Đi đò ở điểm hành hương an toàn khi có đủ ba điều: mỗi người một áo phao mặc đúng và cài khoá, đò chở đúng số người cho phép, và thời tiết không có mưa lớn, gió mạnh hay nước lên nhanh. Trên đò, ngồi yên ở giữa, không đứng dậy, không dồn về một mạn để chụp ảnh, trẻ nhỏ luôn ngồi trong tầm tay người lớn.
Nhiều nơi người Việt đi lễ phải qua một chặng đò: suối Yến dẫn vào chùa Hương, các bến thuyền giữa núi đá vôi ở Ninh Bình, đò sông Hương lên điện Hòn Chén, ghe đi các chùa, miếu trên cù lao miền Tây. Bài viết cho người đi lễ, nhất là gia đình có người già, trẻ nhỏ, người mang thai, và người dẫn đoàn. Bài nói nguyên tắc chung; quy định cụ thể ở từng bến do cơ quan quản lý địa phương ban hành.
Vì sao chặng đò hay bị xem nhẹ
Với người đi lễ, chặng đò thường được coi là phần thư thả nhất: ngồi yên, ngắm núi, nghe tiếng mái chèo. Chính vì thế người ta ít nghĩ đến chuyện an toàn. Áo phao để dưới chân cho đỡ nóng, trẻ con ngồi ở mạn để nghịch nước, người lớn đứng dậy chụp ảnh, cả nhóm nghiêng về một bên khi thấy cảnh đẹp. Phần lớn chuyến đò không sao, nhưng khi có chuyện thì thường xảy ra rất nhanh.
Đò ở các điểm hành hương thường là đò nhỏ bằng tôn hoặc gỗ, mạn thấp, chở vài người đến khoảng một chục người, do một người chèo hoặc gắn máy nhỏ. Nước suối, sông có thể trông nông và hiền, nhưng lòng sông có chỗ sâu đột ngột, nước lạnh hơn mình nghĩ, đáy có bùn và rong. Người không biết bơi, người mặc quần áo dài, người lớn tuổi rơi xuống nước rất khó tự xoay xở.
Mùa đi lễ đông, số chuyến đò tăng lên nhiều lần, người chèo mệt hơn, bến đông hơn, áp lực chở thêm người cũng lớn hơn. Đây là lúc người đi lễ cần tỉnh táo hơn, không phải lúc buông lỏng.
Trước khi bước xuống đò
Những việc dưới đây chỉ mất một hai phút ở bến, nhưng là phần quan trọng nhất của cả chặng đò.
- Đếm số người đã ngồi trên đò, so với số chỗ ngồi; nếu đò đã kín ghế mà vẫn còn người được mời xuống, cân nhắc chờ chuyến sau.
- Lấy áo phao cho từng người trong nhóm, kể cả người biết bơi. Trẻ em cần áo phao đúng cỡ trẻ em, không mặc áo người lớn.
- Mặc áo phao đúng: tròng qua đầu hoặc khoác như áo, cài hết khoá, kéo dây cho vừa sát người. Áo phao để dưới chân, khoác hờ không cài thì gần như không có tác dụng khi rơi xuống nước.
- Để đồ đạc gọn: túi xách, ba lô đặt dưới sàn giữa đò, điện thoại cất túi kín nước nếu có.
- Bước xuống đò từng người, khi đò đã áp sát bến và người chèo giữ yên. Bước vào giữa lòng đò, không bước lên mạn.
- Người già, trẻ nhỏ, người mang thai xuống sau khi người lớn khoẻ đã ngồi ổn, để có người đỡ từ dưới đò.
Ngồi đò thế nào cho vững
Ngồi yên ở giữa, chia đều hai bên. Đò nhỏ rất nhạy với việc dồn trọng lượng. Người chèo thường xếp chỗ để đò cân; cứ ngồi theo chỗ được xếp, không đổi chỗ giữa chừng.
Không đứng dậy, không chồm ra ngoài. Muốn chụp ảnh thì ngồi chụp, không đứng lên, không nghiêng hẳn người ra mạn. Khi nhiều người cùng nghiêng về một bên để chụp một cảnh, đò có thể chòng chành mạnh.
Không thả tay xuống nước. Trẻ em thích thò tay nghịch nước, người lớn cũng hay làm theo. Cánh tay ngoài mạn kéo theo trọng tâm, lại có thể va vào đá, cành cây sát bờ.
Không mang đồ cồng kềnh, không ngồi trên mạn. Mâm lễ to, giỏ đồ lớn chiếm chỗ và làm khó giữ thăng bằng. Nếu nhóm mang nhiều đồ lễ, chia nhỏ ra hoặc mang gọn hơn.
Nghe theo người chèo. Người chèo hiểu dòng nước, chỗ nông chỗ sâu, lúc nào phải ngồi im. Khi họ nhắc ngồi xuống, dồn vào giữa, hãy làm ngay mà không hỏi lại.
Nhận ra đò quá tải và nói không một cách nhẹ nhàng
Dấu hiệu dễ thấy nhất của đò quá tải là mạn đò nổi trên mặt nước rất thấp, sóng nhỏ đã có thể hắt vào trong; người ngồi phải chen chúc, có người ngồi lên mạn hoặc đứng; không đủ áo phao cho số người trên đò. Mỗi phương tiện chở khách đường thuỷ đều có số người được phép chở theo quy định; nhiều bến có ghi số người ở đò hoặc ở bến.
Ở bến đông người, người đi lễ thường ngại từ chối vì sợ mất lượt, sợ làm phật lòng người chèo. Cách nói nhẹ nhàng là "nhà mình chờ chuyến sau cho thoải mái", rồi lùi lại. Bạn không cần tranh luận về việc đò có quá tải hay không; quyết định ngồi lên đò hay không là quyền của mình.
Nếu thấy tình trạng quá tải lặp lại có hệ thống ở một bến, có thể phản ánh với ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương. Kênh phản ánh cụ thể thường có ở nhà đón khách hoặc trên thông tin chính thức của khu di tích; số điện thoại đường dây nóng nên kiểm lại khi cần vì có thể thay đổi.
Thời tiết, mùa nước và lúc nên hoãn
Mỗi vùng có mùa nước khác nhau. Bảng dưới gom những tình huống thường gặp khi đi đò ở các điểm hành hương và cách xử lý thận trọng.
| Tình huống | Rủi ro | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Mưa lớn trên thượng nguồn trong mấy ngày trước | Nước suối, sông lên nhanh, chảy xiết, cuốn theo cây, rác | Hỏi bến và ban quản lý; nếu được khuyên hoãn thì hoãn |
| Gió mạnh, có dông | Đò nhỏ chòng chành, sóng hắt, sét trên mặt nước trống | Không xuống đò; nếu đang giữa đường thì nghe người chèo vào bờ gần nhất |
| Sương mù dày buổi sớm | Tầm nhìn ngắn, dễ va đò khác ở khúc hẹp | Chờ sương tan, nhất là ở khúc sông đông đò |
| Mùa nước nổi ở miền Tây | Nước rộng, dòng chảy khó đoán, ghe đi xa bờ | Chọn ghe có mái, có áo phao đủ, đi ban ngày |
| Nắng gắt giữa trưa | Say nắng trên đò không có mái | Mang mũ, nước, áo chống nắng; đi sáng sớm hoặc chiều muộn |
Nguyên tắc chung là thời tiết xấu thì đổi lịch, không đổi mức an toàn. Một chuyến đi lễ dời sang ngày khác vẫn còn nguyên ý nghĩa; một chuyến đò cố đi trong lúc nước lên thì không đáng.
Lên xuống bến: chỗ hay trượt ngã nhất
Nhiều người nghĩ nguy hiểm của chặng đò nằm ở giữa dòng, nhưng những cú trượt ngã thường xảy ra ở bến. Bậc đá xuống bến ngập nước theo mùa, đóng rêu, ướt do người trước vừa lội qua. Ván cầu tàu bằng gỗ có thể mục, lỏng. Mép đò và mép bến lệch nhau, đò lại dập dềnh theo sóng của những đò khác vừa cập bến.
Ở bến, đi chậm, nhìn chân, đặt chân lên chỗ khô. Không chen lên trước khi đò chưa cập hẳn, không nhảy từ bến xuống đò hay từ đò lên bến. Khi người chèo đưa tay đỡ hoặc đưa mái chèo làm tay vịn, hãy bám chắc. Giày đế bám tốt có ích ở bến hơn bất cứ đâu; nếu phải cởi giày để lội, cầm giày một tay và giữ tay kia để bám.
Khi đò cập bến lúc về, đừng vội đứng dậy cùng lúc. Để người ở phía gần bến lên trước, từng người một, người chèo giữ đò cho yên. Nhiều cú ngã xảy ra chính vào lúc cả đò cùng đứng lên vì vội, đò nghiêng về phía bến, người đang bước dở mất thăng bằng.
Trẻ nhỏ, người già, người mang thai trên đò
Trẻ nhỏ cần áo phao cỡ trẻ em, cài đủ khoá, dây giữa hai chân nếu áo có thiết kế như vậy để áo không tuột qua đầu khi rơi xuống nước. Trẻ luôn ngồi giữa hai người lớn hoặc trên đùi người lớn đã mặc áo phao, không ngồi một mình ở đầu đò, mũi đò. Dặn trẻ trước khi xuống đò rằng trên đò không đứng, không thò tay xuống nước.
Người lớn tuổi khó khăn nhất là lúc bước lên, bước xuống đò. Bến thường có bậc đá trơn, mép bến cao thấp không đều, đò lại chòng chành. Cần một người ở trên bến đỡ và một người ở dưới đò đón, người lớn tuổi bước chậm, tay bám chắc. Khi ngồi trên đò, cho các cụ ngồi chỗ có tựa lưng nếu có.
Người mang thai nên cân nhắc kỹ những chặng đò dài, đò không có mái, đò phải chen chúc. Nếu quyết định đi, chọn ngày vắng, đò ít người, ngồi chỗ ổn định nhất, có người đi kèm. Nếu đang trong giai đoạn thai kỳ bác sĩ đã dặn hạn chế di chuyển, hãy theo lời dặn đó và chọn một nơi lễ không phải qua đò.
Khi có sự cố trên đò
Nếu đò chòng chành mạnh, việc đầu tiên là ngồi thấp xuống, bám vào thành đò hoặc ghế, không đứng dậy, không nhảy ra. Phần lớn đò chao rồi sẽ trở lại cân bằng nếu mọi người giữ yên. Nghe theo người chèo về việc dồn vào giữa hay ngồi yên.
Nếu bị rơi xuống nước khi đang mặc áo phao, giữ bình tĩnh, ngửa mặt lên, bám vào đò nếu đò không lật, hoặc bám vào bất cứ vật nổi nào gần. Không cố bơi xa vào bờ nếu dòng chảy mạnh; áo phao giữ bạn nổi để chờ người cứu. Người trên đò không nhảy xuống cứu nếu không được huấn luyện, mà đưa vật nổi, mái chèo, dây để người dưới nước bám.
Sau sự cố, kể cả khi mọi người đã an toàn, hãy báo cho ban quản lý bến hoặc di tích. Người bị sặc nước, bị lạnh lâu, bị va đập cần được nhân viên y tế kiểm tra. Trong trường hợp khẩn cấp, gọi 112 để được hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn, hoặc 115 nếu cần cấp cứu y tế.
Câu hỏi thường gặp
Biết bơi rồi có cần mặc áo phao khi đi đò không?
Có. Rơi xuống nước bất ngờ khi đang mặc quần áo dài, đeo túi, nước lạnh và có dòng chảy khác xa bơi ở bể. Áo phao giữ bạn nổi trong những phút đầu khi chưa kịp định thần. Áo phao chỉ có tác dụng khi đã mặc và cài khoá.
Làm sao biết đò có quá tải không?
Mạn đò nổi rất thấp, sóng nhỏ đã hắt vào trong, người phải chen chúc hoặc ngồi lên mạn, không đủ áo phao cho mọi người là các dấu hiệu dễ thấy. Khi thấy như vậy, bạn có quyền chờ chuyến sau.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì cho đi đò được?
Không có tuổi cố định cho mọi trường hợp. Điều quan trọng là có áo phao cỡ trẻ em vừa người, trẻ ngồi trong tầm tay người lớn, và chặng đò không quá dài dưới nắng. Với trẻ rất nhỏ, chọn ngày mát, đò ít người.
Đi đò có được mang mâm lễ lớn không?
Mâm lễ to làm đò khó giữ cân bằng và chiếm chỗ. Nên mang lễ gọn trong túi, giỏ nhỏ đặt dưới sàn giữa đò. Nhiều nơi cũng khuyến khích lễ gọn để giảm rác và việc dọn dẹp.
Nghe nói trời mưa lớn mấy hôm trước có nên đi đò không?
Hỏi bến đò và ban quản lý di tích về tình trạng nước. Sau mưa lớn, suối và sông có thể lên nhanh, chảy xiết, mang theo cây cối. Nếu được khuyên hoãn, hãy hoãn; chuyến đi lễ dời ngày vẫn còn nguyên ý nghĩa.
Người say sóng có nên đi đò đường dài không?
Đò trên suối, sông thường ít chòng chành hơn tàu biển, nhưng người dễ say vẫn có thể khó chịu. Ngồi giữa đò, nhìn về phía xa, không đọc điện thoại, không ăn quá no trước khi đi. Nếu đã từng say nặng, hỏi bác sĩ cách phòng.