Muốn đi chùa cổ ở TP.HCM trong một ngày, bạn có thể chia thành hai cụm: buổi sáng ở phía tây với chùa Giác Lâm và chùa Giác Viên, hai ngôi chùa có tuổi từ thế kỷ XVIII; buổi chiều về trung tâm với chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Xá Lợi, rồi kết thúc ở lăng Ông Bà Chiểu. Các điểm cách nhau vài cây số, đi taxi hay xe máy đều tiện, chỉ cần tránh giờ tan tầm.
Nhiều người sống ở Sài Gòn lâu năm chưa từng vào những ngôi chùa này, dù đi ngang mỗi ngày. Bài này gợi ý một lộ trình vừa sức, mỗi nơi có gì đáng xem, đi lúc nào cho yên, và những điều nên biết khi đưa cha mẹ hay khách phương xa đi một vòng. Lịch sử từng chùa chỉ nói vừa đủ để hiểu vì sao người ta tìm đến; muốn tìm hiểu sâu, hãy hỏi chư tăng ở chùa.
Vì sao Sài Gòn có chùa cổ giữa phố
Vùng đất Gia Định được người Việt khai phá mạnh từ cuối thế kỷ XVII. Cùng với làng xóm, những ngôi chùa đầu tiên được dựng lên, ban đầu nhiều nơi chỉ là am nhỏ giữa vườn, giữa ruộng. Qua hơn hai thế kỷ, thành phố lớn dần ra và bao quanh chúng, nên bây giờ có những ngôi chùa cổ nằm lọt giữa khu dân cư đông đúc, chỉ cách đường lớn một con hẻm.
Chùa cổ ở Sài Gòn phần lớn theo kiến trúc truyền thống Nam Bộ: mái thấp, nhiều gian, cột gỗ, nhiều tượng và hoành phi gỗ chạm. Bên cạnh đó là những ngôi chùa xây trong thế kỷ XX với kiến trúc bê tông, tháp cao, phản ánh một giai đoạn khác của Phật giáo ở đô thị. Đi cả hai loại trong một ngày giúp bạn thấy được nhịp thay đổi ấy.
Vì chùa nằm giữa khu dân cư, đây là nơi sinh hoạt thường ngày của Phật tử quanh vùng: buổi sáng có người đến lễ, buổi chiều có lớp học, ngày rằm có khoá tu. Bạn là khách nên chọn giờ không trùng các buổi lễ lớn và đi nhẹ nhàng trong khuôn viên.
Bốn ngôi chùa trên lộ trình và điều đáng xem
Chùa Giác Lâm. Theo nhiều tài liệu, chùa được dựng vào khoảng năm 1744, thường được nhắc là một trong những ngôi chùa cổ nhất còn lại ở TP.HCM, nằm ở khu Tân Bình cũ. Chánh điện có hàng cột gỗ lớn và rất nhiều tượng cổ bằng gỗ, nhiều câu đối, hoành phi chạm khắc. Sân chùa có cây bồ đề và một ngọn bảo tháp cao xây sau này. Đi chậm trong chánh điện, bạn sẽ thấy cả một kho đồ gỗ chạm của Nam Bộ xưa.
Chùa Giác Viên. Nằm ở khu quận 11 cũ, gần khu Đầm Sen, trong một con hẻm. Chùa có lịch sử từ cuối thế kỷ XVIII và cùng truyền thống với Giác Lâm. Giác Viên được nhiều người yêu đồ cổ biết đến vì các tượng gỗ, bàn thờ và khám thờ chạm trổ công phu. Không gian chùa yên, ít khách hơn Giác Lâm.
Chùa Vĩnh Nghiêm. Xây dựng trong khoảng những năm 1960 ở khu quận 3 cũ, do các nhà sư gốc miền Bắc khởi dựng và đặt tên theo chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), một trung tâm của thiền phái Trúc Lâm. Chùa có ngọn tháp nhiều tầng dễ nhận ra từ xa, khuôn viên rộng, là nơi tổ chức nhiều sinh hoạt lớn của Phật giáo thành phố.
Chùa Xá Lợi. Cũng ở khu quận 3 cũ, được xây vào giữa những năm 1950, có tháp chuông nhiều tầng. Chùa gắn với nhiều sự kiện của Phật giáo miền Nam thế kỷ XX. Khuôn viên vừa phải, giữa phố, dễ ghé thêm trên đường về.
Một lộ trình gợi ý trong ngày
Bảng dưới sắp các điểm theo hướng đi một chiều, hạn chế quay ngược qua trung tâm. Giờ chỉ là gợi ý, bạn bớt điểm nếu đi cùng người lớn tuổi:
| Khung giờ | Điểm đến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 7 giờ – 8 giờ 30 | Chùa Giác Lâm | Sáng sớm mát, chánh điện yên; dành ít nhất bốn mươi lăm phút |
| Khoảng 9 giờ – 10 giờ | Chùa Giác Viên | Đường vào hẻm hẹp, xe lớn khó vào; đi bộ đoạn cuối |
| Trưa | Ăn trưa, nghỉ | Khu quanh chợ Tân Bình hay quanh trung tâm có nhiều quán chay |
| Khoảng 14 giờ 30 – 15 giờ 30 | Chùa Vĩnh Nghiêm | Khuôn viên rộng, nhiều bóng mát; có lối đi bằng phẳng |
| Khoảng 15 giờ 45 – 16 giờ 30 | Chùa Xá Lợi | Ghé ngắn, gần Vĩnh Nghiêm |
| Cuối chiều | Lăng Ông Bà Chiểu | Kết thúc ở Bình Thạnh, dạo chợ Bà Chiểu nếu còn sức |
Nếu chỉ có nửa ngày, bạn có thể chọn Giác Lâm và Vĩnh Nghiêm, hai nơi đại diện cho hai giai đoạn của chùa Sài Gòn. Cố đi hết sáu điểm trong ngày nắng nóng là cách dễ làm người lớn tuổi kiệt sức.
Lăng Ông Bà Chiểu: nơi người Sài Gòn đi viếng quanh năm
Lăng Ông Bà Chiểu là nơi an táng Tả quân Lê Văn Duyệt, vị tổng trấn Gia Định thành dưới triều Nguyễn đầu thế kỷ XIX, cùng phu nhân. Người Sài Gòn quen gọi là "lăng Ông". Ông được nhớ đến như một người có công với vùng đất Gia Định, và qua thời gian, lăng trở thành nơi người dân đến viếng, thắp hương, cầu bình an, nhất là dịp đầu năm.
Khuôn viên lăng có cổng, nhà thờ chính, khu mộ và vườn cây rộng. Ngày thường, nhiều người lớn tuổi trong vùng đến ngồi nghỉ dưới bóng cây, đi dạo. Đây là điểm kết thúc nhẹ nhàng cho một ngày đi chùa: không có bậc thang cao, có ghế ngồi, gần chợ Bà Chiểu để ăn uống.
Giỗ Tả quân được tổ chức vào cuối tháng Bảy âm lịch hằng năm, khi đó lăng rất đông. Dịp Tết Nguyên Đán cũng vậy. Nếu muốn tham quan thong thả, hãy tránh những dịp đó. Lăng là di tích lịch sử, vì vậy cách ứng xử cũng như ở một di tích: không viết vẽ lên tường, không dán gì lên bia, không để rác lại.
Nhiều người đến lăng Ông để xin xăm hay khấn nguyện trước một việc lớn trong năm. Cách đọc một quẻ xăm, khấn ra sao là chuyện của từng người và đã có những bài viết riêng; ở đây chỉ nên nhớ rằng không ai được phép thu tiền để "giải" cho bạn trong khuôn viên di tích, và một lời khuyên nghe được ở cổng lăng không thay được việc bạn tự cân nhắc với gia đình.
Đưa cha mẹ hay khách phương xa đi một vòng: những điều nên tính
Nhiều người đi lộ trình này cùng cha mẹ già hoặc người thân ở quê lên chơi. Vài điều nhỏ giúp chuyến đi nhẹ nhàng:
- Thuê một chiếc xe theo ngày thay vì gọi xe từng chặng; xe có thể đợi ở gần chùa, người già lên xuống không phải chờ dưới nắng.
- Tránh giờ cao điểm buổi sáng và buổi chiều; kẹt xe một tiếng trên đường còn mệt hơn đi bộ trong chùa.
- Mang giày dễ tháo; nhiều chánh điện yêu cầu để giày bên ngoài.
- Mang nước, khăn lau mồ hôi, áo khoác mỏng; trong chánh điện có quạt nhưng ngoài sân rất nóng.
- Hỏi trước nhà chùa xem có chỗ ngồi nghỉ nếu cha mẹ muốn ngồi lâu nghe tụng kinh.
- Không mang đồ ăn mặn vào chùa; nếu cần ăn nhẹ thì ăn ở ngoài khuôn viên.
Với người đi xe lăn, các chùa xây mới như Vĩnh Nghiêm thường dễ tiếp cận hơn các chùa cổ có nhiều bậc và nền gạch không đều. Bạn hỏi người trong chùa xem có lối đi phụ.
Nếu còn thời gian: vài nơi khác cùng hướng
Thành phố có rất nhiều chùa cổ ngoài bốn nơi trên. Ở khu quận 11 cũ, gần chùa Giác Viên, có chùa Phụng Sơn mà người dân quen gọi là chùa Gò, một ngôi chùa có lịch sử từ đầu thế kỷ XIX, dựng trên một gò đất cao. Ở khu Đa Kao có chùa Ngọc Hoàng, tên chữ Phước Hải tự, một ngôi miếu của người Hoa với rất nhiều tượng gỗ, nơi nhiều người tìm đến; chuyện cầu tự ở đó là đề tài của một bài khác trên trang.
Những nơi này nên để cho một chuyến khác thay vì nhồi vào cùng một ngày. Kinh nghiệm của người hay đi là ba bốn điểm trong một ngày đã đủ no mắt; quá số đó, các ngôi chùa bắt đầu lẫn vào nhau trong trí nhớ và người lớn tuổi thì mệt. Bạn có thể lập một danh sách nhỏ và mỗi tháng đi một cụm, vào sáng chủ nhật hay một ngày nghỉ giữa tuần.
Nếu đi cùng khách nước ngoài hay bạn bè từ miền khác, nên kể trước vài dòng về Gia Định xưa: vùng đất mới, nhiều luồng người đến khai phá, mỗi luồng mang theo nếp thờ của mình. Hiểu như vậy, khi đứng trong chánh điện Giác Lâm rồi chiều đến tháp Vĩnh Nghiêm, người đi cùng sẽ thấy đó là hai lát cắt của cùng một thành phố, cách nhau hai trăm năm.
Đi lúc nào và giữ cho chuyến đi nhẹ nhàng
Thời điểm đẹp nhất để đi chùa cổ ở Sài Gòn là sáng sớm và chiều muộn ngày thường. Ngày rằm, mùng một, các ngày vía Quan Âm, mùa Phật đản và mùa Vu Lan, chùa đông Phật tử đi lễ; nếu bạn muốn có không khí lễ hội thì đi dịp đó, còn nếu muốn yên thì chọn ngày khác. Mùa mưa ở TP.HCM, thường từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười một, hay có mưa rào buổi chiều, nên các điểm buổi chiều có mái che là hợp lý.
Mỗi chùa có giờ đóng cổng trưa và tối khác nhau, có chùa mở cửa chánh điện chỉ vào giờ lễ. Không chắc thì hỏi người quét sân hay người bán hương ở cổng, họ thường biết rõ. Các chùa cổ có nhiều đồ gỗ quý; khi tham quan, đừng sờ vào tượng, hoành phi hay khám thờ, càng không được thắp hương ở những chỗ không có lư hương.
Chụp ảnh thì chụp kiến trúc, sân vườn, tránh chụp cận người đang lễ và tăng ni khi chưa xin phép. Cách thắp hương, lễ lạy trong chánh điện là chuyện của từng truyền thống; nếu muốn biết kỹ, hỏi người trong chùa. Còn điều đẹp nhất bạn mang về từ một ngày như thế thường là cảm giác thấy Sài Gòn chậm lại, dù chỉ trong vài giờ.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nào được xem là cổ nhất ở TP.HCM?
Chùa Giác Lâm, dựng vào khoảng năm 1744, thường được nhắc là một trong những ngôi chùa cổ nhất còn lại ở TP.HCM. Tuy vậy các tài liệu không hoàn toàn thống nhất về thứ tự tuổi đời của các chùa cổ, nên bạn đọc con số này như thông tin tham khảo.
Đi một vòng chùa cổ Sài Gòn mất bao lâu?
Lộ trình bốn ngôi chùa và lăng Ông Bà Chiểu vừa đủ trong một ngày nếu đi từ sáng sớm và có xe riêng. Nếu chỉ có nửa ngày, chọn Giác Lâm và Vĩnh Nghiêm là đủ để thấy hai giai đoạn khác nhau của chùa ở thành phố.
Lăng Ông Bà Chiểu thờ ai?
Lăng là nơi an táng Tả quân Lê Văn Duyệt, tổng trấn Gia Định thành dưới triều Nguyễn đầu thế kỷ XIX, và phu nhân. Người dân đến viếng, thắp hương quanh năm, đông nhất vào dịp Tết và dịp giỗ ông cuối tháng Bảy âm lịch.
Đi chùa ở Sài Gòn nên mặc gì?
Bạn mặc áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, màu nhã. Mang giày dễ tháo vì nhiều chánh điện để giày bên ngoài. Trời nóng thì mang áo khoác mỏng để mặc khi vào chánh điện thay vì mặc áo hai dây.
Có nên đi chùa cổ vào ngày rằm không?
Ngày rằm, mùng một chùa đông Phật tử đi lễ, có không khí riêng nhưng ít chỗ cho khách tham quan đi chậm. Nếu bạn muốn ngắm kiến trúc, tượng gỗ và ngồi yên thì nên chọn ngày thường, sáng sớm hoặc chiều muộn.