn vắng
Chùa Hương mở cửa quanh năm. Mùa hội đông nhất từ mùng 6 tháng Giêng đến khoảng hết tháng Ba âm lịch. Ngoài khoảng ấy mỗi mùa có cái hay và cái khó riêng.
| Thời gian (âm lịch) | Cảnh và khách | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tháng Giêng – tháng Ba | Mùa hội, rất đông, đò xếp hàng dài | Không hợp người đang điều trị, người già yếu; giữ đồ khi chen đông |
| Tháng Tư – tháng Sáu | Vắng hơn hẳn, suối Yến xanh, nắng nóng | Đi sớm từ sáng, mang nước, mũ nón; tránh giữa trưa trong hang |
| Tháng Bảy – tháng Chín | Mùa mưa, có năm nước lên cao, cảnh lúa và núi đẹp | Theo dõi thời tiết; đường đá trong động trơn sau mưa |
| Tháng Mười – tháng Chạp | Mát, ít khách, có hôm sương mù | Thời điểm dễ chịu cho người lớn tuổi; mặc ấm khi ngồi đò |
Giờ chạy đò, giờ cáp treo và quy định vé thay đổi theo từng năm; trước khi đi nên kiểm thông tin của ban quản lý khu di tích. Bài không nêu giá vì giá có thể đổi bất cứ lúc nào.
Lộ trình một ngày từ trung tâm Hà Nội
Từ nội thành Hà Nội đến bến Đục mất khoảng hai giờ đi xe tuỳ đường và giờ đi. Một ngày thong thả cho người đi cầu con có thể như sau:
- Khởi hành sớm để đến bến Đục trước khi trời nắng gắt; ăn sáng nhẹ, mang theo nước và đồ ăn khô.
- Lên đò đi dọc suối Yến. Đoạn đò này là phần nhiều người nhớ nhất: núi đá hai bên, ruộng nước, tiếng mái chèo. Ngồi yên, không đứng dậy chụp ảnh khi đò đang đi.
- Ghé đền Trình theo nếp xin phép trước khi vào khu chùa, rồi đến chùa Thiên Trù (chùa Ngoài) nghỉ chân.
- Từ chùa Thiên Trù lên động Hương Tích: đi bộ theo đường đá dốc hoặc đi cáp treo. Với người đang điều trị hiếm muộn, đang mang thai hay cha mẹ có bệnh khớp, cáp treo là lựa chọn đỡ sức hơn nhiều.
- Vào động, xuống những bậc đá dẫn vào lòng hang. Đi chậm, bám tay vịn, đứng sát vách khi có đoàn khác đi ngược chiều.
- Dâng hương, đứng lặng một lúc trước các khối nhũ đá, rồi ra sớm để tránh ngột ngạt. Trong hang có khói hương, người dễ choáng nên đứng lâu không tốt.
- Quay về chùa Ngoài, ăn trưa, rồi xuống bến đò về. Nếu còn sức có thể đi thêm tuyến suối Tuyết hay chùa Giải Oan, không nhất thiết phải đi hết.
Cả quần thể rộng; không cần đi hết mọi điểm mới trọn chuyến. Với người mong con, thường chỉ cần đến Hương Tích, dâng một nén hương rồi ra về là đủ ý.
An toàn cho vợ chồng đang điều trị và người lớn tuổi
Đường từ chùa Thiên Trù lên Hương Tích là đường đá dốc, nhiều đoạn bậc cao; trong động có những bậc đá đi xuống, ẩm và trơn. Với người vợ đang trong đợt kích trứng, vừa chuyển phôi hoặc đã có thai, nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi, và nếu đi thì chọn cáp treo, mang giày đế cao su bám, có người đi kèm.
Ngồi đò khoảng một giờ mỗi chiều, nắng gắt mùa hè có thể làm mất nước nhanh. Mang theo nón rộng vành, áo khoác mỏng, nước uống đủ cho cả ngày. Nếu có người say sóng hay huyết áp không ổn định, ngồi giữa đò và tránh để bụng đói.
Khói hương trong động là điều nhiều người không để ý. Hang kín, đông người thắp hương cùng lúc thì không khí nặng. Bạn có thể dâng hương ở chùa Ngoài rồi vào động chỉ để chiêm bái, như vậy vừa đỡ khói cho mình vừa giữ cho hang.
Cuối cùng là tâm lý. Đi chùa Hương lúc vắng thường nhẹ nhàng, nhưng nếu chuyến đi đặt nặng kỳ vọng thì đường về dễ chùng xuống. Coi đây là một ngày đi chơi cùng nhau, ngắm suối, ngắm núi, thì chuyến đi đã có ý nghĩa dù kết quả khám chữa sau này ra sao.
Xem gì ở chùa Hương ngoài việc cầu
Một chuyến đi cầu tự sẽ nhẹ nhàng hơn khi nó cũng là một chuyến đi ngắm cảnh. Đoạn đò trên suối Yến là phần đẹp nhất của cả quần thể: mặt nước phẳng, hai bên là núi đá vôi phủ cây, có mùa thấy ruộng lúa xanh, có mùa thấy sen nở dọc bờ. Ngồi đò ngoài mùa hội, bạn nghe được tiếng mái chèo và tiếng chim, điều gần như không thể vào tháng Giêng.
Chùa Thiên Trù, còn gọi là chùa Ngoài, nằm trong một thung lũng rộng, có khoảng sân thoáng để ngồi nghỉ. Từ đây bạn có thể đi thêm các tuyến nhỏ như suối Tuyết, chùa Giải Oan, mỗi tuyến một vẻ, tuỳ sức. Không ai bắt buộc đi hết các điểm; chọn một hai chỗ đi kỹ thường đáng nhớ hơn đi vội cho đủ.
Vùng Hương Sơn có rau sắng mọc trên núi đá và mơ được nhiều người mua làm quà; mùa nào có thứ gì thì hỏi người dân địa phương. Ăn uống ở quán quanh bến nên hỏi giá trước khi gọi món để khỏi phiền lúc thanh toán. Với vợ chồng đang mong con, một bữa trưa thong thả bên suối sau khi lễ xong đôi khi là phần được nhớ lâu nhất của chuyến đi.
Những dịch vụ nên cẩn thận ở bến đò và trong khu chùa
Khu di tích lớn, khách đông nên có nhiều người mời chào. Phần lớn là người dân làm ăn chân chính, nhưng vẫn có vài kiểu cần để ý:
- Người đứng ở đường vào bến mời gửi xe ở bãi riêng rồi tính phí cao bất thường; nên gửi ở bãi có niêm yết rõ ràng.
- Lời mời "sắm lễ cầu con mới linh" với giá cao hơn nhiều so với hàng lễ thường. Không có nơi thờ nào bắt buộc lễ đắt.
- Người tự xưng "dẫn đường cầu tự", hứa đưa vào chỗ "đúng" rồi xin tiền công hoặc tiền "làm lễ". Lối đi trong động có biển chỉ dẫn và người trông giữ.
- Người chèo đò xin thêm tiền giữa đường; nên hỏi rõ quy định của ban quản lý trước khi xuống đò.
- Người bán hàng rong theo sát mời mua đồ lưu niệm, hương to "cho người cầu con". Một lời từ chối nhẹ, đi tiếp, là đủ.
Nếu gặp chuyện chặt chém, có thể phản ánh với ban quản lý khu di tích hoặc chính quyền xã sở tại. Giữ hoá đơn, vé đò và ghi lại thời điểm sẽ giúp việc phản ánh có kết quả hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài mùa hội chùa Hương có mở cửa không?
Có. Quần thể chùa Hương mở quanh năm, chỉ có lượng khách thay đổi. Đò và cáp treo vẫn chạy, nhưng giờ có thể khác mùa hội, nên kiểm thông tin của ban quản lý trước khi đi.
Có nhất thiết phải xoa nhũ đá mới gọi là cầu tự không?
Không. Tục xoa đá là lời kể dân gian. Nhiều người chỉ dâng hương, đứng lặng trước các khối đá và cầu chung cho con khoẻ mạnh. Không chạm tay vào đá còn giúp giữ di tích cho người sau.
Đang mang thai đi chùa Hương được không?
Nên hỏi bác sĩ sản khoa trước, nhất là ba tháng đầu và những tháng cuối. Nếu đi, chọn ngày vắng, đi cáp treo, có người đi kèm, mang giày bám và không xuống sâu khi thấy mệt.
Đi chùa Hương cầu con có cần sắm lễ đặc biệt không?
Không cần. Hương, hoa, ít hoa quả là đủ; nhiều người chỉ dâng hương. Ai mời lễ "cầu con riêng" với giá cao thì bạn có thể từ chối mà không thiếu lễ.
Động Hương Tích có hợp với người lớn tuổi không?
Hợp nếu đi cáp treo và đi lúc vắng. Đoạn bậc đá dẫn xuống lòng động vẫn cần bám tay vịn. Người có bệnh tim, khớp gối nặng có thể dừng ở chùa Thiên Trù, vẫn trọn ý.
Chùa Hương ở Hà Nội có phải chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh không?
Không phải. Chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh nằm trên núi Hồng Lĩnh, là một di tích khác. Bài này nói về động Hương Tích trong quần thể chùa Hương ở Hà Nội.