Điện Hòn Chén (tên chữ là Huệ Nam điện) nằm trên sườn núi Ngọc Trản, bên dòng sông Hương, cách trung tâm Huế chừng mươi cây số về phía thượng nguồn. Đây là nơi thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na, vị nữ thần gốc từ tín ngưỡng của người Chăm được người Việt tiếp nhận. Ngoài hai mùa lễ hội vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch, điện khá vắng, hợp với người muốn đến xem và hiểu.
Cách đến quen thuộc nhất là đi đò ngược sông Hương, ngắm hai bờ rồi cập bến dưới chân núi. Bài này kể ngắn gốc tích của điện, gợi ý cách đi, mùa đi và những điều nên giữ ở một nơi thờ Mẫu, để chuyến đi vừa là du lịch văn hoá vừa giữ được sự tôn trọng với những người đến đây bằng niềm tin.
Gốc tích: từ nữ thần Chăm đến Thánh Mẫu của người Huế
Vùng đất Huế xưa thuộc không gian văn hoá Chăm, nơi Yang Pô Inư Nagar được tôn thờ như mẹ xứ sở. Khi người Việt vào định cư, họ không xoá bỏ những nơi thờ cũ mà dần tiếp nhận vị nữ thần ấy dưới tên Thiên Y A Na, rồi đưa bà vào hệ thống thờ Mẫu. Điện trên núi Ngọc Trản là một trong những nơi tiêu biểu nhất của sự tiếp biến đó. Tên "Hòn Chén" là cách gọi dân gian, vì dáng núi được ví như cái chén úp; "Ngọc Trản" là tên chữ có nghĩa là chén ngọc.
Theo sử liệu và lời kể phổ biến ở Huế, vua Đồng Khánh có lòng tin vào nơi này, đã cho trùng tu điện và đổi tên thành Huệ Nam điện vào cuối thế kỷ XIX. Từ đó, điện vừa là nơi thờ tự của dân gian vừa mang dấu ấn của triều đình. Các vị thờ trong điện và các am, miếu quanh núi có nhiều lớp, có vị gốc Chăm, có vị thuộc điện thần thờ Mẫu của người Việt; hiểu đúng từng lớp ấy là việc của nhà nghiên cứu và người giữ đền, bài viết chỉ dừng ở mức đủ để bạn biết mình đang đứng ở đâu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Đến điện Hòn Chén, bạn đang đến một điểm của di sản ấy ở miền Trung, với nét riêng là sự gặp gỡ Việt – Chăm. Nhìn nó như một di sản sống, nơi có người đang thờ phụng, sẽ giúp bạn biết đi, đứng, chụp ảnh thế nào cho phải.
Đi đò hay đi đường bộ
Điện nằm sát sông nên đi đò là cách được nhiều người chọn, nhưng đường bộ cũng đến được. So sánh để chọn:
| Đi đò từ trung tâm Huế | Đi đường bộ | |
|---|---|---|
| Trải nghiệm | Ngược sông Hương, qua chùa Thiên Mụ, cập bến dưới chân núi | Đi qua làng quê ven sông, chủ động thời gian |
| Thời gian | Lâu hơn, nên dành nửa ngày | Nhanh hơn, có thể ghép thêm lăng vua lân cận |
| Từ bến lên điện | Có bậc cấp lên sườn núi | Có đoạn đi bộ, tuỳ chỗ dừng xe |
| Mùa mưa lũ | Thuyền có thể ngừng chạy khi nước lớn | Đường ven sông có đoạn ngập, nên hỏi trước |
| Hợp với ai | Người muốn ngắm sông, nhóm bạn | Người lớn tuổi, người say sóng, người ít thời gian |
Nếu đi đò, thoả thuận rõ với chủ thuyền điểm đến, thời gian chờ ở bến và tổng chi phí trước khi lên thuyền. Một số tuyến thuyền du lịch có ghé điện Hòn Chén trong lộ trình đi các lăng, một số thì không, nên hỏi kỹ thay vì đoán.
Đi đường bộ, hỏi người dân trong làng gần chân núi về lối lên điện và chỗ gửi xe. Đường làng hẹp, xe lớn khó vào; xe máy hay xe nhỏ tiện hơn.
Lên đến nơi: xem gì, đi đến đâu
Điện chính trên sườn núi. Kiến trúc điện tựa lưng vào núi, mặt nhìn ra sông, mái ngói và các chi tiết trang trí mang dấu kiến trúc Huế cuối thế kỷ XIX. Đứng ở sân điện nhìn xuống là một trong những góc nhìn sông Hương đẹp và ít người biết.
Các am, miếu nhỏ quanh núi. Ngoài điện chính, quanh núi có nhiều am nhỏ thờ các vị khác nhau. Lối đi nối các am là đường đất và bậc đá giữa cây cối. Đi đến đâu có lối thì đi, chỗ nào người giữ đền dặn không vào thì dừng.
Bến sông dưới chân núi. Bến đò là nơi vào mùa lễ diễn ra các nghi thức rước trên sông. Ngày thường bến yên tĩnh, chỉ có thuyền khách và thuyền của người dân.
Cảnh quan sông núi. Đoạn sông Hương ở đây hẹp lại, hai bờ là đồi và làng. Nhiều người đến không phải để vào lễ mà chỉ để ngồi trên bậc đá nhìn sông, nghe chim. Điều đó cũng được đón nhận như một cách viếng.
Dấu vết của nhiều lớp thời gian. Nếu để ý, bạn sẽ thấy trên núi có những lớp kiến trúc khác nhau: phần được triều đình trùng tu cuối thế kỷ XIX, phần được dân gian bồi đắp sau này, những bát hương, khám thờ do người đến lễ đặt thêm qua nhiều năm. Một di tích sống thường như vậy, không "đúng nguyên bản" theo nghĩa bảo tàng. Bạn chỉ nên ngắm, không nên tự đánh giá đúng sai, cũng không nên thêm vào bất cứ thứ gì của mình.
Đi lúc nào: mùa lễ và ngày thường
Điện Hòn Chén có hai mùa lễ hội chính trong năm, vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch, khi người theo đạo Mẫu từ Huế và nhiều nơi khác về dâng lễ, rước trên sông và hầu đồng. Đó là lúc điện đông nhất, nhiều nghi thức diễn ra liên tục. Nếu bạn muốn chứng kiến không khí lễ hội như một sinh hoạt văn hoá, hãy tìm hiểu lịch cụ thể của năm đó qua ban quản lý di tích, và chuẩn bị tinh thần cho cảnh đông người.
Còn nếu mục đích là đến xem, hiểu và chiêm bái trong yên tĩnh, ngày thường ngoài hai mùa lễ là hợp hơn. Khi ấy điện vắng, bạn có thể đi chậm qua các am, hỏi chuyện người trông coi nếu họ có thời gian. Sáng sớm và chiều muộn là hai khung giờ mát, ánh sáng đẹp trên sông.
Về thời tiết, Huế mưa nhiều nhất thường vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch. Mùa này sông lên, đò có thể ngừng, bậc đá lên núi trơn. Mùa hè nắng gắt, nên đi sớm. Khoảng tháng Hai đến tháng Tư dương lịch là thời gian dễ chịu cho cả việc đi đò lẫn leo bậc.
Giữ ý ở nơi thờ Mẫu
Điện Hòn Chén là nơi thờ tự đang hoạt động. Vài điều để người đến tham quan không làm phiền người đến thờ phụng:
- Ăn mặc kín đáo, không mặc đồ quá ngắn hay đồ bơi khi vừa đi thuyền chơi sông.
- Không tự ý chạm, sắp xếp lại đồ thờ, không ngồi lên bệ, không leo lên các hòn đá có đặt bát hương.
- Khi có người đang làm lễ hay hầu đồng, đứng xa, không chen vào gần, không chụp cận mặt người hầu đồng hay người đang khấn khi chưa được đồng ý.
- Không dán, nhét tiền lẻ lên tượng, khám thờ hay gốc cây. Muốn công đức thì bỏ vào hòm công đức.
- Không mang loa, không mở nhạc, không nói chuyện ồn ào; đoàn đông thì chia nhóm nhỏ khi vào điện.
- Mang rác về, nhất là chai nhựa, túi ni lông từ thuyền lên.
Bài này không hướng dẫn nghi thức hầu đồng hay cách sắm lễ dâng Mẫu. Đó là những thực hành có quy tắc riêng của người theo đạo Mẫu; nếu bạn muốn tìm hiểu, hãy hỏi những người giữ đền, các thanh đồng có uy tín, hoặc đọc các công trình nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu.
Ghép vào một ngày trên sông Hương
Điện Hòn Chén thường được ghép trong một ngày đi ngược sông: sáng ghé chùa Thiên Mụ, rồi tiếp tục lên điện, chiều ghé một lăng vua gần sông nếu thuyền có tuyến ấy hoặc nếu bạn đi đường bộ. Ghép như vậy, bạn sẽ thấy trong cùng một dòng sông có ngôi chùa của Phật giáo, điện thờ Mẫu mang dấu tích Chăm và lăng mộ của triều Nguyễn, ba lớp văn hoá đặt cạnh nhau.
Với người lớn tuổi, đừng xếp quá nhiều điểm. Đi đò cả buổi đã khá mệt, lại thêm bậc cấp lên núi. Một buổi sáng cho Thiên Mụ và Hòn Chén, chiều nghỉ, là vừa sức. Mang theo nước, nón, áo mưa gọn và một chiếc áo khoác mỏng vì trên sông gió thổi liên tục.
Với trẻ nhỏ, áo phao trên thuyền là điều không thương lượng. Lên đến điện, giữ trẻ đi cạnh, vì bậc đá và các khe núi có chỗ dốc, có chỗ sát mép nước.
Đến với một điều mong
Nhiều người tìm đến điện Hòn Chén vì một điều mong: cầu bình an cho gia đình, cho chuyến làm ăn, cho người đi xa. Đó là niềm tin của mỗi người và được tôn trọng. Điều nên biết là bạn không cần lễ lớn hay nhờ người làm thay mới được đến. Một nén hương, một lời thầm nguyện, hoặc chỉ đứng lặng trước điện đều là cách bày tỏ.
Ở những nơi thờ Mẫu nổi tiếng, đôi khi có người mời mọc dịch vụ sắm lễ, làm lễ hộ kèm lời hứa hẹn. Bạn có quyền từ chối lịch sự. Nếu thật lòng muốn làm một lễ theo phong tục, hãy hỏi người giữ đền chứ không nghe người đứng ngoài. Và với những điều mong liên quan đến sức khoẻ, việc chữa trị vẫn phải theo bác sĩ; đến điện là để lòng yên, không thay cho việc thật cần làm.
Có người hỏi: đi một mình đến điện có được không, có cần đi theo đoàn hay có người dẫn? Câu trả lời là không cần. Điện mở cho mọi người, bạn có thể đi một mình, đi với bạn bè hay gia đình. Điều duy nhất nên chuẩn bị là sự tôn trọng nơi chốn và một lịch trình đủ thong thả để không phải vội vàng khi đứng trước điện.
Câu hỏi thường gặp
Điện Hòn Chén thờ ai?
Điện thờ chính Thánh Mẫu Thiên Y A Na, vị nữ thần có gốc từ tín ngưỡng thờ Pô Nagar của người Chăm, được người Việt tiếp nhận và đưa vào hệ thống thờ Mẫu. Quanh điện còn có nhiều am, miếu thờ các vị khác. Thông tin chi tiết về từng ban thờ, bạn có thể hỏi người trông coi điện.
Lễ hội điện Hòn Chén diễn ra khi nào?
Điện có hai mùa lễ chính vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch. Ngày cụ thể trong từng năm do ban tổ chức và ban quản lý di tích công bố, nên bạn kiểm thông tin của năm đó trước khi đi. Ngoài hai mùa này, điện vắng và yên tĩnh hơn.
Đi điện Hòn Chén có cần đặt thuyền trước không?
Vào mùa du lịch đông hoặc khi đi nhóm, đặt trước giúp chủ động hơn. Ngày thường bạn có thể thuê thuyền tại các bến trong thành phố. Dù đặt cách nào, hãy thoả thuận rõ lộ trình, thời gian chờ và tổng chi phí trước khi xuất phát để tránh hiểu lầm.
Người không theo đạo Mẫu có được vào điện không?
Được. Điện là di tích mở cho khách tham quan, người thuộc tôn giáo nào hay không theo tôn giáo nào cũng có thể đến. Điều cần là ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, không chạm vào đồ thờ và không làm phiền những người đang thờ phụng.
Có được chụp ảnh ở điện Hòn Chén không?
Chụp cảnh quan, kiến trúc, sông núi thường không có vấn đề gì. Bên trong điện và khi có người đang hành lễ, hãy hỏi người trông coi trước. Không chụp cận mặt người đang khấn hay đang hầu đồng khi chưa được đồng ý, và không dùng đèn chớp trong điện.
Người lớn tuổi lên điện có khó không?
Có một đoạn bậc cấp lên sườn núi, không quá dài nhưng không đều và có thể trơn vào mùa mưa. Người lớn tuổi nên đi chậm, có người đi kèm, mang giày đế bám và chọn ngày khô ráo. Nếu sức khoẻ yếu, có thể chỉ ngồi ở khu vực thấp gần bến để ngắm cảnh.