Những người mẹ trong truyền thuyết và nơi thờ: Âu Cơ, mẹ Gióng, Phật Mẫu Man Nương

Kho truyền thuyết Việt có ba người mẹ mà câu chuyện sinh nở được nhắc nhiều: Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, người mẹ làng Phù Đổng ướm vết chân lạ rồi sinh Thánh Gióng, và Man Nương ở Luy Lâu được tôn làm Phật Mẫu. Nơi thờ ba bà ngày nay nằm ở Phú Thọ, Hà Nội và Bắc Ninh, đều là di tích có thể đến trong một ngày từ Hà Nội.

Những nơi này không phải "điểm cầu con" theo nghĩa quen thuộc như động Hương Tích hay ban thờ Bà Mụ. Người ta đến trước hết để tưởng nhớ, để hiểu một lớp văn hoá cổ. Nhưng với người đang mong con, đứng trước nơi thờ một người mẹ trong truyền thuyết có một ý nghĩa riêng. Bài kể lại từng câu chuyện ở mức phổ thông, với chữ "tương truyền" vì đây là truyền thuyết, và gợi ý cách ghé thăm.

Âu Cơ và bọc trăm trứng

Theo truyền thuyết được chép trong các sách cổ và kể lại trong sách giáo khoa, Âu Cơ là người con gái dòng Tiên, kết duyên với Lạc Long Quân dòng Rồng, sinh ra một bọc trăm trứng nở thành trăm người con. Về sau năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi, người con trưởng làm vua Hùng. Từ câu chuyện ấy mà người Việt gọi nhau là "đồng bào", tức cùng một bọc.

Hình ảnh người mẹ của trăm con khiến Âu Cơ được tôn kính như Tổ Mẫu của dân tộc. Đền Mẫu Âu Cơ ở vùng Hạ Hoà, Phú Thọ là nơi thờ chính được nhắc nhiều, nằm giữa vùng đồi và ruộng, có lễ hội vào tháng Giêng. Trong khu di tích Đền Hùng cũng có đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ được xây dựng về sau.

Người đến đền Mẫu Âu Cơ phần nhiều là để tưởng nhớ cội nguồn. Nhưng không ít người phụ nữ, khi đứng trước nơi thờ một người mẹ được kể là sinh trăm con, đã gửi vào đó nỗi mong rất riêng của mình. Điều đó hoàn toàn tự nhiên, miễn là ta nhớ rằng đây là câu chuyện về cội nguồn chung, không phải lời hứa về chuyện sinh nở của từng người.

Mẹ Thánh Gióng ở làng Phù Đổng

Truyện Thánh Gióng mở đầu bằng một chi tiết mà người mong con nào nghe cũng thấy gần: ở làng Phù Đổng có hai vợ chồng già chăm làm ăn mà mãi không có con. Một hôm bà ra đồng, thấy vết chân rất to, bà đặt chân mình vào ướm thử, về nhà thì có mang. Đứa con sinh ra đến ba tuổi vẫn không biết nói, biết cười, cho đến ngày nghe tiếng sứ giả tìm người đánh giặc.

Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Hội ở Phù Đổng diễn ra vào tháng Tư âm lịch. Trong cụm di tích ở Phù Đổng, ngoài đền thờ Thánh Gióng còn có nơi thờ mẹ Gióng, dân gian quen gọi là đền Mẫu.

Với người đang mong con, câu chuyện của hai ông bà già ở Phù Đổng là một câu chuyện về sự chờ đợi lâu và niềm vui muộn. Ghé đền Mẫu ở Phù Đổng vào một ngày thường, khi làng yên tĩnh, là một cách tìm hiểu văn hoá vùng Kinh Bắc gần Hà Nội. Đường từ nội thành Hà Nội sang Phù Đổng không xa, hợp với một buổi sáng, kể cả với người lớn tuổi hay người đang trong đợt điều trị không tiện đi xa.

Man Nương và chùa Tổ ở Thuận Thành

Ở vùng Dâu, Thuận Thành (Bắc Ninh), nơi từng là trung tâm Luy Lâu cổ, lưu truyền câu chuyện về Man Nương. Tương truyền vào khoảng cuối thế kỷ thứ II, cô gái Man Nương theo học nhà sư Khâu Đà La đến từ phương Tây. Một đêm cô ngủ quên nơi bậc cửa, nhà sư bước qua người cô, và cô mang thai. Đứa bé gái sinh ra được nhà sư gửi vào hốc một cây lớn.

Về sau cây đổ, trôi về bến sông; người ta tạc từ thân cây những pho tượng thờ ở hệ thống chùa Tứ Pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức mây, mưa, sấm, chớp. Man Nương được tôn là Phật Mẫu, thờ ở chùa Tổ gần chùa Dâu. Câu chuyện là một ví dụ nổi bật về sự hoà quyện giữa Phật giáo buổi đầu và tín ngưỡng nông nghiệp cầu mưa của cư dân lúa nước.

Hệ thống Tứ Pháp chủ yếu gắn với cầu mưa, được mùa; hội Dâu diễn ra vào tháng Tư âm lịch. Người tìm đến chùa Tổ lễ Phật Mẫu thường mang nhiều điều cầu khác nhau, trong đó có nỗi mong con. Nếu đến ngày thường, bạn có thể đi cả chùa Dâu và chùa Tổ trong một buổi, cảnh làng quê Kinh Bắc vẫn còn nhiều nét cổ.

Ba nơi thờ, ba chuyến đi khác nhau

Ba nơi đều có thể đi trong ngày từ Hà Nội. Bảng giúp gia đình chọn theo sức và thời gian.

Phù Đổng và Thuận Thành cùng nằm ở phía đông Hà Nội, bên kia sông Hồng tính từ nội thành, không xa nhau, nên có gia đình gộp hai nơi trong một ngày thong thả: buổi sáng ở Phù Đổng, buổi chiều ở chùa Dâu và chùa Tổ. Đền Mẫu Âu Cơ ở xa hơn về phía tây bắc, nên dành một chuyến riêng, có thể kết hợp với Đền Hùng nếu sức khoẻ cho phép.

Ngoài các mùa hội, cả ba nơi đều khá vắng. Giờ mở cửa, quy định gửi xe nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích trước khi đi; một số nơi thờ nhỏ có thể đóng cửa vào buổi trưa.

Vì sao truyền thuyết hay kể chuyện sinh nở kỳ lạ

Chuyện người mẹ thụ thai một cách khác thường, ướm một vết chân, bị một người bước qua, nuốt một vật lạ, có mặt trong truyền thuyết của nhiều dân tộc trên thế giới. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian xếp đây vào một mô típ quen thuộc: sự ra đời kỳ lạ báo trước một con người phi thường. Thánh Gióng ba tuổi không nói rồi vươn vai thành tráng sĩ; trăm người con của Âu Cơ lập nên cả một dân tộc; đứa con của Man Nương hoá thành đá thiêng.

Với cư dân nông nghiệp lúa nước, chuyện sinh nở còn gắn với chuyện mùa màng. Mưa thuận gió hoà thì lúa trổ bông, người đông con thì nhà có sức làm. Câu chuyện Man Nương nối chuyện người mẹ với các vị thần mây, mưa, sấm, chớp là một ví dụ rõ: sinh sôi của con người và sinh sôi của đồng ruộng được kể trong cùng một mạch.

Hiểu như vậy, ta thấy những nơi thờ người mẹ trong truyền thuyết không chỉ là nơi để cầu con. Đó là nơi lưu giữ cách người xưa nghĩ về sự sống, về nguồn gốc và về vai trò của người mẹ. Một chuyến đi với hiểu biết ấy giàu ý nghĩa hơn một chuyến đi chỉ để xin.

Đến những nơi thờ cổ với tấm lòng của người mong con

Đến để hiểu, rồi mới để cầu. Đọc lại câu chuyện trước khi đi, kể cho nhau nghe trên đường. Hiểu vì sao nơi ấy được lập, lời cầu của bạn sẽ có chỗ đứng tự nhiên hơn, không thành một yêu cầu gửi tới một "địa chỉ".

Giữ di tích như giữ nhà mình. Đền chùa cổ có nhiều đồ gỗ, tượng sơn son thếp vàng dễ hỏng. Không chạm vào tượng, không đặt tiền lên ban thờ, không viết, không khắc lên cột, bia.

Không có lời hứa nào. Truyền thuyết kể về sinh nở kỳ lạ là cách người xưa giải thích nguồn gốc. Đứng trước nơi thờ, ta gửi một lời mong, không đổi lễ lấy kết quả.

Hỏi chuyện người trông đền. Người trông giữ di tích thường thuộc lòng những dị bản truyền thuyết của làng mình, có khi khác với sách. Một câu hỏi lịch sự vào lúc vắng khách có thể mở ra cả một buổi kể chuyện mà không bảng giới thiệu nào ghi lại.

Song song với việc khám. Nếu hai vợ chồng chưa khám hiếm muộn, chuyến đi này có thể là dịp để bàn nhau đặt lịch khám. Hai việc không loại trừ nhau.

Một lớp văn hoá đáng biết cho chính đứa con sau này

Có một cách nhìn khác cho những chuyến đi như thế: bạn đang tìm hiểu những câu chuyện mà một ngày nào đó sẽ kể lại cho con mình. Truyện Âu Cơ, Thánh Gióng là những truyện mọi đứa trẻ Việt đều học; được đứng ở nơi thờ các nhân vật ấy, nghe người trông đền kể chuyện, là một trải nghiệm mà sách giáo khoa không thay được.

Nhiều gia đình sau này đã quay lại đúng những nơi ấy cùng con, coi như một chuyến đi học lịch sử. Không cần gọi đó là lễ tạ hay trả lễ; đó chỉ là một chuyến về thăm chốn cũ, nơi bố mẹ từng đứng chờ con.

Còn nếu con đường làm cha mẹ đi theo hướng khác, chẳng hạn nhận con nuôi hay chọn sống không con, những chuyến đi ấy vẫn để lại một điều: hai vợ chồng đã cùng nhau đi qua những vùng đất cổ, nghe những câu chuyện của tổ tiên, và hiểu thêm về nhau.

Nếu muốn chuẩn bị cho chuyến đi, đọc lại truyện Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng trong sách giáo khoa của chính mình ngày trước, hoặc tìm các sách sưu tầm truyện cổ dân gian. Đọc xong rồi đứng ở nơi câu chuyện được thờ phụng, cảm giác sẽ khác hẳn so với chỉ nghe kể vội trên đường.

Câu hỏi thường gặp

Đền Mẫu Âu Cơ ở đâu?

Nơi thờ được nhắc nhiều nhất nằm ở vùng Hạ Hoà, Phú Thọ. Trong khu di tích Đền Hùng cũng có đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ được xây dựng về sau. Trước khi đi, nên kiểm địa chỉ và giờ mở cửa với ban quản lý.

Truyện Thánh Gióng có nhắc đến chuyện mong con không?

Có. Phần mở đầu kể về hai vợ chồng già ở làng Phù Đổng chăm làm mà mãi không có con, cho đến khi người vợ ướm vết chân lạ ngoài đồng rồi có mang. Chi tiết này khiến câu chuyện gần với nhiều người mong con.

Man Nương có phải là nhân vật lịch sử không?

Man Nương là nhân vật trong truyền thuyết gắn với vùng Luy Lâu, nơi Phật giáo du nhập sớm. Câu chuyện có giá trị văn hoá và lịch sử tư tưởng, nhưng các chi tiết như ngủ quên rồi mang thai là truyền thuyết, không phải sử liệu.

Hội Gióng diễn ra khi nào?

Hội Gióng ở Phù Đổng diễn ra vào tháng Tư âm lịch, được UNESCO ghi danh năm 2010 cùng hội Gióng ở đền Sóc. Nếu muốn đi lúc vắng để lễ, nên tránh những ngày hội.

Có nên đi cả ba nơi trong một ngày không?

Không nên. Ba nơi nằm ở ba hướng khác nhau quanh Hà Nội, đi cả ba trong một ngày rất mệt, nhất là với người đang điều trị hay người lớn tuổi. Chọn một nơi, đi thong thả là đủ.