Rác ở các điểm hành hương trên núi, bên suối, trong hang khó dọn hơn ở phố rất nhiều: ít thùng rác, xe gom không lên được, gió và nước cuốn rác xuống khe, xuống suối. Cách gọn nhất là mang ít đồ dùng một lần, có sẵn túi đựng rác của mình, mang rác xuống chân núi, và xử lý đồ lễ thừa theo đúng chỗ nhà chùa, ban quản lý chỉ định thay vì thả xuống nước hay bỏ lại ở am miếu.
Bài này đi theo đúng thứ tự một chuyến đi: rác sinh ra từ đâu, vì sao thả đồ lễ xuống suối hay giếng không phải là "trả lại thiên nhiên", chuẩn bị đồ thế nào để ít rác, đồ lễ thừa và lộc mang về xử lý ra sao, và những điểm nhạy cảm như hang động, suối nguồn cần giữ kỹ hơn.
Rác ở nơi hành hương từ đâu ra
Phần lớn rác ở các điểm đi lễ không phải rác "lạ" mà là những thứ mỗi người mang theo một ít: chai nước, cốc nhựa, túi nilon đựng đồ lễ, hộp xốp đựng xôi, bao bì bánh kẹo, khăn giấy ướt, áo mưa giấy dùng một lần. Một người một túi nhỏ, nhân với dòng người suốt mùa đi lễ, thành những bãi rác dưới khe núi mà mọi người đều thấy nhưng không ai nghĩ là của mình.
Phần thứ hai đến từ chính đồ lễ: hoa nhựa, hoa giấy trang trí mâm lễ, vỉ nhựa đựng hoa quả, giấy bọc bánh, hộp đựng hương, que hương tàn, vàng mã đốt dở hoặc chưa đốt, đèn nến nhựa. Có nơi còn có những túi lễ "trọn gói" bán ở cổng, đẹp mắt nhưng nhiều lớp bao bì, đặt lên ban thờ xong thì lớp vỏ bỏ lại ngay tại chỗ.
Phần thứ ba là đồ lễ bị để lại có chủ ý: bánh trái đặt ở am nhỏ trên núi rồi không ai thu, xôi chè cúng ở gốc cây, đồ thả xuống suối, xuống giếng, xuống ao. Người để lại nghĩ đó là "để cho thần linh", nhưng sau vài ngày, đồ lễ hỏng thu hút ruồi, kiến, chuột, khỉ ở những vùng có khỉ, và cuối cùng vẫn thành rác mà người trông coi phải dọn.
Thả đồ lễ xuống suối, giếng, sông không phải là trả về thiên nhiên
Ở một số điểm hành hương gắn với nước, người đi lễ có thói quen thả hoa, thả đồ lễ, thả cả vàng mã xuống suối, xuống sông, xuống giếng với ý gửi lời cầu theo dòng nước. Hoa tươi thì phân huỷ được, nhưng đồ lễ thường đi kèm dây buộc, túi nilon, giấy nhuộm màu, kim tuyến; vàng mã có giấy in mực và nhũ kim loại. Những thứ ấy không trôi đi đâu, chúng mắc vào đá, vào rễ cây, đọng ở chỗ nước xoáy.
Suối trên núi thường là nguồn nước của chính ngôi chùa, của dân làng dưới chân núi, của động vật trong rừng. Thức ăn chín thả xuống nước làm nước nhanh thối, nhất là mùa khô khi dòng chảy yếu. Giếng cổ trong khuôn viên đền chùa còn nhạy cảm hơn: lượng nước nhỏ, gần như không có dòng chảy, thả gì xuống là đọng ở đó.
Nếu điều bạn muốn là gửi lời cầu theo dòng nước, có thể làm một cách giản dị hơn: đứng bên suối, nhìn dòng nước một lúc, nói lời cầu trong lòng. Tục thả đèn hoa đăng ở một số lễ hội có tổ chức riêng, thường có người thu vớt sau lễ; đó là chuyện của ban tổ chức, khác với việc mỗi người tự thả đồ lễ xuống bất kỳ khúc suối nào trên đường đi.
Chuẩn bị đồ mang theo để ít rác
Phần lớn rác có thể tránh từ lúc chuẩn bị ở nhà. Bảng dưới gợi ý thay thế cho những món dùng một lần hay gặp nhất trên đường đi lễ.
| Món hay mang | Thành rác ở đâu | Thay bằng |
|---|---|---|
| Nhiều chai nước nhỏ | Ven bậc đá, khe núi, thùng rác đầy tràn | Bình nước cá nhân, rót thêm ở chỗ có nước sạch |
| Túi nilon đựng đồ lễ | Bị gió cuốn khỏi ban thờ, mắc vào cây | Túi vải, giỏ mây, hộp có nắp mang về được |
| Hoa nhựa, hoa giấy trang trí | Bỏ lại ở ban thờ, am miếu | Một bó hoa tươi nhỏ hoặc không cần hoa |
| Hộp xốp đựng đồ ăn | Gốc cây, chỗ nghỉ chân giữa đường núi | Hộp cơm cá nhân rửa được, lá chuối gói xôi |
| Áo mưa giấy dùng một lần | Rách, bỏ dọc đường khi tạnh mưa | Áo mưa vải dùng nhiều lần, cuộn gọn trong ba lô |
| Khăn ướt, khăn giấy | Vứt ở bậc nghỉ, cửa hang | Khăn vải nhỏ, thêm một túi kín để gom giấy đã dùng |
Món quan trọng nhất không có trong bảng: một túi đựng rác riêng của bạn, đủ kín để không rỉ nước. Cứ cái gì mình mở ra thì bỏ vào đó, xuống chân núi hoặc về tới chỗ có thùng rác lớn thì phân loại và bỏ. Thói quen này nghe đơn giản, nhưng là thứ quyết định một con đường núi sạch hay bẩn.
Đồ lễ thừa và lộc mang về: xử lý thế nào cho gọn
Mang lễ vừa đủ ngay từ đầu. Nhiều nhà chùa, ban quản lý đền đã khuyến khích khách dâng lễ gọn: hương, hoa tươi, hoa quả. Lễ càng nhiều lớp, càng nhiều món thì càng nhiều thứ phải xử lý sau. Lễ gọn không làm lòng thành vơi đi, chỉ làm việc dọn dẹp nhẹ đi.
Hạ lễ xong thì mang về, không bỏ lại ở ban thờ. Ở nhiều nơi, sau khi lễ xong người đi lễ được hạ lễ mang về làm lộc. Bánh trái, hoa quả mang về chia cho người nhà là cách dùng đúng nhất. Nếu không định mang về, hỏi người trực xem có chỗ để lại cho nhà bếp của chùa hay không, đừng để trên ban thờ ngoài trời cho chim chuột.
Vàng mã: hỏi trước, đốt đúng lò, hoặc bớt đi. Nhiều chùa không nhận đốt vàng mã, nhiều đền phủ có lò hoá riêng và khung giờ hoá. Đốt vàng mã ngoài lò, ở gốc cây, ở chân núi là chuyện nguy hiểm vào mùa khô. Nếu nơi bạn đến khuyến khích hạn chế vàng mã, đó là lời nhắc đáng nghe.
Hương tàn, chân hương để vào chỗ quy định. Chân hương đã cháy, tàn hương là rác dễ cháy âm ỉ. Ở những nơi đông người, ban quản lý thường có thùng riêng để gom; bạn không nên rút chân hương ở bát hương chung ra vứt xuống đất, cũng không cắm hương vào gốc cây, kẽ đá.
Hoa tươi héo thì để người trông coi xử lý. Hoa đã dâng lên ban thờ thuộc về nơi thờ, người trông coi sẽ thay theo nếp của họ. Bạn không cần mang hoa héo đi vứt, cũng không nên mang hoa đã dâng đi thả suối.
Một chuyến đi lễ ít rác, từng bước
Dưới đây là các bước gọn cho một chuyến đi trong ngày đến chùa núi, đền bên suối hay hang động. Áp dụng được cho cả đi một mình lẫn đi theo gia đình.
- Trước ngày đi: xem nơi đến có nhận vàng mã không, có cho mang đồ ăn vào khuôn viên không, có chỗ hạ lễ không. Thông tin này thường có ở trang giới thiệu chính thức hoặc hỏi người đã đi gần đây.
- Chuẩn bị lễ gọn trong túi vải hoặc giỏ, bỏ bớt lớp bao bì ở nhà, chỉ mang những gì thật sự dâng lên.
- Mỗi người một bình nước, một túi đựng rác riêng nhỏ gọn, thêm một túi lớn chung cho cả nhóm.
- Trên đường đi, ăn uống ở chỗ nghỉ có người bán và thùng rác; không ăn ở trong hang, không ngồi ăn trên bậc đá dẫn lên chùa.
- Lễ xong, hạ lễ mang về hoặc hỏi người trực chỗ để lại; không bỏ đồ lễ ở am, gốc cây, cửa hang.
- Xuống tới chân núi hoặc bãi xe, phân loại rác của mình: chai nhựa, giấy, rác hữu cơ, rồi bỏ vào thùng đúng loại nếu có.
- Về nhà, xem lại món nào đã thành rác nhiều nhất trong chuyến đi để lần sau thay bằng thứ dùng lại được.
Hang động, suối nguồn: những chỗ phải giữ kỹ hơn
Hang động là nơi rác gây hại lâu nhất. Bên trong hang không có nắng, không có gió mạnh, độ ẩm cao, rác hữu cơ phân huỷ chậm và sinh mùi, rác nhựa thì nằm đó gần như mãi mãi. Hệ sinh vật trong hang như dơi, côn trùng, vi sinh vật quen với môi trường ổn định, chỉ cần một lượng nhỏ thức ăn thừa cũng làm thay đổi môi trường quanh chỗ đó.
Nhiều hang hành hương ở miền Bắc, như các hang trong quần thể chùa Hương hay vùng núi đá vôi Ninh Bình, đều có nhũ đá, thạch nhũ được người dân đặt tên và gắn với điều cầu. Đồ lễ đặt trong hang, hương thắp sát vách đá, khói nến ám lên nhũ đá làm đen dần bề mặt. Nếu nơi đó đã có ban thờ, bát hương đặt sẵn, hãy chỉ thắp ở đó, không tự đặt thêm đồ ở hốc đá.
Với suối nguồn và giếng, nguyên tắc chỉ một câu: không để gì rơi xuống nước. Không rửa hộp đồ ăn ở suối trên núi, không thả lá, hoa, xu, vàng mã. Nước ấy chảy xuống làng, xuống ruộng, xuống chính những người đã giữ ngôi chùa trên núi qua nhiều đời. Giữ sạch dòng nước là cách đơn giản nhất để cảm ơn nơi mình vừa đến.
Ai dọn rác trên núi và người đi lễ góp tay thế nào
Ở những điểm hành hương lớn, rác được gom bởi người của ban quản lý, công nhân vệ sinh hợp đồng, nhà chùa và cả người dân sống dọc đường núi. Họ phải gánh, gùi rác xuống từng chuyến vì xe không lên được, có đoạn phải trèo xuống khe để nhặt những túi nilon mắc vào cây. Sau những ngày cao điểm, khối lượng rác có thể gấp nhiều lần ngày thường, và việc dọn kéo dài nhiều ngày sau khi khách đã về hết.
Ở những am, miếu nhỏ, chùa làng trên đồi, người dọn thường chỉ là một vài người trông coi lớn tuổi hoặc các vị sư ít ỏi. Một đoàn khách để lại vài túi rác ở chỗ ấy là thêm cả buổi làm việc cho họ. Nhìn từ phía người ở lại, chuyến đi lễ của mình chỉ thật sự trọn khi không để thêm việc cho người khác.
Người đi lễ góp tay được nhiều hơn mình nghĩ. Mang một túi rác dư để nhặt thêm vài món dọc đường khi tiện tay. Ở một số nơi, nhà chùa, đoàn thanh niên địa phương, các nhóm tình nguyện có tổ chức buổi nhặt rác đường núi sau mùa lễ và nhận người tham gia; nếu bạn ở gần, đó là cách góp công đức bằng việc làm, rất được trân trọng. Với đoàn đông, một tấm ảnh chụp chỗ nghỉ sạch sẽ trước khi rời đi cũng là cách nhắc nhau giữ nếp cho những lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Mang đồ lễ về nhà sau khi đi chùa có được không?
Ở nhiều chùa, đền, sau khi lễ xong người đi lễ được hạ lễ mang về làm lộc cho gia đình, đó là nếp phổ biến. Mỗi nơi có thể có cách riêng, nên khi không rõ, bạn hỏi người trực hoặc làm theo người trong vùng.
Có nên thả hoa xuống suối khi đi lễ chùa trên núi không?
Không nên. Hoa thường đi kèm dây buộc, giấy gói, kim tuyến, những thứ không phân huỷ và mắc lại dọc dòng suối. Suối trên núi thường là nguồn nước của chùa và làng dưới chân núi, giữ sạch dòng nước là việc nên làm.
Vàng mã mang theo mà nơi đến không nhận thì làm gì?
Đừng tự đốt ở gốc cây, chân núi hay bãi xe, nhất là vào mùa khô. Bạn có thể mang về nhà và xử lý theo nếp của gia đình, hoặc lần sau hỏi trước để không mua. Nhiều nơi đã khuyến khích bớt vàng mã.
Đường núi không có thùng rác thì phải làm sao?
Mang rác của mình theo trong một túi kín cho tới chỗ có thùng rác, thường là ở chùa chính hoặc dưới chân núi. Không nhét rác vào kẽ đá, bụi cây hay bỏ cạnh thùng rác đã đầy, vì gió và động vật sẽ kéo rác đi khắp nơi.
Ăn uống trong hang động có sao không?
Không nên. Trong hang không có gió, ẩm và tối, đồ ăn rơi vãi phân huỷ chậm, sinh mùi và làm thay đổi môi trường của dơi, côn trùng. Hãy ăn ở chỗ nghỉ bên ngoài, có người bán và có thùng rác.
Đi theo đoàn đông thì giữ sạch thế nào?
Trưởng đoàn nên chuẩn bị một vài túi rác lớn, phân người giữ túi theo nhóm, nhắc từ đầu chuyến là ai mở gì thì bỏ vào túi của nhóm. Trước khi rời một điểm dừng, dành một phút nhìn lại chỗ cả đoàn vừa ngồi.