Muốn đi chùa ở Huế cho trọn mà không vội, bạn nên chia làm hai ngày: một ngày cho cụm chùa trên đồi phía nam sông Hương (Báo Quốc, Từ Đàm, Thuyền Tôn, Từ Hiếu), một ngày cho chùa trong phố và ven sông (Diệu Đế, Thiên Mụ, rồi một ngôi chùa vườn ngoại ô). Các điểm trong mỗi cụm cách nhau vài cây số, đi xe máy, taxi hay xe đạp đều được, và mỗi chùa nên dành ít nhất ba mươi phút.
Huế khác các nơi hành hương đông đúc ở chỗ chùa ở đây phần lớn là chùa đang tu học, không phải điểm tham quan dựng sẵn. Cái đáng đến là không khí: tán thông, vườn chùa, tiếng mõ buổi chiều, những ngôi tháp mộ phủ rêu. Bài này gợi ý đường đi, giờ đi và vài điều nên biết để chuyến đi nhẹ nhàng, nhất là khi đi cùng cha mẹ lớn tuổi.
Vì sao Huế có nhiều chùa đến vậy
Huế từng là thủ phủ của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong rồi là kinh đô triều Nguyễn, nên trong vài trăm năm, chùa ở đây được dựng bởi cả triều đình, hoàng tộc, quan lại lẫn dân làng. Một số chùa mang danh hiệu "quốc tự" do nhà nước xưa trực tiếp chăm lo, một số khác được vua ban biển "sắc tứ". Ngoài ra có rất nhiều chùa làng, chùa gia đình và các tổ đình của những dòng thiền truyền thừa lâu đời. Người Huế quen gọi vùng đồi phía nam thành phố là nơi "chùa nằm trong thông".
Điều này giải thích vì sao đi chùa ở Huế không giống đi một ngôi chùa lớn rồi về. Mỗi chùa nhỏ vừa phải, kiến trúc kiểu nhà rường hoặc chữ đinh, chữ khẩu, có sân, có vườn, có hồ sen hay giếng cổ. Đi vài nơi liền nhau, bạn bắt đầu nhận ra những nét chung của chùa Huế: mái thấp, ngói liệt, bờ nóc đắp sành sứ, cổng tam quan xây gạch và vườn cây được chăm như vườn nhà.
Vì chùa Huế phần lớn là nơi chư tăng, ni đang tu học, nhiều khu như tăng xá, thiền đường, trường hạ không mở cho khách. Bạn đi trong sân, vào chánh điện vào giờ mở cửa, viếng tháp tổ khi có lối đi chung, còn những nơi có cửa đóng thì hiểu đó là không gian riêng. Thông tin giờ mở cửa thay đổi theo mùa và theo lịch tu học, nên muốn chắc thì hỏi người trong chùa tại chỗ.
Hai ngày gộp điểm: một gợi ý
Bảng dưới là một cách gộp điểm theo vị trí, để đi vòng chứ không quay ngược. Đây là gợi ý, bạn bớt điểm nếu đi cùng người lớn tuổi hay trẻ nhỏ.
| Buổi | Cụm điểm | Ghi chú khi đi |
|---|---|---|
| Sáng ngày một | Chùa Báo Quốc, chùa Từ Đàm (cùng khu đồi Hàm Long, gần ga Huế) | Hai chùa gần nhau, đi bộ được; Báo Quốc có giếng cổ và trường học Phật pháp |
| Chiều ngày một | Chùa Thuyền Tôn, chùa Từ Hiếu (phía tây nam, đường lên lăng vua) | Đường dốc nhẹ, nhiều cây; Từ Hiếu có hồ bán nguyệt và rừng thông |
| Sáng ngày hai | Chùa Diệu Đế (bờ sông Đông Ba), dạo khu phố cổ Gia Hội | Chùa nằm giữa phố, dễ đi; hợp với người ngại leo dốc |
| Chiều ngày hai | Chùa Thiên Mụ bên sông Hương, rồi một chùa vườn ngoại ô nếu còn sức | Đi đò hoặc đường bộ; chiều muộn trên đồi Thiên Mụ thường mát |
Một số người tách riêng Thiên Mụ thành một buổi vì muốn đi đò sông Hương; nếu vậy thì ngày hai sẽ thong thả hơn. Lăng vua Tự Đức, lăng Đồng Khánh nằm gần chùa Từ Hiếu, ai muốn ghé thì chỉ cần thêm vài giờ, nhưng nhớ rằng đi bộ trong lăng khá xa, người già nên có chỗ nghỉ.
Với nhóm đông, chia nhau xe trước khi đi sẽ đỡ mất thời gian chờ. Đường lên các chùa trên đồi có đoạn hẹp, xe khách lớn khó vào tận cổng; xe nhỏ hoặc xe máy thuận hơn.
Mấy ngôi chùa trên đồi và điều đáng xem ở mỗi nơi
Chùa Từ Hiếu. Gốc là một thảo am nhỏ do thiền sư Nhất Định dựng giữa thế kỷ XIX trong rừng thông, nơi ngài lui về nuôi mẹ già. Chuyện hiếu đạo ấy là lý do chùa được vua ban tên "Từ Hiếu". Chùa có hồ bán nguyệt trước sân, các lớp nhà xếp theo sườn đồi, và một khu mộ các thái giám triều Nguyễn, những người đã góp công dựng lại chùa. Người đến đây thường đi chậm, nghe tiếng thông và ngồi bên hồ.
Chùa Từ Đàm. Một trong những ngôi chùa có lịch sử lâu ở Huế, được dựng từ cuối thế kỷ XVII. Chùa gắn với nhiều sự kiện của Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX, trong đó có hội nghị thành lập Tổng hội Phật giáo Việt Nam năm 1951. Sân chùa rộng, có cây bồ đề lớn; ngày thường khá yên.
Chùa Báo Quốc. Nằm trên đồi Hàm Long, gần ga Huế, có giếng Hàm Long ở phía trước mà người Huế nhắc tới như một giếng nước lâu đời. Chùa từng được triều đình chăm lo và nhiều năm là nơi đặt trường học Phật pháp, nên khung cảnh thường có tăng ni trẻ qua lại.
Chùa Thuyền Tôn. Nằm sâu về phía núi Thiên Thai, đường vào có đồi thông và nghĩa trang. Chùa yên tĩnh, hợp với người muốn tránh khu đông khách.
Chùa Diệu Đế. Một quốc tự nằm ngay bên sông Đông Ba, do vua Thiệu Trị cho dựng trên chính nơi ông sinh ra. Đây là ngôi chùa giữa phố, dễ ghé nhất cho người không muốn leo dốc; gác chuông, gác trống và cổng chùa nhìn ra dòng sông nhỏ.
Đi lúc nào cho yên: giờ trong ngày và mùa trong năm
Giờ đẹp nhất để đi chùa Huế là sáng sớm từ khoảng sáu, bảy giờ và chiều muộn sau bốn giờ. Buổi sáng sân chùa vừa quét xong, không khí mát, khách chưa nhiều. Buổi chiều nắng xiên qua tán thông, nhiều chùa bắt đầu khoá lễ chiều, bạn có thể đứng ở sân nghe tiếng chuông, tiếng tụng kinh mà không cần vào trong. Giữa trưa nên nghỉ, vì nắng Huế mùa hè rất gắt và nhiều chùa cũng nghỉ trưa.
Về mùa, Huế có mùa mưa dài, mưa nhiều nhất thường rơi vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch, có năm kèm lũ. Mùa này đường lên đồi trơn, sân chùa ẩm, nhưng cũng là lúc Huế đẹp theo kiểu buồn và vắng. Từ khoảng tháng Năm đến tháng Tám là mùa nắng nóng, có những đợt gió Tây khô. Tháng Hai đến tháng Tư thường dễ chịu nhất cho người lớn tuổi.
Các ngày rằm, mùng một và những ngày vía lớn, chùa đông Phật tử địa phương đi lễ. Nếu mục đích của bạn là chiêm bái trong yên lặng thì chọn ngày thường. Mùa rằm tháng Giêng hay mùa Phật đản ở Huế có không khí riêng, nhưng đó là chuyện của mùa lễ, chuyến hành trình kiểu này hợp hơn với những ngày bình thường trong năm. Trước khi đi xa, xem dự báo thời tiết, nhất là trong mùa bão.
Đi cùng cha mẹ lớn tuổi: những điều nhỏ mà quan trọng
Phần lớn người hỏi về lộ trình chùa Huế là con cái đưa bố mẹ đi. Vài điều nên tính trước:
- Chọn tối đa ba chùa mỗi buổi. Mỗi chùa có bậc tam cấp, sân rộng, lối đi lát đá không đều; người lớn tuổi đi bốn năm nơi liền là mỏi chân và dễ trượt.
- Mang giày đế bám, dễ tháo, vì nhiều nơi phải bỏ giày trước chánh điện. Một đôi tất mỏng giúp đi trên nền gạch mùa lạnh không buốt chân.
- Mang nước, nón rộng vành, áo khoác mỏng. Chùa trên đồi có nhiều cây nhưng đường đến thường nắng.
- Hỏi trước chỗ đỗ xe gần nhất với cổng. Một số chùa có lối vào xe nhỏ đến sát sân, một số phải đi bộ một đoạn dốc.
- Nếu người già muốn ngồi tụng kinh cùng chùa, hỏi giờ khoá lễ và xin phép ngồi ở hàng cuối. Đừng tự ý vào ngồi giữa đại chúng.
- Đừng xếp lịch quá sát giờ ăn. Huế có nhiều quán chay quanh các chùa lớn và trong phố, ăn nhẹ giữa buổi giúp người già đỡ mệt.
Với người đi xe lăn, nhiều chùa Huế có bậc cấp ở cổng và chánh điện, khó đi trọn. Diệu Đế và các chùa giữa phố thường dễ tiếp cận hơn chùa trên đồi; hỏi trước người nhà chùa xem có lối phụ không.
Ăn, ở và đi lại giữa các chùa
Huế là thành phố nhỏ, nên chọn chỗ ở trong khu trung tâm hai bờ sông Hương là đi đâu cũng gần. Từ đó lên cụm chùa phía nam mất mười lăm đến hai mươi phút xe, sang Thiên Mụ cũng chừng ấy. Người đi xe máy thuê hay xe đạp thì nên đi buổi sáng, tránh đoạn đường dốc lúc trưa nắng. Nhóm có người lớn tuổi thì một chiếc xe nhỏ thuê theo ngày đỡ hơn hẳn việc gọi xe từng chặng, vì nhiều chùa trên đồi ít xe đón khách quay về.
Chuyện ăn uống thì Huế có lợi thế: món chay ở đây có truyền thống lâu đời, từ bếp nhà chùa ra đến các quán trong phố. Quanh các chùa lớn thường có quán chay bình dân, trong thành phố có nhiều quán chay nấu kiểu Huế. Nếu cả nhà không ăn chay thì cũng không sao; đi chùa không bắt buộc phải ăn chay, chỉ cần không mang đồ mặn, rượu bia vào khuôn viên chùa.
Một lưu ý nhỏ về giờ giấc: nhiều chùa Huế đóng cổng buổi trưa và đóng sớm vào chiều tối. Xếp lịch sao cho đến điểm cuối trước khoảng năm giờ chiều là an toàn. Tối ở Huế dành cho việc đi dạo bờ sông, nghỉ ngơi, để sáng hôm sau còn sức dậy sớm, vì những giờ đẹp nhất ở chùa Huế lại thường là những giờ sớm nhất trong ngày.
Vài điều để chuyến đi trọn vẹn mà không phiền ai
Ở Huế, nhiều chùa không bán vé và không có quầy hàng lễ. Bạn không cần mang lễ lớn; một nén hương thắp ở nơi chùa cho phép, hoặc chỉ chắp tay đứng lặng, đều là cách viếng được chấp nhận. Nếu muốn cúng dường, hòm công đức đặt ở chánh điện là nơi phù hợp, không cần đưa tay người này người kia, và số tiền là chuyện lòng mình chứ không phải điều kiện để "được nhận".
Chụp ảnh thì chụp sân, vườn, mái chùa, tháp mộ từ xa; tránh chụp cận tăng ni đang làm việc hay đang tụng kinh khi chưa hỏi. Khu mộ, khu tháp tổ là nơi an nghỉ, đi nhẹ, nói khẽ. Các buổi chiều thường có người dân trong vùng đến ngồi, bạn sẽ thấy Huế đi chùa như một phần đời sống chứ không phải một chuyến du lịch.
Mỗi chùa có nếp riêng về trang phục, giờ đóng cửa, khu được vào. Cách đi lễ trong chánh điện, thứ tự thắp hương, chắp tay, vái lạy là chuyện của từng truyền thống, nếu muốn tìm hiểu kỹ thì hỏi người trong chùa. Còn muốn hiểu sâu về giáo lý, lịch sử từng dòng thiền ở Huế, chư tăng tại các tổ đình là người nói chính xác hơn mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa Huế một ngày thì nên chọn những chùa nào?
Nếu chỉ có một ngày, bạn có thể đi sáng ở cụm Báo Quốc – Từ Đàm gần ga Huế, chiều lên Từ Hiếu rồi kết thúc ở Thiên Mụ bên sông Hương lúc chiều muộn. Bốn nơi này đủ cho bạn thấy chùa trên đồi, chùa trong phố và chùa bên sông, đường đi không vòng vèo.
Chùa ở Huế có thu vé vào cửa không?
Phần lớn chùa đang tu học ở Huế không thu vé, bạn vào viếng trong giờ mở cửa. Các khu di tích của triều Nguyễn như lăng vua, Đại Nội thì có vé riêng do đơn vị quản lý di tích quy định. Mức vé và giờ mở cửa thay đổi theo thời điểm, nên xem thông tin của ban quản lý trước khi đi.
Mặc gì khi đi chùa Huế?
Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, màu nhã là đủ. Mùa mưa nên mang áo mưa gọn và giày chống trượt, mùa nắng mang nón rộng vành. Giày dễ tháo sẽ tiện khi vào chánh điện, vì nhiều chùa cần để giày bên ngoài.
Có thể ở lại chùa Huế vài ngày không?
Một số chùa và thiền viện có tổ chức khoá tu ngắn ngày hoặc nhận người đến ở tu học, nhưng đó là việc riêng của từng nơi và cần đăng ký, xin phép trước. Đừng tự đến xin ở. Nếu có ý muốn, hãy liên hệ trực tiếp với chùa qua người quen hoặc khi đến viếng thì hỏi thầy tri khách.
Chùa Huế đẹp nhất vào mùa nào?
Mỗi mùa một vẻ. Tháng Hai đến tháng Tư thường mát và dễ đi nhất. Mùa hè nắng gắt nhưng chiều tối trên đồi thông dễ chịu. Mùa mưa từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai thì vắng, nhiều rêu, rất hợp với người thích yên lặng nhưng phải cẩn thận đường trơn và theo dõi tin lũ.
Có nên đi chùa Huế vào ngày rằm không?
Ngày rằm và mùng một, chùa đông Phật tử địa phương đi lễ, không khí ấm cúng nhưng sân chùa chật hơn. Nếu bạn muốn hoà vào không khí lễ của người Huế thì đi ngày rằm; còn nếu muốn ngắm chùa, đi chậm, nói chuyện được với người trong chùa thì ngày thường hợp hơn.