Học trò và thầy cô thường tìm đến hai nơi thờ thầy Chu Văn An: đền thờ ở vùng Thanh Liệt phía nam Hà Nội, quê hương ông, và đền thờ trên núi Phượng Hoàng ở Chí Linh (Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng), nơi ông về ở ẩn, dạy học những năm cuối đời. Ông là người thầy được tôn vinh bậc nhất trong lịch sử giáo dục Việt Nam, được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Viếng thầy Chu Văn An trước mùa thi là cách nhiều gia đình nói với con về hình mẫu một người thầy: học rộng, dạy giỏi, sống thanh bạch, dám nói điều phải. Bài giới thiệu hai điểm đến, đường đi, những đoạn bậc đá cần cẩn thận, và cách để buổi viếng trở thành một bài học nhẹ nhàng cho con.
Vì sao học trò viếng thầy Chu Văn An
Chu Văn An sống vào thời Trần, thế kỷ XIV. Theo sử cũ, ông mở trường dạy học ở quê, nổi tiếng đến mức được mời về dạy ở Quốc Tử Giám, làm thầy dạy thái tử. Khi triều chính suy đồi, ông dâng sớ xin chém những gian thần, thường được gọi là "Thất trảm sớ"; vua không nghe, ông từ quan về ở ẩn ở vùng Chí Linh, tiếp tục dạy học, viết sách đến cuối đời. Sau khi ông mất, triều đình cho thờ ông ở Văn Miếu.
Với người đi cầu học, Chu Văn An gần gũi hơn nhiều vị khác vì ông là một người thầy cụ thể, có tên tuổi, có học trò, có câu chuyện đời. Học trò viếng ông như viếng một bậc thầy đáng kính; thầy cô giáo đến như tìm về một tấm gương nghề nghiệp. Nhiều trường học trên cả nước mang tên ông, và không ít thế hệ học sinh lớn lên với hình ảnh ấy.
Bài này không kể lại chi tiết tiểu sử hay bàn về giá trị văn bản tờ sớ, những điều đã có nhiều sách sử và tài liệu nghiên cứu. Ở đây chỉ dừng ở mức đủ để hiểu vì sao người ta tìm đến hai nơi thờ ông, và đi thế nào cho trọn.
Đền thờ ở Thanh Liệt: viếng thầy ở quê
Chu Văn An quê ở làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm xưa, nay là vùng Thanh Liệt ở phía nam Hà Nội. Ở đây có đền thờ ông, được người dân địa phương gìn giữ và trùng tu qua nhiều thời kỳ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên gọi xã, phường quanh khu vực có thay đổi, nên khi tìm đường hãy dùng tên di tích và hỏi thêm người dân.
So với núi Phượng Hoàng, đền ở Thanh Liệt dễ đi hơn nhiều: đường bằng, nằm trong khu dân cư, đi từ nội thành Hà Nội chỉ mất một quãng ngắn. Vì vậy đây là lựa chọn hợp với học sinh Hà Nội sát mùa thi, với gia đình có ông bà lớn tuổi hoặc con nhỏ, và với những ai chỉ có một buổi.
Nhiều học trò Hà Nội ghép buổi viếng đền ở Thanh Liệt với Văn Miếu trong cùng một ngày: sáng đến nơi thờ thầy ở quê, chiều hoặc hôm sau ghé Văn Miếu, nơi thầy được thờ cùng các bậc tiên hiền. Đi như vậy con sẽ thấy hai mặt của một con người: người con của một làng quê bình dị và người thầy được cả nước tôn vinh. Nhưng nếu sát kỳ thi, chỉ một điểm là đủ.
Không gian đền mang dáng một nơi thờ làng, yên tĩnh, ít khách du lịch. Đến đây, nên ăn mặc gọn gàng, nói nhỏ, đọc bảng giới thiệu và nghe người trông coi kể chuyện nếu có dịp. Những chuyện kể của người trong làng về "ông Chu" thường giúp học trò cảm thấy một người thầy bảy trăm năm trước bỗng gần lại.
Kể gì cho con về thầy Chu Văn An
Một người thầy giỏi vì học không ngừng. Sử cũ chép ông học rộng, đọc nhiều, học trò theo học rất đông, có người về sau đỗ cao, làm quan lớn. Nên kể với con rằng thầy giỏi vì suốt đời vẫn học, kể cả khi đã nổi tiếng; kỳ thi trước mắt chỉ là một chặng trong con đường học lâu dài ấy.
Một người dám nói điều phải. Câu chuyện tờ sớ xin chém gian thần cho thấy một người thầy không chỉ dạy chữ mà còn giữ lẽ phải. Không cần đi sâu vào chính sự thời Trần; chỉ cần nói với con rằng học là để biết phân biệt đúng sai và dám đứng về lẽ đúng.
Một người biết lui về khi cần. Khi không thể làm điều đúng ở triều đình, ông về núi dạy học, sống giản dị. Với học trò đang áp lực điểm số, câu chuyện này nhắc rằng có nhiều con đường để sống có ích, không phải chỉ một lối duy nhất.
Một người được nhớ bằng nhân cách. Học trò của ông kính trọng thầy đến mức, theo sách xưa kể, khi về thăm thầy vẫn giữ lễ như thuở còn đi học. Câu chuyện nhỏ ấy là lời nhắc đẹp về cách đối xử với thầy cô của chính con hôm nay.
Núi Phượng Hoàng ở Chí Linh: nơi thầy ở ẩn
Sau khi từ quan, Chu Văn An về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, dựng nhà, dạy học, hái thuốc, sống những năm cuối đời ở đó. Đền thờ ông nằm trên sườn núi, giữa rừng thông, phải leo một con đường bậc đá khá dốc mới tới. Khu vực này nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sắp xếp hành chính năm 2025, không xa khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc.
Nhiều người cho rằng chính con đường lên đền làm nên ý nghĩa của chuyến đi: leo từng bậc giữa rừng, dừng nghỉ, thở, rồi tới một nơi thờ giản dị trên cao. Với học trò, đó như một hình ảnh của việc học: không có lối tắt, phải đi từng bước. Cha mẹ có thể để con tự cảm nhận điều ấy thay vì giảng giải.
Đường lên đền có mấy chỗ dừng nghỉ, nhìn xuống thấy cả vùng đồi rừng Chí Linh. Đó là những chỗ đẹp để cả nhà ngồi lại, uống nước, chụp vài tấm ảnh mà không chắn lối người khác. Mùa xuân và mùa thu, đường rừng mát, lá thông rụng dày, đi rất dễ chịu; mùa hè thì nóng ẩm, nên lên thật sớm.
Gần khu đền, tài liệu địa phương có nhắc đến những dấu tích gắn với việc dạy học, ở ẩn của ông. Mỗi nơi có thể được giới thiệu khác nhau, nên đọc bảng thông tin của ban quản lý, đừng tin những câu chuyện "linh ứng" được thêu dệt ngoài cổng.
Thanh Liệt hay Phượng Hoàng: chọn nơi nào
Hai nơi đều có ý nghĩa, nhưng điều kiện đi lại rất khác. Bảng dưới giúp gia đình chọn cho hợp; giờ mở cửa và quy định tham quan nên kiểm với ban quản lý trước.
| Khía cạnh | Đền ở Thanh Liệt (Hà Nội) | Đền trên núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Phòng) |
|---|---|---|
| Gắn với | Quê hương, nơi ông sinh ra và mở trường lúc đầu | Nơi ông ở ẩn, dạy học, mất |
| Đường đi | Bằng phẳng, trong khu dân cư | Leo bậc đá dốc giữa rừng |
| Thời gian | Một đến hai giờ | Nửa ngày trở lên, tính cả đường xa |
| Hợp với | Người già, trẻ nhỏ, học sinh sát mùa thi | Học sinh khoẻ, nhóm bạn, chuyến hè, thầy cô |
| Ghép điểm | Văn Miếu Hà Nội trong cùng ngày | Côn Sơn, Kiếp Bạc ở gần |
Sát kỳ thi, nếu ở Hà Nội thì đền ở Thanh Liệt là lựa chọn nhẹ nhàng. Chuyến lên Phượng Hoàng hợp với kỳ nghỉ hè hoặc một ngày cuối tuần đầu năm học, khi cả nhà có thời gian và sức lực để leo núi, nghỉ ngơi.
Leo bậc đá lên đền an toàn
Con đường lên đền trên núi Phượng Hoàng là phần cần chuẩn bị kỹ nhất. Dưới đây là các bước nên làm, nhất là khi đi cùng người lớn tuổi hoặc học sinh nhỏ.
- Xem dự báo thời tiết; tránh ngày mưa vì bậc đá rêu phong rất trơn, tránh giữa trưa mùa hè.
- Đi giày đế bám, không đi dép tông hay giày cao gót; mặc quần áo thoải mái, mang theo áo mỏng.
- Mang đủ nước, một ít đồ ăn nhẹ; để lại đồ cồng kềnh ở xe.
- Leo chậm, nghỉ thường xuyên, người khoẻ đi sau người yếu; không chạy nhảy, không đùa đẩy nhau trên bậc dốc.
- Người có bệnh tim mạch, huyết áp, đau khớp gối, người mang thai nên cân nhắc, hỏi ý kiến bác sĩ trước, hoặc chỉ đi đoạn đầu rồi nghỉ.
- Mùa khô, tuyệt đối không đốt hương, vàng mã dọc đường rừng; chỉ thắp hương ở nơi quy định trong đền.
- Xuống núi còn mỏi chân hơn lên; đi chậm, bám tay vịn nếu có, nhìn kỹ từng bậc.
Nếu thấy con mệt, đừng cố lên tới đền bằng mọi giá. Dừng ở một khoảng nghỉ giữa rừng, nói vài câu về thầy Chu Văn An, rồi xuống, vẫn là một chuyến đi trọn ý.
Mùa nào đi và đi với tâm thế nào
Hai thời điểm học trò và thầy cô hay tìm đến nơi thờ Chu Văn An là mùa thi, khoảng tháng Năm, tháng Sáu, và dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Mùa thi trùng mùa nóng, nên đi sớm, về sớm. Dịp tháng Mười Một trời mát, rất hợp cho chuyến leo núi Phượng Hoàng; nhiều trường tổ chức cho giáo viên, học sinh về viếng thầy như một hoạt động tri ân.
Tâm thế đẹp nhất khi đến đây là viếng một người thầy, không phải xin một tấm vé đỗ. Chu Văn An được nhớ đến vì học vấn và nhân cách, vì dám từ quan khi không thể làm điều đúng, chứ không phải vì phép màu nào. Nếu buổi viếng khiến con nghĩ thêm một chút về việc học để làm người tử tế, chuyến đi đã có kết quả.
Sau buổi đi, việc ôn tập, ngủ nghỉ, ăn uống vẫn là những thứ quyết định sức làm bài. Cha mẹ nên giữ cho con một lịch sinh hoạt đều đặn, đừng để chuyến leo núi kéo theo mấy ngày mỏi mệt ngay trước kỳ thi.
Câu hỏi thường gặp
Đền thờ Chu Văn An ở đâu?
Có hai nơi được nhiều người tìm đến: đền thờ ở vùng Thanh Liệt phía nam Hà Nội, quê hương ông, và đền thờ trên núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, nay thuộc thành phố Hải Phòng, nơi ông ở ẩn những năm cuối đời. Ngoài ra ông còn được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Leo lên đền trên núi Phượng Hoàng có khó không?
Đường lên là bậc đá dốc giữa rừng, với người khoẻ thì không quá khó nhưng cần đi chậm và nghỉ giữa chừng. Ngày mưa bậc đá trơn, nên tránh. Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, khớp gối hay người mang thai nên cân nhắc và hỏi bác sĩ trước.
Có thể ghép chuyến viếng Chu Văn An với Côn Sơn không?
Có thể. Núi Phượng Hoàng không xa khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, nên nhiều đoàn đi trong cùng một ngày. Nhưng leo hai nơi trong một ngày khá mệt, nên chỉ hợp với người khoẻ, đi vào mùa mát, không đi ngay trước kỳ thi.
Vì sao Chu Văn An được thờ ở Văn Miếu?
Theo sử cũ, sau khi ông mất, triều Trần cho thờ ông ở Văn Miếu để tôn vinh một người thầy có học vấn và nhân cách. Đây là sự tôn vinh rất hiếm với một người không phải bậc thánh hiền Nho học Trung Hoa, cho thấy vị trí đặc biệt của ông.
Thầy cô giáo có hay đến viếng Chu Văn An không?
Có. Nhiều thầy cô, nhất là vào dịp 20/11, về viếng nơi thờ ông như một hoạt động tri ân và tìm về hình mẫu nghề nghiệp. Một số trường tổ chức cho giáo viên và học sinh cùng đi, kết hợp học về lịch sử địa phương.
Đi viếng thầy Chu Văn An nên mang theo gì?
Một bó hoa nhỏ hoặc nén hương nếu gia đình có nếp ấy là đủ, cùng nước uống, giày đế bám và áo mỏng nếu leo núi. Không cần lễ to, không cần mua đồ của người chèo kéo. Quan trọng hơn là đọc trước vài dòng về cuộc đời ông để kể cho con.