Mười hai Bà Mụ, miền Nam còn gọi là Mười hai Bà Mẹ Sanh, là các vị nữ thần trong tín ngưỡng dân gian được tin là nặn hình hài đứa trẻ và dạy nó từng việc nhỏ: bú, cười, lẫy, bò, đi. Tín ngưỡng này pha trộn giữa nếp dân gian Việt và tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, nên những nơi còn ban thờ Bà Mụ đẹp và rõ nhất thường là các hội quán, chùa của người Hoa ở Hội An, TP.HCM và nhiều tỉnh Nam Bộ.
Với người đi cầu con, ban thờ Bà Mụ là nơi gần gũi nhất: các Bà lo chuyện sinh nở và trẻ nhỏ, không phải chuyện lớn lao nào khác. Bài kể gốc tín ngưỡng ở mức phổ thông, các nơi thường được nhắc, và cách ghé thăm sao cho tôn trọng một không gian thờ tự vẫn đang được cộng đồng giữ gìn.
Mười hai Bà Mụ trong lời kể dân gian
Theo lời kể dân gian, khi một đứa trẻ thành hình trong bụng mẹ, các Bà Mụ chia nhau mỗi người một việc: người nặn tay chân, người nặn mặt mũi, người lo cho đứa bé ra đời, người dạy nó bú, dạy cười, dạy lẫy, dạy bò, dạy đi. Vì vậy trẻ sơ sinh ngủ mà nhoẻn cười hay mếu máo, ông bà thường bảo "Bà Mụ đang dạy".
Một lời kể quen thuộc khác giải thích vết bớt xanh ở mông, lưng của nhiều trẻ sơ sinh là do Bà Mụ phát vào để đứa trẻ chịu ra đời. Y học gọi đó là bớt Mông Cổ, một vùng sắc tố lành tính thường nhạt dần theo năm tháng; lời kể dân gian chỉ là cách người xưa giải thích một điều họ thấy ở hầu hết trẻ nhỏ. Nếu vết bớt khác thường, cha mẹ vẫn nên hỏi bác sĩ nhi.
Trong nhiều gia đình, Bà Mụ được nhắc đến trong lễ cúng đầy tháng, thôi nôi của trẻ, khi mâm lễ chia thành nhiều phần nhỏ tương ứng với các Bà. Chi tiết mâm cúng thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ cần biết rằng Bà Mụ là hình tượng gắn với cả quãng từ lúc mong con cho đến khi đứa trẻ biết đi.
Gốc tín ngưỡng: chỗ gặp nhau của nếp Việt và nếp Hoa
Tục thờ các vị nữ thần lo chuyện sinh nở có ở nhiều nền văn hoá. Ở người Hoa vùng duyên hải miền Nam Trung Hoa, các Bà Mụ thường đi cùng một vị nữ thần chủ về sinh nở, được gọi bằng những tên khác nhau tuỳ nhóm phương ngữ, chẳng hạn Kim Hoa nương nương ở người Quảng Đông hay Chú Sinh nương nương ở người Phúc Kiến. Khi cộng đồng người Hoa lập hội quán ở Hội An, Chợ Lớn và các thị tứ Nam Bộ, họ mang theo tục thờ này.
Người Việt vốn đã có nếp kính trọng "bà đỡ", "bà mụ vườn", tức những người phụ nữ đỡ đẻ trong làng. Hình ảnh các Bà Mụ trong tín ngưỡng hoà vào nếp ấy rất tự nhiên. Đến nay, nhiều gia đình người Việt không có gốc Hoa vẫn cúng Bà Mụ khi con đầy tháng, và vẫn tìm đến ban thờ Bà Mụ trong hội quán khi mong con.
Tên gọi, số lượng và tên riêng từng Bà có thể khác nhau giữa các nơi và các sách. Bài không liệt kê tên riêng vì không có một danh sách thống nhất; nếu bạn nghe một bản kể ở nơi mình đến, đó là bản của cộng đồng nơi ấy.
Những nơi thường được nhắc khi nói đến ban thờ Bà Mụ
Danh sách dưới đây là những nơi được nhắc nhiều trong sách báo và lời kể của người đi lễ, không phải bảng xếp hạng. Cách bày ban thờ có thể thay đổi sau các lần trùng tu.
| Nơi | Thuộc | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Hội quán Phúc Kiến (Kim Sơn tự) | Phố cổ Hội An, Đà Nẵng (trước thuộc Quảng Nam) | Gian thờ chính thờ Thiên Hậu; theo giới thiệu phổ biến, phía hậu điện có ban thờ Mười hai Bà Mụ |
| Chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) | TP.HCM, khu Đa Kao cũ | Có gian thờ Kim Hoa Thánh Mẫu cùng các Bà Mụ, được nhiều người tìm đến cầu con |
| Các hội quán, miếu người Hoa ở Chợ Lớn | TP.HCM | Nhiều nơi có ban thờ Bà Mụ ở gian bên; hỏi người trông giữ trước khi vào |
| Miếu Bà, chùa ở các tỉnh Nam Bộ | Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang và nhiều nơi khác | Có nơi thờ "Bà Mẹ Sanh" trong điện thờ các vị nữ thần |
Nếu ở xa, bạn không cần đi tới những nơi trên. Nhiều chùa và miếu Bà ở ngay địa phương mình có ban thờ các vị nữ thần lo chuyện sinh nở; hỏi người lớn tuổi trong xóm là cách nhanh nhất để biết.
Hội An và TP.HCM đều là nơi đông khách du lịch. Hội quán ở Hội An nằm trong khu phố cổ có quy định riêng về vé tham quan; trước khi đi nên kiểm thông tin của đơn vị quản lý di tích.
Ghé ban thờ Bà Mụ trong hội quán người Hoa
Hội quán là nơi sinh hoạt của một cộng đồng, vừa là nơi thờ tự vừa là di tích. Ghé thăm cho đúng mực:
- Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ; đây không chỉ là điểm chụp ảnh mà còn là nơi người trong cộng đồng đến lễ hằng ngày.
- Lễ ở gian thờ chính trước. Trong hội quán Phúc Kiến, đó là ban thờ Thiên Hậu; ở chùa Ngọc Hoàng là ban thờ chính của chùa.
- Hỏi người trông giữ vị trí ban thờ Bà Mụ nếu chưa thấy; nhiều nơi đặt ở gian bên hoặc phía sau.
- Dâng hương ở lư hương chung theo cách người trông giữ chỉ. Một số nơi hạn chế thắp hương trong gian gỗ cổ để phòng cháy.
- Không chạm vào tượng, không đặt tiền lên tượng. Muốn công đức thì bỏ vào hòm công đức.
- Chụp ảnh thì hỏi trước; không dùng đèn chớp chiếu thẳng vào tượng gỗ, tượng sơn cổ.
Hội quán thường đóng cửa vào buổi tối và có giờ nghỉ trưa; giờ cụ thể thay đổi, nên hỏi trước hoặc xem thông tin của đơn vị quản lý.
Người cộng đồng giữ hội quán thường vui khi khách hỏi chuyện. Một câu hỏi lịch sự về lịch sử ban thờ đôi khi mang lại câu chuyện hay hơn bất kỳ tấm bảng giới thiệu nào.
Một buổi chậm ở phố cổ Hội An cho vợ chồng mong con
Hội An hợp với một chuyến đi cầu con nhẹ nhàng vì mọi thứ gần nhau, đi bộ được. Bạn có thể đi vào buổi sáng sớm, khi phố còn vắng và trời mát, ghé hội quán Phúc Kiến, rồi đi dọc các con phố nhỏ, ngồi một quán cà phê ven sông. Tránh đi vào giờ trưa nắng gắt và tối rằm, khi phố cổ chật khách.
Mùa mưa ở miền Trung thường rơi vào khoảng cuối năm dương lịch, có năm phố cổ ngập. Nếu đi vào mùa này, theo dõi dự báo thời tiết trước vài ngày và chuẩn bị phương án đổi lịch. Với người đang điều trị hiếm muộn hay đã có thai, đi bộ nhiều dưới nắng nóng cũng mệt, nên chia thời gian ra hai buổi sáng và chiều.
Một chuyến đi như vậy không cần nghi lễ rườm rà. Hai vợ chồng dâng một nén hương, đứng yên một lúc trước ban thờ các Bà, rồi dành phần còn lại của ngày cho nhau. Với nhiều đôi, đó là lần đầu sau nhiều tháng chạy giữa các phòng khám họ có một ngày không phải nghĩ đến lịch xét nghiệm. Nếu ở lại qua đêm, chọn chỗ nghỉ yên tĩnh, gần phố cổ để không phải đi xa, và để buổi chiều cho việc nghỉ ngơi thay vì cố đi thêm điểm.
Hiểu đúng để không bị lợi dụng
Bà Mụ không "bán" con. Có người rao "xin con với Bà Mụ" kèm gói lễ đắt tiền, hứa hẹn kết quả. Ban thờ Bà Mụ trong hội quán, chùa không đòi những khoản như vậy.
Không cần người làm lễ hộ. Bạn tự dâng hương được; nếu muốn hỏi nếp, hỏi người trông giữ của chính nơi đó, không phải người đứng ngoài cổng mời chào.
Song song với khám chữa. Chuyến đi là tấm lòng; việc khám hiếm muộn cho cả hai vợ chồng vẫn cần làm. Nếu đang điều trị, hỏi bác sĩ trước khi đi xa, nhất là sau chuyển phôi.
Không cầu chọn con trai hay con gái. Một số người tìm đến Bà Mụ với mong muốn sinh con trai. Các Bà trong lời kể dân gian nặn mọi đứa trẻ, không phân biệt; lời cầu con khoẻ mạnh, mẹ bình an là lời cầu nhẹ nhàng nhất cho cả nhà.
Không mang đồ thờ về. Hoa, vải, đồ lễ trên ban thờ thuộc về nơi thờ. Nếu muốn có một kỷ niệm, hỏi người trông giữ xem nơi đó có phát lộc hay không, đừng tự lấy.
Bà Mụ trong đời sống gia đình hôm nay
Dù ít người còn tin chuyện Bà Mụ nặn từng ngón tay, hình ảnh các Bà vẫn sống trong cách ông bà nói chuyện với cháu. Câu "Bà Mụ dạy cháu cười" là một cách dịu dàng để nói về những tháng đầu đời của trẻ. Nó giúp người lớn kiên nhẫn hơn với từng bước nhỏ của con: hôm nay biết lẫy, tuần sau biết bò, chẳng việc gì vội được.
Với những gia đình đang mong con, ban thờ Bà Mụ có một ý nghĩa khác. Ở đó, người ta thấy chuyện sinh nở được đặt vào tay nhiều người cùng chăm, không phải gánh nặng của riêng người mẹ. Cách nhìn ấy, nếu mang về nhà, có thể giúp người chồng và gia đình hai bên chia sẻ nhiều hơn với người vợ đang điều trị.
Nhiều cặp vợ chồng sau khi có con đã quay lại nơi mình từng cầu, đưa con đi cùng khi bé đủ lớn. Đó không phải nghĩa vụ "trả lễ" mà là một chuyến đi để kể cho con nghe về những ngày bố mẹ mong con. Khi đưa trẻ nhỏ vào hội quán, nhớ chọn giờ vắng và giữ bé tránh xa khu vực hương khói.
Câu hỏi thường gặp
Mười hai Bà Mụ và Bà Mẹ Sanh có phải là một không?
Phần lớn các nơi dùng hai cách gọi cho cùng một nhóm nữ thần lo chuyện sinh nở. Miền Nam hay gọi là Bà Mẹ Sanh, miền Bắc và miền Trung quen gọi Bà Mụ. Cách bày và tên riêng có thể khác nhau theo từng cộng đồng.
Người Việt không gốc Hoa có đến hội quán cầu con được không?
Được. Hội quán mở cửa cho khách tham quan và người đến lễ. Bạn chỉ cần cư xử như một người khách tôn trọng, hỏi người trông giữ khi chưa rõ nếp của nơi đó.
Có cần mang lễ riêng cho Bà Mụ không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ dâng hương; có người mang ít hoa quả. Một số nơi bán hương tại chỗ, bạn có thể dùng hương của nơi đó để đúng với lư hương chung.
Vì sao Bà Mụ lại có mười hai vị?
Lời kể dân gian chia việc nuôi một đứa trẻ thành nhiều phần, mỗi Bà lo một phần, nên thành con số mười hai. Đó là cách hình dung của dân gian, các sách và nơi thờ không hoàn toàn thống nhất về tên từng Bà.
Đi Hội An cầu con nên chọn tháng nào?
Những tháng khô ráo, ít bão thường dễ chịu hơn cho việc đi bộ. Tránh tối rằm khi phố cổ rất đông. Lịch cụ thể nên xem theo sức khoẻ của hai vợ chồng và dự báo thời tiết gần ngày đi.