Đền Ngọc Sơn trên hồ Hoàn Kiếm được nhiều học trò ghé trước mùa thi vì đền thờ Văn Xương Đế Quân, vị thần mà người xưa coi là trông coi văn chương, chữ nghĩa và thi cử, cùng với Đức Thánh Trần và một số vị khác. Cụm kiến trúc dẫn vào đền, gồm tháp Bút, đài Nghiên và cầu Thê Húc, cũng được dựng với ý nghĩa tôn vinh việc học, nên cả lối đi đã là một câu chuyện về chữ nghĩa.
Khác Văn Miếu, nơi thờ Khổng Tử và lưu bia tiến sĩ, đền Ngọc Sơn gắn với một dòng tín ngưỡng dân gian có gốc từ Trung Hoa, được giới nhà nho Hà Nội thế kỷ XIX tiếp nhận và làm đậm thêm. Bài kể gốc tích ở mức đủ hiểu, gợi ý giờ đi, cách đi cho thong thả giữa khu phố cổ đông đúc, và những điều nên giữ ở một di tích nằm giữa lòng hồ.
Văn Xương Đế Quân là ai
Văn Xương Đế Quân là một vị thần trong tín ngưỡng Trung Hoa, gắn với văn học và khoa cử. Theo nhiều tài liệu, hình tượng này hình thành từ sự gộp lại của tín ngưỡng thờ chòm sao Văn Xương trên trời và một vị thần địa phương ở đất Thục, về sau được các triều đại phong tặng và được giới sĩ tử thờ cúng rộng rãi. Ở Trung Hoa, Đài Loan và trong cộng đồng người Hoa, nhiều nơi có miếu Văn Xương mà học trò ghé trước kỳ thi.
Ở Việt Nam, Văn Xương được thờ trong một số đền, miếu do giới nho sĩ lập, nổi bật nhất là đền Ngọc Sơn. Nên phân biệt: chữ "Văn Xương" còn là tên một sao trong cách an lá số tử vi, và là tên gọi của loại tháp nhỏ bày bàn học. Ba thứ dùng chung một cái tên, nhưng vị thần thờ ở đền là đối tượng của tín ngưỡng, không phải một sao trên lá số hay một món đồ trang trí.
Đền Ngọc Sơn có lịch sử nhiều lớp. Trên đảo Ngọc từng có những công trình thờ tự khác nhau qua các thời, và việc thờ Văn Xương gắn với giai đoạn giới nho sĩ Hà Nội lập hội, sửa sang đền vào thế kỷ XIX. Vì thế không gian ở đây pha trộn: vừa có dấu ấn nhà nho trọng chữ, vừa có tín ngưỡng dân gian thờ thần, thờ Thánh. Người đi cầu học không cần phân định rạch ròi mọi lớp ấy, nhưng biết qua để không gán cho đền một ý nghĩa duy nhất, và để trả lời được khi con hỏi "ông được thờ ở đây là ai".
Hiểu như vậy để thấy rằng học trò đến đền Ngọc Sơn là đến với một biểu tượng văn hoá về sự trọng chữ, trọng học của người xưa. Muốn biết sâu về giáo lý hay nghi lễ của dòng tín ngưỡng này, nên hỏi những người am hiểu ở chính đền hoặc tìm sách nghiên cứu văn hoá Hà Nội.
Tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc kể gì về việc học
Phần lớn diện mạo khu đền ngày nay gắn với nhà nho Nguyễn Văn Siêu, người đứng ra tu sửa đền vào những năm 1860. Ông cho dựng tháp Bút trên gò Độc Tôn bên bờ hồ, cửa vào là đài Nghiên, rồi cầu Thê Húc sơn đỏ bắc ra đảo Ngọc. Bút và nghiên là hai đồ vật gắn với người đi học thời xưa; đặt chúng ngay lối vào là để nhắc khách rằng nơi này trọng chữ.
Tên cầu Thê Húc thường được giải nghĩa là "nơi đậu ánh sáng buổi sớm", một hình ảnh đẹp với người đi học: buổi sáng là lúc bắt đầu, là lúc đầu óc sáng nhất. Nhiều phụ huynh kể cho con nghe ý nghĩa này khi đi qua cầu, và với nhiều em, đó là phần dễ nhớ nhất của chuyến đi.
Khi đứng trước tháp Bút, bạn không cần đọc được chữ trên thân tháp. Chỉ cần biết ý của người dựng: lấy cây bút làm biểu tượng, chĩa lên trời, như một lời khẳng định về giá trị của chữ nghĩa. Đi chậm qua ba công trình ấy, kể cho con một câu chuyện ngắn, là đã đủ cho một buổi "cầu học" có ý nghĩa.
Trong đền có gì đáng xem ngoài việc thắp hương
Đền nhỏ, khách đông, nên nhiều người chỉ vào thắp hương rồi ra. Nếu có thời gian, mấy chỗ dưới đây giúp chuyến đi đầy hơn:
- Nghi môn và lối dẫn ven hồ: đi chậm từ bờ hồ, qua cổng, lên tháp Bút rồi xuống cầu, sẽ thấy ý đồ sắp đặt từng lớp của người xưa.
- Đình Trấn Ba trên đảo, nhìn ra mặt hồ: chỗ đứng hợp để cả nhà nghỉ một chút, ngắm hồ thay vì chen trong đền.
- Gian trưng bày tiêu bản cụ rùa hồ Hoàn Kiếm: gắn với ký ức của nhiều thế hệ Hà Nội, trẻ con thường rất thích.
- Các ban thờ trong đền: Văn Xương Đế Quân, Đức Thánh Trần và các vị khác, mỗi ban có gốc tích riêng; đọc bảng giới thiệu của ban quản lý nếu có.
- Mặt hồ buổi sáng sớm, khi phố còn vắng: nhiều người cho rằng đây là cảnh đẹp nhất, đáng dậy sớm hơn mọi nghi thức.
Đừng cố đi hết mọi góc trong lúc đông. Chọn một hai chỗ, dừng lâu, nói chuyện với con, bao giờ cũng hơn chạy vòng quanh rồi về với đôi chân mỏi và đầu óc trống trơn.
Đền Ngọc Sơn và Văn Miếu khác nhau thế nào với người đi cầu học
Hai nơi thường được ghép chung một buổi, nhưng ý nghĩa không giống nhau. Bảng dưới giúp gia đình chọn hoặc ghép cho hợp.
| Khía cạnh | Đền Ngọc Sơn | Văn Miếu – Quốc Tử Giám |
|---|---|---|
| Vị được thờ chính gắn với việc học | Văn Xương Đế Quân, thần văn chương theo tín ngưỡng dân gian | Khổng Tử, các bậc tiên hiền Nho học, thầy Chu Văn An |
| Không gian | Nhỏ, trên đảo giữa hồ, lối vào hẹp qua cầu | Rộng, nhiều lớp sân, có hồ và hàng cây |
| Điều đặc trưng | Tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc | Hàng bia tiến sĩ, khu Thái Học |
| Lúc đông | Cuối tuần, tối phố đi bộ, dịp lễ | Mùa thi, đầu năm, cuối tuần |
| Hợp với | Ghé ngắn, kết hợp dạo hồ | Một buổi sáng, đi chậm, có chỗ nghỉ |
Nếu chỉ có một buổi, nhiều gia đình đi Văn Miếu sớm khi mát rồi ghé Ngọc Sơn trên đường về. Nếu con nhỏ hoặc có ông bà đi cùng, chỉ chọn một nơi là đủ; hai địa điểm cách nhau một đoạn xe, giữa trưa đi lại khá mệt.
Những dịp học trò thường ghé đền
Đông nhất là mấy tuần trước kỳ thi vào lớp 10 và kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, thường rơi vào tháng Năm, tháng Sáu dương lịch. Lúc này nhiều nhóm học sinh rủ nhau ghé sau buổi học thêm, nhiều phụ huynh tranh thủ giờ nghỉ trưa đi một mình để thắp nén hương cho con. Khung giờ chiều tối vì vậy thường đông hơn buổi sáng sớm.
Dịp thứ hai là đầu năm học và những ngày đầu năm âm lịch, khi nhiều người đi lễ đầu xuân quanh hồ. Học trò đi dịp này thường với tâm thế đặt một lời hẹn cho cả năm hơn là cầu cho một kỳ thi cụ thể. Đây cũng là lúc đền đông khách du lịch nhất, nên ai cần yên tĩnh thì nên lùi sang ngày thường.
Ngoài học sinh, đền còn đón sinh viên trước kỳ thi học kỳ hay buổi bảo vệ luận văn, người đi làm trước một kỳ thi chứng chỉ, thi tuyển dụng, và cả những người lớn tuổi đến vì thói quen đi lễ ngày rằm, mùng một. Mỗi người một điều mong, nhưng chung một khoảng không gian nhỏ, nên nhường nhịn nhau là điều đầu tiên cần nhớ khi bước qua cầu. Nếu chỉ muốn ngắm cảnh và nghe kể chuyện tháp Bút, đài Nghiên cho con, buổi sáng ngày thường là lúc dễ chịu nhất.
Đi thế nào cho thong thả
Hồ Hoàn Kiếm là khu đông nhất thủ đô, nên một chút chuẩn bị giúp chuyến đi bớt mệt. Giờ mở cửa và vé vào đền có thể thay đổi, nên kiểm thông tin của ban quản lý trước.
- Chọn sáng ngày thường, đến sớm. Tối cuối tuần khu phố đi bộ rất đông, cầu Thê Húc dễ ùn.
- Gửi xe ở điểm trông giữ có bảng giá công khai, tránh người vẫy gọi gửi xe ở vỉa hè; khu này có nhiều điểm hạn chế dừng đỗ.
- Mua vé ở quầy chính thức của đền, không cần mua lễ của người bán rong.
- Qua cầu chậm, đi theo dòng, không dừng giữa cầu chụp ảnh lâu khi phía sau có người.
- Trong đền, đứng lùi khỏi ban thờ khi đã thắp hương xong để người khác vào; giữ ví, điện thoại vì chỗ hẹp, đông.
- Ra khỏi đền, đi một vòng hồ hoặc ngồi ghế đá vài phút rồi về, không ghép quá nhiều điểm.
Nếu đi vào mùa hè, mang nước và mũ, vì đi bộ từ bãi xe vào đền khá xa và ven hồ ít bóng mát vào buổi trưa.
Giữ đền giữa lòng hồ và giữ sức cho kỳ thi
Đền nằm trên đảo nhỏ, lại sát mặt nước, nên rác và đồ lễ thừa dễ rơi xuống hồ. Không thả hoa, tiền, giấy nguyện ước xuống nước, không gài tiền lẻ vào kẽ đá hay lan can cầu, không dán giấy lên cột. Những việc ấy chẳng thêm lòng thành mà chỉ để lại việc dọn dẹp cho người khác và làm xấu một di tích nhiều người yêu.
Học trò đến đây trước kỳ thi nên coi chuyến đi như một khoảng thư giãn ngắn giữa tuần ôn. Giờ học, giờ ngủ, bữa ăn vẫn là những thứ quyết định sức làm bài. Đi buổi sáng rồi về học, tốt hơn là đi cả ngày phơi nắng, tối về mệt không mở được sách.
Cha mẹ có thể kể cho con nghe chuyện Nguyễn Văn Siêu, một nhà nho nổi tiếng văn hay chữ tốt của đất Hà Nội, đứng ra sửa sang đền. Câu chuyện về một người trọng chữ dựng nên tháp Bút để nhắc đời sau, có khi còn đọng lại lâu hơn mọi lời chúc thi tốt.
Câu hỏi thường gặp
Văn Xương Đế Quân ở đền Ngọc Sơn có phải sao Văn Xương trong tử vi không?
Không hẳn. Theo tài liệu, hình tượng vị thần có liên hệ với tín ngưỡng thờ chòm sao Văn Xương, nhưng khi được thờ ở đền thì đó là một vị thần trong tín ngưỡng dân gian. Sao Văn Xương trong lá số tử vi là một ký hiệu trong hệ thống an sao, hai thứ không nên đánh đồng.
Đền Ngọc Sơn có thờ Đức Thánh Trần không?
Có. Bên cạnh Văn Xương Đế Quân, đền còn thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo cùng một số vị khác. Vì vậy ngoài học trò, cũng có người đến đền với những mong cầu khác. Đọc giới thiệu của ban quản lý tại chỗ để biết vị trí từng ban thờ.
Ai là người dựng tháp Bút và đài Nghiên?
Theo các tài liệu phổ biến về di tích, tháp Bút, đài Nghiên và cầu Thê Húc gắn với nhà nho Nguyễn Văn Siêu, người đứng ra tu sửa đền Ngọc Sơn vào những năm 1860. Ông nổi tiếng văn hay chữ tốt, được người Hà Nội nhắc đến như một biểu tượng trọng chữ.
Đi đền Ngọc Sơn buổi tối có được không?
Đền có giờ mở cửa riêng do ban quản lý quy định, có thể thay đổi theo mùa và dịp lễ, nên kiểm trước. Buổi tối cuối tuần khu hồ thường rất đông vì phố đi bộ, cầu Thê Húc dễ ùn, không hợp với người già, trẻ nhỏ hay ai muốn không khí yên tĩnh.
Có nên thả hoa hay tiền xuống hồ khi cầu học không?
Không nên. Hồ Hoàn Kiếm là cảnh quan và di tích chung, thả đồ xuống nước làm bẩn hồ và tạo thêm việc cho người dọn dẹp. Lòng mong muốn học tốt thể hiện qua nén hương, lời thầm nhắc với chính mình và việc học thật sau đó, không cần đồ thả xuống nước.
Học sinh ở tỉnh xa có nhất thiết phải về Hà Nội đi đền Ngọc Sơn không?
Không cần. Nhiều tỉnh có văn miếu, văn chỉ, đền thờ các bậc khoa bảng của địa phương, gần nhà và gắn với chính quê hương mình hơn. Một chuyến đi xa sát kỳ thi tốn sức và thời gian, chưa chắc đã tốt hơn một buổi viếng nơi thờ gần nhà.