Chùa Thiên Mụ nằm trên đồi Hà Khê, bờ bắc sông Hương, cách trung tâm thành phố Huế chừng bốn, năm cây số về phía thượng nguồn. Bạn có thể đến bằng đò từ các bến thuyền trong thành phố hoặc đi đường bộ dọc bờ sông; giờ vắng nhất thường là sáng sớm và khoảng một giờ trước khi chùa đóng cửa buổi chiều.
Đây là một trong những ngôi chùa được nhắc tới nhiều nhất của Huế, nên vào giờ cao điểm sân chùa có thể khá đông đoàn khách. Bài này giúp bạn chọn cách đi, biết nên xem gì ngoài tháp Phước Duyên, và vài điều để chuyến viếng chùa giữ được sự yên tĩnh vốn có của nơi đây.
Gốc tích: vì sao gọi là Thiên Mụ
Theo các sách địa chí triều Nguyễn và lời kể lưu truyền ở Huế, ngày xưa trên đồi Hà Khê dân quanh vùng tương truyền thấy một bà lão mặc áo đỏ, quần xanh ngồi trên đồi, nói rằng sẽ có bậc chân chúa đến lập chùa ở đây. Năm 1601, chúa Nguyễn Hoàng đi xem thế đất, nghe chuyện ấy, cho dựng chùa và đặt tên là Thiên Mụ, nghĩa là "bà mụ nhà trời". Đây là truyền thuyết, được sách xưa ghi lại như lời dân kể, và nó giải thích vì sao ngôi chùa có cái tên khác hẳn những tên chùa thường gặp.
Qua nhiều đời chúa Nguyễn, chùa được mở rộng, nhất là thời chúa Nguyễn Phúc Chu đầu thế kỷ XVIII, với việc đúc chuông lớn và dựng bia đá. Sang thời nhà Nguyễn, vua Thiệu Trị cho xây tháp Phước Duyên. Người Huế còn gọi chùa là Linh Mụ; lời kể phổ biến nói tên này xuất hiện vào thời vua Tự Đức, rồi về sau chùa vẫn được gọi bằng cả hai tên.
Trong mắt người Huế, Thiên Mụ không chỉ là một ngôi chùa mà còn là một hình ảnh của thành phố: ngọn tháp bên sông, tiếng chuông chiều vọng xuống mặt nước, đã đi vào ca dao và thơ. Khi đến đây, bạn đang đứng ở nơi mà nhiều thế hệ đã nhìn thấy như một mốc của quê hương mình, nên cách đi nhẹ nhàng cũng là cách tôn trọng ký ức ấy.
Đi đò hay đi đường bộ
Hai cách đi đều phổ biến, mỗi cách hợp với một kiểu người. So sánh nhanh:
| Tiêu chí | Đi đò sông Hương | Đi đường bộ |
|---|---|---|
| Trải nghiệm | Ngắm sông, thấy tháp từ xa lúc thuyền vào bến | Nhanh, chủ động giờ giấc, ghé thêm điểm dọc đường |
| Thời gian | Lâu hơn, thường kết hợp tuyến thuyền đi thêm điện Hòn Chén hoặc lăng vua | Từ trung tâm vài chục phút đi xe |
| Người lớn tuổi | Lên xuống thuyền phải bước qua mạn, cần người đỡ | Xe đến gần chân bậc lên chùa, đỡ đi bộ |
| Thời tiết | Nước lớn, gió mạnh hoặc mùa lũ có thể ngừng chạy | Ít phụ thuộc, nhưng mưa lớn vẫn nên cân nhắc |
| Điều cần hỏi trước | Giá trọn chuyến, có áo phao không, ghé những đâu | Chỗ gửi xe, lối lên bậc cấp |
Nếu đi đò, hãy thoả thuận rõ lộ trình, thời gian chờ ở mỗi bến và tổng chi phí trước khi lên thuyền, để không phát sinh chuyện khó chịu ở giữa sông. Mức giá thay đổi theo mùa và theo loại thuyền nên bài không nêu con số; hỏi vài nơi để so là cách đơn giản nhất.
Với trẻ nhỏ và người không biết bơi, hỏi xin áo phao và ngồi giữa thuyền. Các thuyền trên sông Hương thường mở mái hai bên, nắng chiếu thẳng vào buổi trưa, nên mang nón và nước.
Những thứ đáng xem khi lên đến chùa
Tháp Phước Duyên. Ngọn tháp bảy tầng hình bát giác do vua Thiệu Trị cho dựng giữa thế kỷ XIX, là hình ảnh quen thuộc nhất của chùa. Tháp nhìn đẹp nhất từ sân trước hoặc từ dưới bến sông. Phần lớn thời gian tháp không mở cho khách leo lên, bạn ngắm từ bên ngoài.
Đình Hương Nguyện và hai lầu bia. Phía sau tháp là đình Hương Nguyện, hai bên có hai nhà bia và lầu chuông. Tấm bia lớn đặt trên lưng rùa đá từ thời chúa Nguyễn Phúc Chu là một trong những di vật có tuổi của chùa; nhìn ngắm, đừng xoa hay dựa vào.
Chuông lớn. Quả đại hồng chung đúc đầu thế kỷ XVIII treo trong lầu chuông. Câu chuyện về chuông đã có nhiều tài liệu kể kỹ, ở đây chỉ nhắc rằng bạn nên đứng ngắm, không tự ý đánh chuông.
Khu vườn phía sau chánh điện. Ít đoàn khách đi tới đây, nhưng đây mới là chỗ thấy rõ chùa vẫn là nơi tu học: vườn thông, vườn cây trái, lối đi giữa các dãy nhà. Đi đến đâu có lối mở thì đi, chỗ có biển ngăn hay cửa đóng thì dừng lại.
Bến sông và bậc đá. Từ cổng tam quan nhìn xuống là bậc đá dẫn ra bến. Chiều muộn, nắng chiếu ngang mặt sông, đây là chỗ nhiều người dừng lại lâu nhất, không phải để chụp ảnh mà để nhìn.
Đi lúc nào để tránh đông
Đoàn khách đi tour thường đến Thiên Mụ vào khoảng giữa buổi sáng và đầu giờ chiều, vì chùa nằm trên tuyến tham quan lăng tẩm. Nếu muốn yên, hãy đến sớm khi chùa vừa mở cửa, hoặc đến chiều muộn trước giờ đóng cửa chừng một tiếng. Vào hai khung giờ này, ánh sáng cũng dịu, sân chùa mát và bạn có thể nghe được tiếng chuông, tiếng mõ của khoá lễ.
Ngày thường trong tuần vắng hơn cuối tuần. Các dịp lễ lớn của Phật giáo, mùa Phật đản, rằm tháng Bảy, chùa đông Phật tử từ khắp nơi về, đó là lúc đi để dự lễ chứ không phải lúc thong thả ngắm cảnh. Mùa hè là mùa du lịch đông của miền Trung, trong khi mùa mưa từ khoảng tháng Chín trở đi thì vắng khách hơn hẳn nhưng phải để ý thời tiết.
Giờ mở cửa của chùa có thể thay đổi theo mùa và theo lịch sinh hoạt. Đừng dựa vào một con số đọc được trên mạng; khi đến Huế, hỏi người dân hoặc nơi lưu trú, hoặc xem thông báo tại cổng chùa.
Một mẹo nhỏ của người Huế: nếu chỉ muốn nghe chuông chiều và nhìn sông, bạn không nhất thiết phải vào trong giờ cao điểm. Đứng ở bờ bên kia sông hoặc trên thuyền lúc hoàng hôn, nhìn ngọn tháp in lên nền trời, cũng là một cách viếng Thiên Mụ mà không chen với ai. Sáng hôm sau quay lại lúc chùa vừa mở cửa, bạn sẽ có trọn khoảng sân yên tĩnh cho riêng mình.
Người già, trẻ nhỏ và mùa mưa: chuẩn bị gì
Thiên Mụ có một đoạn bậc đá từ đường lên cổng, rồi sân rộng lát gạch. Vài lưu ý cho chuyến đi gia đình:
- Bậc từ bến sông lên khá cao và dốc. Người lớn tuổi nên đi đường bộ, xuống xe ở cổng phía đường để bớt một đoạn leo.
- Mùa mưa, bậc đá và sân gạch phủ rêu rất trơn. Giày đế cao su có rãnh an toàn hơn dép kẹp.
- Mang theo nước và chỗ ngồi nghỉ là các ghế đá dưới tán cây trong sân, đừng ngồi lên bệ bia, bệ tượng hay thành tháp.
- Trẻ nhỏ hay chạy quanh tháp và ra mép bến sông, người lớn nên giữ tay khi đến gần bậc dẫn xuống nước.
- Nếu đi đò, mặc áo phao cho trẻ ngay từ lúc lên thuyền, không đợi ra giữa sông.
- Mùa nắng, đến sáng sớm hoặc chiều muộn; giữa trưa sân gạch hắt nóng, người già dễ mệt.
Trong khuôn viên có nhà vệ sinh dành cho khách, nhưng vào ngày đông có thể phải chờ; tính thời gian dư ra một chút khi đi cùng người lớn tuổi.
Đến Thiên Mụ với một điều mong
Không ít người đến Thiên Mụ không phải để ngắm tháp mà vì đang mang một nỗi lo: người thân đau ốm, con sắp đi xa, gia đình vừa trải qua chuyện buồn. Với những người ấy, điều cần biết là chùa không đòi hỏi gì ở người đến viếng. Bạn có thể vào chánh điện, thắp một nén hương nơi chùa cho phép, đứng hay ngồi lặng một lúc. Không cần lễ to, không cần ai làm thay, và cũng không có "cách cầu" nào khiến điều mong chắc chắn thành.
Nhiều chùa ở Huế nhận ghi tên cầu an, cầu siêu cho Phật tử vào những khoá lễ chung; đó là việc của nhà chùa, bạn có thể hỏi thầy tri khách nếu muốn, và tuỳ chùa mà cách làm khác nhau. Nếu có người đứng ngoài cổng mời "đặt lễ hộ", "cầu giúp" kèm một khoản tiền, hãy lịch sự từ chối; việc gì liên quan đến chùa thì hỏi chính người trong chùa.
Cũng nên nhớ rằng một chuyến viếng chùa là để lòng mình yên lại, còn những việc thật vẫn phải làm: người bệnh vẫn cần bác sĩ, người đi xa vẫn cần chuẩn bị chu đáo. Ngồi bên sông Hương một buổi chiều để nghĩ cho rõ việc cần làm tiếp theo, với nhiều người, đã là điều quý nhất của chuyến đi.
Ghép Thiên Mụ vào một hành trình ven sông
Vì nằm bên sông Hương, Thiên Mụ thường được ghép với các điểm ở thượng nguồn. Một kiểu phổ biến là đi thuyền ngược sông, ghé Thiên Mụ, rồi đi tiếp lên điện Hòn Chén nằm trên núi Ngọc Trản ở bờ bên kia, hoặc ghé lăng Minh Mạng nếu thuyền có tuyến ấy. Đi đường bộ thì có thể kết hợp với các chùa trên đồi phía nam sông, hoặc về lại khu Kinh thành.
Nếu chỉ có nửa ngày, đi Thiên Mụ một mình là đủ: chừng một tiếng để đi hết sân trước, đình, lầu bia, vòng ra vườn sau rồi xuống bến. Đừng ép thêm quá nhiều điểm, vì cái hay của nơi này nằm ở chỗ ngồi lại vài phút nhìn sông chứ không phải ở việc đã đi qua bao nhiêu nơi.
Thiên Mụ vẫn là chùa có tăng chúng tu học. Bạn sẽ thấy khách du lịch, Phật tử và người dân đi tập thể dục buổi chiều cùng có mặt; ai cũng có quyền ở đó, và điều giữ được sự hài hoà là mỗi người đi nhẹ, nói khẽ, không leo trèo lên di vật, không bày đồ ăn trong sân. Muốn hỏi về giáo lý hay lịch sử truyền thừa của chùa, hãy hỏi chư tăng nếu có dịp.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Thiên Mụ cách trung tâm Huế bao xa?
Chùa nằm ở bờ bắc sông Hương, cách trung tâm thành phố Huế chừng bốn, năm cây số về phía thượng nguồn. Đi xe mất vài chục phút tuỳ giờ, đi đò thì lâu hơn và thường kết hợp ghé thêm một vài điểm khác dọc sông.
Có được leo lên tháp Phước Duyên không?
Thông thường tháp không mở cho khách leo lên, bạn ngắm và chụp từ sân phía trước hoặc từ bến sông. Nếu có dịp đặc biệt chùa mở cửa tháp thì sẽ có hướng dẫn tại chỗ, đừng tự ý vượt qua rào chắn.
Đi đò sông Hương lên Thiên Mụ có an toàn không?
Thuyền du lịch trên sông Hương chạy ở đoạn sông khá êm, nhưng vẫn nên mặc áo phao, nhất là trẻ em và người không biết bơi. Khi trời gió lớn, nước lên hoặc có cảnh báo thời tiết, thuyền có thể ngừng chạy; đừng nài thuyền đi trong điều kiện ấy.
Thiên Mụ và Linh Mụ có phải là một chùa không?
Đúng là một. Tên chính là Thiên Mụ; người Huế cũng gọi là Linh Mụ, theo lời kể phổ biến thì tên này có từ thời vua Tự Đức. Ngày nay cả hai tên cùng được dùng, trong ca dao và trong lời nói hằng ngày của người Huế.
Có nên mang lễ khi đến chùa Thiên Mụ không?
Bạn không cần mang lễ để viếng chùa. Một nén hương thắp ở nơi chùa cho phép, hoặc chắp tay đứng lặng trước chánh điện, đều là cách viếng tôn trọng. Nếu muốn cúng dường thì đặt vào hòm công đức, không có yêu cầu nào về lễ vật hay số tiền.