Trong phố cổ Hội An, những nơi thờ phụng nằm sát nhau trên vài con phố: chùa Ông (Quan Công miếu) đối diện chợ, các hội quán của người Hoa dọc đường Trần Phú, những nhà thờ tộc của người Việt nằm xen trong phố. Ra ngoại ô chừng hai cây số về phía bắc là chùa Chúc Thánh và chùa Phước Lâm, hai ngôi chùa cổ của vùng. Đi bộ chậm, bạn cần khoảng nửa ngày.
Hội An được biết đến nhiều nhất qua đèn lồng và những đêm rằm. Bài này đi theo một lối khác: ban ngày, ngày thường, đi từ nơi thờ phụng này sang nơi khác để hiểu vì sao một phố cảng nhỏ lại có nhiều lớp tín ngưỡng đến vậy, và đi sao cho nhẹ nhàng giữa những nơi vẫn đang có người hương khói.
Vì sao phố nhỏ có nhiều nơi thờ phụng
Hội An từng là thương cảng sầm uất của Đàng Trong vào thế kỷ XVI – XVIII, nơi thuyền buôn từ nhiều nước ghé lại theo mùa gió. Thương nhân người Hoa đến buôn bán rồi ở lại, lập thành các bang theo quê gốc như Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam. Mỗi bang dựng một hội quán: vừa là nơi hội họp, giúp đỡ đồng hương, vừa là nơi thờ các vị thần mà họ tin là che chở người đi biển, đi buôn.
Người Việt ở Hội An thì có đình làng, chùa, và những nhà thờ tộc của các dòng họ lâu đời. Bên cạnh đó là những miếu nhỏ, am thờ ở góc phố, bến sông. Nhiều lớp ấy chồng lên nhau trong một không gian chỉ vài con phố, tạo nên thứ mà người ta hay gọi là sự giao thoa văn hoá. Với người đi hành hương, điều đáng chú ý là ở đây không có ranh giới cứng giữa "đi chơi" và "đi lễ": khách du lịch, người dân thắp hương mỗi sáng, con cháu các dòng họ về giỗ đều cùng đi trên một con đường.
Ngày nay Hội An thuộc thành phố Đà Nẵng sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhưng tên phố cổ và các di tích vẫn giữ nguyên. Một số điểm trong phố cổ nằm trong hệ thống vé tham quan do thành phố quản lý; quy định vé và điểm được vào có thay đổi theo từng thời kỳ, nên xem thông tin của ban quản lý trước khi đi.
Lộ trình đi bộ trong phố cổ
Một lối đi gọn từ khu chợ dọc theo đường Trần Phú về phía tây, rồi ra ngoại ô. Mỗi điểm dừng mười lăm đến hai mươi phút là đủ:
- Chùa Ông (Quan Công miếu), đối diện chợ Hội An. Miếu thờ Quan Công, được dựng từ thế kỷ XVII theo tư liệu địa phương. Sân trong có hồ nước nhỏ, mái ngói phủ rêu. Người Hội An gọi thân mật là "chùa Ông" dù đây không phải chùa Phật giáo.
- Hội quán Quảng Đông, gần khu chùa Cầu. Kiến trúc có nhiều chi tiết đá và gỗ chạm, thờ Quan Công. Ghé ngắm sân và các cột đá.
- Hội quán Phúc Kiến, hội quán lớn nhất phố, với cổng tam quan nhiều màu. Đây là nơi thờ Thiên Hậu, vị nữ thần của người đi biển, cùng các vị khác của người Phúc Kiến; chuyện về Thiên Hậu và thương nhân đi biển có nhiều tài liệu riêng.
- Hội quán Hải Nam, nhỏ và yên hơn. Theo lời kể địa phương, nơi đây thờ những thương nhân Hải Nam xưa bị nạn oan trên biển.
- Hội quán Triều Châu, đáng ghé để xem nghệ thuật chạm gỗ trên khung cửa và các bao lam.
- Một nhà thờ tộc của người Việt mở cửa đón khách. Ghé để thấy cách một dòng họ giữ nơi thờ tổ tiên giữa phố buôn bán.
- Ra ngoại ô: đi xe đạp hoặc xe máy khoảng hai cây số về phía bắc đến chùa Chúc Thánh và chùa Phước Lâm.
Chùa Cầu nằm ngay trên lối đi và có một gian thờ nhỏ ở giữa cầu; kiến trúc và những lần trùng tu chùa Cầu đã có nhiều tài liệu kể kỹ, ở đây bạn chỉ cần ghé qua.
Hai ngôi chùa cổ ở ngoại ô
Chùa Chúc Thánh. Được xem là một trong những ngôi chùa cổ nhất vùng Quảng Nam, do thiền sư Minh Hải từ Trung Hoa sang khai sơn vào khoảng cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Từ đây hình thành dòng thiền Lâm Tế Chúc Thánh, có ảnh hưởng rộng ở miền Trung và miền Nam. Chùa nằm giữa vườn cây, có tháp tổ phía sau, không khí khác hẳn phố cổ ồn ào.
Chùa Phước Lâm. Nằm gần chùa Chúc Thánh, cũng là ngôi chùa cổ có lịch sử từ thế kỷ XVII. Chùa gắn với nhiều vị thiền sư của dòng Lâm Tế ở xứ Quảng. Sân chùa rộng, có cây cổ thụ và các tháp mộ.
Vì sao nên đi thêm hai chùa này. Phố cổ cho bạn thấy đời sống tín ngưỡng của thương nhân và cư dân đô thị. Hai ngôi chùa ở ngoại ô cho thấy một lớp khác: đời sống tu học của Phật giáo xứ Quảng, ít khách, nhiều cây, tiếng chuông mõ đều đặn. Đi một vòng như vậy, bạn hiểu Hội An đầy đủ hơn là chỉ đi dạo phố đèn lồng.
Đến như thế nào. Từ phố cổ, đi xe đạp chừng mười lăm phút theo đường về hướng bắc. Đường bằng, hợp cả với người lớn tuổi đi xe đạp chậm hoặc ngồi sau xe máy. Nên đến buổi sáng hoặc chiều muộn, tránh giờ nghỉ trưa của chùa.
Đi lúc nào để thấy được không khí thờ phụng
Phố cổ Hội An đông khách nhất vào buổi tối và cuối tuần. Nếu muốn thấy các hội quán trong không khí của người dân, bạn nên đi buổi sáng, khoảng bảy đến chín giờ: người trông coi thắp hương, quét sân, người dân trong phố ghé thắp nén hương trước khi đi làm. Khi ấy những vòng hương xoắn treo dưới mái vừa được thay, khói còn nhẹ, ánh sáng xiên qua sân trong.
Các ngày rằm, mùng một và ngày vía của từng vị thờ, hội quán và miếu đông hơn, có khi có lễ riêng của cộng đồng người Hoa. Mùa lễ Nguyên tiêu và các đêm phố đèn lồng là không khí lễ hội khác, đã có nhiều bài viết riêng. Hành trình kiểu này hợp nhất vào những ngày thường giữa tuần.
Về thời tiết, Hội An có mùa mưa và lũ thường rơi vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch; có năm nước sông Hoài dâng vào phố, nhiều điểm phải tạm đóng. Mùa hè nóng và đông khách. Khoảng tháng Hai đến tháng Tư thường dễ chịu để đi bộ cả buổi.
Viếng hội quán, nhà thờ tộc cho phải phép
Hội quán và nhà thờ tộc không phải bảo tàng; phần lớn vẫn là nơi thờ tự và sinh hoạt của một cộng đồng. Vài điều nên giữ:
- Ăn mặc lịch sự; nhiều nhà thờ tộc là nhà ở của con cháu, bạn đang bước vào nhà người khác.
- Hỏi trước khi chụp ảnh bên trong gian thờ, nhất là khi có người đang thắp hương.
- Không chạm vào đồ thờ, hoành phi, câu đối, các vòng hương treo; không đứng lên bậc thềm cao của gian thờ.
- Nếu có hòm công đức hay hòm đóng góp tu bổ, góp hay không là tuỳ bạn; không cần đưa tiền tay cho ai.
- Ở nhà thờ tộc, nếu người nhà giới thiệu các món đồ lưu niệm, nghe và cảm ơn là đủ, không có nghĩa vụ phải mua.
- Đi theo nhóm nhỏ, nói khẽ; sân trong các hội quán nhỏ, tiếng ồn vang rất xa.
Mỗi cộng đồng có nếp thờ riêng. Nếu muốn tìm hiểu kỹ về vị thần được thờ, nghi lễ của một hội quán, hãy hỏi người trong ban trị sự của hội quán hoặc các nhà nghiên cứu địa phương; họ là nguồn chính xác hơn những tấm bảng tóm tắt.
Đi với người lớn tuổi và trẻ nhỏ trong phố cổ
Phố cổ bằng phẳng, quãng đường giữa các điểm ngắn, nên đây là một trong những hành trình dễ nhất ở miền Trung cho người lớn tuổi. Khó khăn chính là nắng và đông người. Đi sáng sớm, mang nón, nước, và chọn trước một quán ven sông để nghỉ giữa buổi. Ngưỡng cửa các hội quán và nhà cổ thường cao, nhắc người già bước chậm.
Với trẻ nhỏ, phố cổ có nhiều thứ hấp dẫn nhưng cũng nhiều xe đạp, xe máy len lỏi trong giờ được phép. Giữ tay trẻ khi qua đường và khi đi gần bờ sông Hoài, vì bờ kè có chỗ không có lan can. Trẻ thường thích những con vật chạm khắc trên mái, trên cột; chỉ cho các em xem và dặn không trèo lên.
Xe lăn đi được trên các đường chính trong phố cổ, nhưng hầu hết hội quán, nhà thờ tộc có bậc cửa cao, khó vào. Nếu đi cùng người dùng xe lăn, có thể ngắm từ cổng hoặc nhờ người trông coi hướng dẫn lối vào thuận hơn nếu có.
Đến Hội An với một điều mong
Có người đến chùa Ông để cầu chuyện làm ăn ngay thẳng, có người ghé hội quán thờ Thiên Hậu trước một chuyến đi xa, có người tìm đến chùa Chúc Thánh chỉ để ngồi yên một buổi. Ở Hội An, những điều mong ấy được bày tỏ rất giản dị: một nén hương, một vòng hương xoắn nếu muốn, một lời thầm. Không có nơi nào yêu cầu lễ lớn, và cũng không có "cách cầu" nào bảo đảm điều mong thành.
Nếu có ai trong phố mời bạn "đặt lễ cầu tài lộc ở hội quán", "thắp vòng hương cầu duyên giá đặc biệt", hãy hỏi chính người trông coi hội quán xem nơi đó có tục ấy không. Với người viết nội dung văn hoá hay hướng dẫn viên, đây cũng là điều nên nói rõ với khách: hội quán là di sản của cộng đồng người Hoa ở Hội An, việc hương khói ở đó là việc của cộng đồng, khách đến để chiêm ngưỡng và bày tỏ lòng thành.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Ông Hội An có phải chùa Phật giáo không?
Không. Chùa Ông là cách người Hội An gọi Quan Công miếu, nơi thờ Quan Công. Người Việt nhiều vùng quen gọi các miếu thờ Quan Công là "chùa Ông", nên tên gọi dễ gây nhầm. Hai ngôi chùa Phật giáo cổ của vùng là chùa Chúc Thánh và chùa Phước Lâm ở ngoại ô.
Vào các hội quán Hội An có cần vé không?
Một số hội quán và điểm di tích trong phố cổ nằm trong hệ thống vé tham quan do thành phố quản lý. Quy định vé, số điểm được vào với mỗi vé thay đổi theo thời kỳ, nên bạn xem thông tin của ban quản lý hoặc hỏi tại các quầy chính thức trong phố cổ.
Đi các hội quán Hội An mất bao lâu?
Đi bộ qua chùa Ông và bốn, năm hội quán, mỗi nơi mười lăm đến hai mươi phút, bạn mất khoảng hai đến ba tiếng. Thêm chùa Chúc Thánh và chùa Phước Lâm ở ngoại ô thì nên dành cả buổi sáng.
Có được thắp vòng hương xoắn ở hội quán không?
Một số hội quán có tục thắp vòng hương xoắn treo dưới mái, người đến có thể góp một vòng theo hướng dẫn của người trông coi. Đây là tục của cộng đồng, không bắt buộc. Hỏi người trông coi trước, và đừng tự treo hay thắp ở những chỗ không được chỉ dẫn.
Mùa lũ có nên đi Hội An không?
Mùa mưa lũ, thường vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch, có năm nước dâng vào phố cổ, nhiều điểm tạm đóng. Nếu phải đi vào mùa này, theo dõi dự báo thời tiết, chuẩn bị lịch trình linh hoạt và tránh ở những khu sát sông khi có cảnh báo.