Một chuyến hai ngày ở Ninh Bình thường gồm ba lớp: chùa Bái Đính (cả chùa cổ trong hang lẫn khu chùa mới rất rộng), cố đô Hoa Lư với đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành, và vùng Tràng An – Tam Cốc với các đền, chùa nằm giữa núi đá. Đi Bái Đính vào buổi sáng ngày thứ nhất, Hoa Lư buổi chiều; ngày thứ hai dành cho Tràng An hoặc Bích Động là nhịp vừa phải cho cả người lớn tuổi.
Bài này không tả cảnh đi thuyền ngắm núi (vốn đã có nhiều bài riêng), mà xếp lịch theo góc của người đi lễ: nơi nào có ý nghĩa gì, đi theo thứ tự nào đỡ quay đầu, chỗ nào có bậc, chỗ nào có thể để ông bà ngồi nghỉ.
Vì sao Ninh Bình là một chuyến hành hương trọn vẹn
Hoa Lư từng là kinh đô của nước Đại Cồ Việt dưới thời nhà Đinh và Tiền Lê, trong khoảng bốn mươi năm cuối thế kỷ mười đến năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long. Hai ngôi đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành ở Hoa Lư là nơi người Việt về tưởng nhớ những vị vua đầu tiên của một nhà nước độc lập sau thời Bắc thuộc.
Bái Đính gắn với truyền thuyết về thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý, người được dân gian tôn là Thánh Nguyễn, tương truyền đã tìm thấy hang động trên núi và lập chùa. Chùa cổ Bái Đính ở trong những hang đá trên núi, nhỏ và cổ kính; khu chùa mới bên dưới được xây dựng từ đầu những năm 2000, quy mô rất lớn, là nơi đông khách nhất vùng.
Tràng An, quần thể danh thắng được UNESCO ghi danh là di sản thế giới hỗn hợp (văn hoá và thiên nhiên) năm 2014, có nhiều đền, phủ nhỏ nằm giữa núi và sông. Thêm Tam Cốc – Bích Động với ba ngôi chùa trên một ngọn núi, cả vùng giống như một tấm bản đồ sống của lịch sử và tín ngưỡng Bắc Bộ, gói gọn trong bán kính vài chục cây số.
Từ tháng 7/2025, Ninh Bình mở rộng thêm vùng Hà Nam và Nam Định cũ, nên cùng một tỉnh nay có cả Tam Chúc, Phủ Dầy, Phát Diệm. Bài này giữ phạm vi quanh Hoa Lư cho vừa hai ngày; các điểm kia có bài riêng hoặc nên dành cho một chuyến khác.
Lịch hai ngày gợi ý
Ví dụ giả định cho một gia đình có ông bà ngoài bảy mươi, xuất phát từ Hà Nội sáng sớm ngày thứ nhất:
| Thời điểm | Điểm đến | Thời lượng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ngày 1, sáng | Chùa Bái Đính: chùa cổ trước, khu mới sau | 3–4 giờ | Xe điện từ cổng; nghỉ giữa các điện |
| Ngày 1, trưa | Ăn trưa, nghỉ ở khách sạn | 2 giờ | Tránh nắng gắt |
| Ngày 1, chiều | Cố đô Hoa Lư: đền vua Đinh, đền vua Lê | 1,5–2 giờ | Đường bằng, ít bậc |
| Ngày 2, sáng | Tràng An (tuyến thuyền có ghé đền) hoặc Bích Động | 2–3 giờ | Thuyền ngồi lâu; Bích Động có bậc |
| Ngày 2, trưa | Ăn trưa, về Hà Nội | — | Về trước giờ tan tầm |
Nếu ông bà khoẻ và thích ngắm cảnh, có thể đi cả Tràng An lẫn Bích Động trong ngày thứ hai, nhưng sẽ thành một ngày dài. Nếu ông bà mệt, chỉ cần Bái Đính và Hoa Lư là đủ trọn một chuyến về đất cố đô. Nếu đi vào mùa hè, đảo lại: Hoa Lư buổi sáng sớm khi trời còn mát, Bái Đính sau ba giờ chiều, vì khu chùa mới nhiều sân đá, giữa trưa rất nóng. Dù đi theo thứ tự nào, giữ một khoảng nghỉ trưa thật sự, có giường nằm, chứ không chỉ ngồi trên xe chờ.
Ở Bái Đính: đi chùa cổ trước, khu mới sau
Vì sao chùa cổ trước. Chùa cổ nằm trên núi, phải leo bậc đá; sáng sớm trời mát, chân còn khoẻ là lúc hợp nhất. Ở đây có hang Sáng thờ Phật, hang Tối thờ Mẫu, đền thờ thần Cao Sơn và đền thờ Thánh Nguyễn, không gian nhỏ, ẩm, ánh sáng mờ, rất khác khu mới.
Khu chùa mới. Gồm nhiều điện lớn nối nhau bằng hành lang dài với hàng trăm pho tượng La Hán bằng đá, tháp chuông, bảo tháp và quảng trường. Kiến trúc dùng nhiều đá và gỗ, mái lớn, sân rộng, nhìn từ xa rất bề thế. Đi trọn khu mới mất vài giờ; người già nên chọn một hai điện chính và ngồi nghỉ ở hành lang có mái che.
Xe điện. Từ bãi xe đến khu chùa có xe điện; giá và giờ chạy do khu du lịch quy định, hỏi tại quầy. Nhiều người đi xe điện vào rồi đi bộ ra để ngắm hành lang La Hán.
Giữ nhịp. Đừng cố lễ hết mọi điện. Ở mỗi điện, đứng lại một chút, nhìn kiến trúc, đọc bản giới thiệu, rồi mới đi tiếp. Thắp hương ở lư hương chung ngoài sân theo chỉ dẫn, không đặt tiền lên tay tượng hay xoa tượng La Hán.
Hoa Lư: một buổi chiều ở đất kinh đô
Khu di tích cố đô Hoa Lư nằm trong một thung lũng có núi bao quanh như bức thành tự nhiên, lý do mà sử sách thường nhắc khi giải thích vì sao vua Đinh chọn nơi này làm kinh đô. Hai ngôi đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành nằm gần nhau, cùng kiến trúc gỗ truyền thống với những mảng chạm khắc tinh xảo; công trình hiện nay được xây dựng lại vào thời sau trên nền cũ.
Ở đền vua Đinh, nhiều người dừng lâu trước những câu chuyện về cậu bé chăn trâu cờ lau tập trận, về việc dẹp loạn mười hai sứ quân. Ở đền vua Lê, người ta nhớ đến cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 981. Bạn có thể kể lại những câu chuyện này cho trẻ con ngay trong sân đền, chúng nhớ lâu hơn mọi trang sách.
Đường đi trong khu đền bằng phẳng, ít bậc, hợp với người già. Nếu còn sức, có thể leo núi Mã Yên phía trước đền vua Đinh, nơi tương truyền là lăng mộ của vua; đường lên là bậc đá khá dốc, chỉ nên đi khi trời mát. Buổi chiều muộn, nắng xiên qua mái đền rất đẹp, lại ít khách hơn buổi sáng.
Tràng An hay Bích Động cho ngày thứ hai
Tràng An có nhiều tuyến thuyền, mỗi tuyến đi qua các hang khác nhau và có tuyến ghé những đền, phủ nhỏ giữa vùng núi nước. Tên tuyến và điểm dừng do ban quản lý quy định, có thể thay đổi; hỏi ở bến để chọn tuyến có ghé đền nếu bạn muốn đi lễ. Chuyến thuyền thường kéo dài vài giờ, ngồi lâu dễ mỏi lưng; ông bà nên mang gối nhỏ và mũ rộng vành.
Bích Động ở vùng Tam Cốc là một ngôi chùa dựng tựa vào núi, gồm ba phần chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng nối nhau bằng bậc đá, có từ thời Lê. Đi Bích Động mất khoảng một đến hai giờ, ít ngồi thuyền hơn nhưng phải leo bậc. Với người thích không gian chùa cổ yên tĩnh, Bích Động thường để lại nhiều cảm xúc hơn.
Nếu chỉ chọn một, hãy chọn theo sức người già: ngồi được lâu thì Tràng An, đi bộ được ít bậc thì Bích Động. Nếu muốn thêm một góc nhìn kiến trúc tôn giáo khác trên đất Ninh Bình, nhà thờ đá Phát Diệm ở Kim Sơn là điểm đáng ghé, với tư cách khách tham quan.
Đi lễ ở vùng di sản: những điều nên giữ
Tràng An là di sản thế giới, Hoa Lư là di tích quốc gia đặc biệt, Bái Đính đón rất nhiều khách mỗi năm. Ở những nơi như vậy, từng hành động nhỏ của khách cộng lại thành sức ép lớn lên di tích. Không khắc, viết tên lên vách đá, cột gỗ, bia đá. Không leo lên bệ tượng, lan can, mái hiên để chụp ảnh. Không chạm tay lên các mảng chạm khắc gỗ ở đền vua Đinh, vua Lê, vì dầu và mồ hôi trên tay làm gỗ xuống màu theo năm tháng.
Trên thuyền ở Tràng An, không vứt rác, vỏ hoa quả, đồ lễ xuống sông; không thả đèn, thả cá phóng sinh tự phát vào nước khi chưa được phép. Nước trong các hang và thung là một hệ sinh thái nhỏ, rất dễ tổn thương. Trong hang, nói nhỏ, không gõ vào nhũ đá, không bẻ thạch nhũ làm kỷ niệm.
Ở các đền nhỏ giữa núi, người trông coi thường là người địa phương. Nếu muốn gửi chút công đức, bỏ vào hòm, không đặt tiền lên ban thờ hay nhét vào khe đá. Nếu có ai chèo kéo mua lễ, đổi tiền, xin "lộc" trên đường đi, bạn có thể lịch sự từ chối. Chuyến hành hương nhẹ nhàng nhất là chuyến bạn không phải chi gì ngoài những thứ mình thật sự cần.
Ăn, ở và đi lại quanh Ninh Bình
Ninh Bình đã là điểm du lịch lớn nhiều năm, nên chuyện ăn ở khá dễ. Một vài gợi ý cho đoàn có người lớn tuổi:
- Ngủ ở trung tâm thành phố Ninh Bình hoặc khu Tam Cốc; chọn phòng tầng thấp, có thang máy nếu ông bà khó leo cầu thang.
- Các món địa phương hay được nhắc là cơm cháy, dê núi; quán chay cũng có nhiều quanh Bái Đính và trung tâm.
- Đi lại giữa các điểm bằng xe riêng là tiện nhất; quãng đường giữa Bái Đính, Hoa Lư, Tràng An chỉ mất vài chục phút xe.
- Mùa lúa chín vùng Tam Cốc thường vào khoảng cuối xuân đầu hè, đẹp nhưng nắng nóng; mùa thu dịu hơn cho người già.
- Không mua lễ to ở cổng; ở các đền nhỏ trên tuyến thuyền, nhiều người chỉ chắp tay hoặc đặt một bông hoa.
- Mang áo mưa mỏng, vì ngồi thuyền gặp mưa không có chỗ trú.
Giá vé, giờ thuyền và xe điện thay đổi theo mùa và theo năm; hãy xem thông tin của ban quản lý khu di tích hoặc khu du lịch trước khi đi, đừng dựa vào ảnh bảng giá cũ trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bái Đính cổ và chùa Bái Đính mới khác nhau thế nào?
Chùa cổ nằm trong các hang trên núi, nhỏ, cổ kính, gắn với truyền thuyết thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý. Khu chùa mới được xây dựng từ đầu những năm 2000 ở bên dưới, quy mô rất lớn với nhiều điện, hành lang La Hán, tháp. Hai khu nằm gần nhau và đều đi được trong một buổi.
Người già đi Bái Đính có mệt không?
Có thể mệt nếu cố đi hết. Khu mới rất rộng, chùa cổ phải leo bậc. Nên dùng xe điện, chọn một hai điện chính, nghỉ ở hành lang có mái che, và để chùa cổ cho người trẻ đi lên nếu ông bà không leo được. Đi buổi sáng sớm sẽ đỡ nắng.
Đền vua Đinh và đền vua Lê ở Hoa Lư có gì đáng xem?
Hai ngôi đền có kiến trúc gỗ truyền thống với nhiều mảng chạm khắc đẹp, gắn với hai vị vua của những năm đầu nhà nước Đại Cồ Việt. Đi chậm, nhìn kỹ hoa văn, đọc bảng giới thiệu và kể cho trẻ con nghe chuyện cờ lau tập trận là cách đi trọn vẹn nhất.
Nên đi Tràng An hay Tam Cốc nếu muốn đi lễ?
Tràng An có tuyến thuyền ghé một số đền, phủ nhỏ giữa núi; Tam Cốc có chùa Bích Động gồm ba chùa trên một ngọn núi. Muốn ngồi thuyền ngắm cảnh và lễ nhẹ thì chọn Tràng An; muốn không gian chùa cổ và đi bộ ít thì chọn Bích Động.
Ninh Bình mùa nào đi đẹp và đỡ nắng?
Mùa thu và đầu đông, khoảng tháng Chín đến tháng Mười Hai dương lịch, thường mát và khô, hợp cho người già. Mùa lúa chín cuối xuân đầu hè rất đẹp nhưng nắng gắt. Đầu năm là mùa hành hương đông khách, nhất là cuối tuần tháng Giêng.
Đi Bái Đính, Hoa Lư trong ngày từ Hà Nội được không?
Được, nếu xuất phát sớm và chỉ chọn Bái Đính với Hoa Lư. Đường từ Hà Nội mất khoảng hai giờ. Tuy nhiên, với người lớn tuổi, đi về trong ngày khá mệt; ngủ lại một đêm ở Ninh Bình giúp chuyến đi thong thả và an toàn hơn.