Ngoài Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội, miền Bắc còn những văn miếu của các trấn xưa mà học trò địa phương vẫn tìm đến trước kỳ thi: Văn Miếu Mao Điền ở vùng Cẩm Giàng (Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng), Văn Miếu Bắc Ninh của đất Kinh Bắc và Văn Miếu Xích Đằng gắn với phố Hiến (Hưng Yên). Mỗi nơi là chỗ thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền và tôn vinh người đỗ đạt của chính vùng ấy.
Với nhiều gia đình, đi văn miếu ngay trên đất quê có ý nghĩa gần gũi hơn một chuyến xa: con được nghe về những người cùng quê đã học thành tài, đi về trong buổi, không mất ngày ôn. Bài giới thiệu từng nơi ở mức đủ hiểu vì sao người ta đến, gợi ý mùa đi và cách ghép điểm, không thay sách lịch sử hay sách kiến trúc.
Vì sao mỗi trấn xưa có một văn miếu
Thời phong kiến, bên cạnh văn miếu ở kinh đô, các trấn, các tỉnh lớn cũng dựng văn miếu để thờ Khổng Tử và tôn vinh việc học ở địa phương. Đây là nơi quan lại, nho sĩ trong vùng tế lễ vào mùa xuân và mùa thu, và ở một số nơi còn gắn với việc tổ chức thi cử cấp trấn. Dưới văn miếu cấp trấn, nhiều huyện, tổng có văn từ, nhiều làng có văn chỉ, tạo thành một mạng lưới trọng học kéo từ kinh đô xuống tận làng.
Qua chiến tranh và thời gian, nhiều văn miếu cấp tỉnh đã đổ nát, một số được địa phương phục dựng trong mấy chục năm gần đây. Vì thế phần lớn công trình bạn thấy hôm nay là kết quả trùng tu, tôn tạo; giá trị nằm ở vị trí, ở tấm bia, ở ký ức cộng đồng nhiều hơn ở từng viên gạch.
Một điều nên biết là không phải mọi văn miếu tỉnh đều còn nguyên vị trí cũ. Có nơi được dời chỗ ngay từ thời phong kiến khi lỵ sở của trấn chuyển đi, có nơi được phục dựng trên nền cũ sau nhiều năm bỏ hoang. Tư liệu địa phương và bảng giới thiệu của ban quản lý thường ghi lại những lần thay đổi ấy; đọc qua trước khi đi giúp cả nhà hiểu đúng hơn những gì mình đang thấy.
Điều này giải thích vì sao học trò ở Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên không nhất thiết phải về Hà Nội. Văn miếu của trấn mình tôn vinh chính những người cùng quê đỗ đạt; đứng ở đó, một em học sinh lớp 12 dễ thấy mình là người nối tiếp một truyền thống rất gần, chứ không chỉ là khách tham quan ở một di tích nổi tiếng.
Văn Miếu Mao Điền: văn miếu của xứ Đông
Mao Điền nằm ở vùng Cẩm Giàng, trên đất tỉnh Hải Dương cũ, từ tháng 7/2025 thuộc thành phố Hải Phòng sau sắp xếp đơn vị hành chính. Đây là văn miếu của trấn Hải Dương xưa, được nhiều tài liệu địa phương nhắc là nơi tế lễ chung của giới nho sĩ trong trấn và gắn với các kỳ thi Hương. Xứ Đông thường được nhắc là một trong những vùng có nhiều người đỗ đại khoa nhất thời phong kiến, nên văn miếu ở đây mang niềm tự hào riêng của người địa phương.
Trong khuôn viên có những hàng cây cổ thụ lớn, sân rộng, không khí yên hơn hẳn Văn Miếu Hà Nội. Vào mùa thi, nhiều trường và địa phương trong vùng tổ chức các buổi gặp mặt, tuyên dương học sinh giỏi ở đây; đó là lúc đông, còn ngày thường thì khá vắng. Muốn biết lịch các buổi lễ trong năm, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc theo dõi thông báo của địa phương.
Nếu đi từ trung tâm Hải Phòng hay từ khu vực Hải Dương cũ, một buổi sáng là đủ đi về. Mao Điền nằm gần tuyến quốc lộ nối Hà Nội với Hải Phòng nên gia đình ở phía đông Hà Nội cũng có thể ghé trên đường đi, thay vì đi riêng một chuyến.
Văn Miếu Bắc Ninh: nơi tôn vinh người đỗ đạt đất Kinh Bắc
Kinh Bắc là vùng đất nổi tiếng về khoa bảng, với những làng được gọi là "làng tiến sĩ". Văn Miếu Bắc Ninh được dựng trên một gò đất cao ở khu vực trung tâm thành phố Bắc Ninh cũ, là nơi thờ Khổng Tử và lưu giữ những tấm bia ghi tên các vị đỗ đại khoa người Kinh Bắc qua nhiều triều đại. Từ năm 2025, tỉnh Bắc Ninh mới gồm cả đất Bắc Giang cũ; văn miếu vẫn ở vị trí quen thuộc.
Với học sinh địa phương, điểm thu hút nhất là những tấm bia ghi tên người cùng quê. Không ít gia đình tìm trên bia tên một vị tiến sĩ trùng họ, cùng làng với mình, rồi kể cho con nghe. Đó là một cách dạy con về truyền thống học hành rất cụ thể: không phải những danh nhân xa lạ, mà là người từng đi trên chính con đường làng của em.
Văn Miếu Bắc Ninh thường đông vào dịp đầu năm và trước kỳ thi tốt nghiệp. Ngày thường, nhất là buổi sáng, khuôn viên yên tĩnh, có nhiều chỗ ngồi dưới bóng cây. Đường lên gò có bậc, nên với người cao tuổi cần đi chậm và có người kèm.
Văn Miếu Xích Đằng: dấu tích đất học phố Hiến
Xích Đằng ở khu vực phố Hiến của Hưng Yên, vùng từng là một trung tâm buôn bán sầm uất bên sông Hồng ở thế kỷ XVII, XVIII. Văn miếu ở đây là nơi thờ Khổng Tử và tôn vinh người đỗ đạt của trấn Sơn Nam thượng xưa, về sau là tỉnh Hưng Yên. Từ năm 2025, tỉnh Hưng Yên mới gồm cả đất Thái Bình cũ.
Không gian Văn Miếu Xích Đằng nhỏ hơn hai nơi trên, nằm giữa khu dân cư và quần thể di tích phố Hiến. Vì vậy đây là điểm hợp để ghép trong một buổi tham quan rộng hơn: gia đình có thể đi văn miếu buổi sáng, rồi dạo một vài đền chùa cổ quanh phố Hiến, ăn trưa và về. Với học trò, nghe chuyện một vùng buôn bán tấp nập mà vẫn trọng chữ, trọng học, là một bài học thú vị về sự cân bằng.
Ở Xích Đằng cũng như nhiều văn miếu tỉnh khác, địa phương có tổ chức lễ dâng hương cho học sinh trước kỳ thi vào những năm gần đây. Thời điểm, quy mô do địa phương quyết định từng năm, nên hỏi nhà trường hoặc ban quản lý trước nếu muốn tham dự cùng con.
Kể gì cho con về đất học quê mình
Đi văn miếu gần nhà có một lợi thế mà chuyến đi xa không có: câu chuyện có thể bắt đầu từ chính dòng họ, chính làng mình. Trước buổi đi, cha mẹ có thể hỏi ông bà xem trong họ, trong làng ngày xưa có ai đỗ đạt, làm nghề dạy học, hay chỉ đơn giản là người chịu khó học chữ trong lúc nhà nghèo. Nhiều làng ở xứ Đông, Kinh Bắc, Sơn Nam còn văn chỉ, còn gia phả ghi người đỗ đạt; đó là những tư liệu quý mà sách giáo khoa không có.
Khi đứng trước bia, đừng biến buổi đi thành bài giảng dài. Một hai câu chuyện thật, có tên người, có làng quê cụ thể, dễ đọng lại hơn mọi lời dặn "phải học cho giỏi". Hãy kể cho con về những người học trò xưa phải đi bộ nhiều ngày lên trường thi, tự mang lều chõng, ôn bài dưới đèn dầu; rồi hỏi con xem việc học của con hôm nay khó ở chỗ nào, cần bố mẹ đỡ việc gì.
Cũng nên tránh lối kể chỉ tôn vinh chuyện đỗ cao làm quan. Truyền thống học hành của quê mình còn có những thầy đồ dạy chữ cả đời ở làng, những người không đỗ mà vẫn được kính trọng vì chữ nghĩa và cách sống. Kể như vậy, con hiểu rằng giá trị của việc học không nằm trọn trong một tờ giấy báo điểm.
Chọn nơi nào và ghép điểm gì
Bảng dưới gợi ý cách chọn theo nơi ở và thời gian của gia đình. Đường đi, giờ mở cửa thay đổi theo từng năm và từng dịp, nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích trước khi đi.
| Văn miếu | Hợp với ai | Thời lượng gợi ý | Có thể ghép |
|---|---|---|---|
| Mao Điền (Hải Phòng) | Học trò vùng Hải Dương cũ, Hải Phòng, người đi từ phía đông Hà Nội | Một buổi sáng | Trên đường đi Côn Sơn hoặc về Hải Phòng |
| Bắc Ninh | Học trò Bắc Ninh, Bắc Giang cũ, người ở phía bắc Hà Nội | Hai đến ba giờ | Một ngôi chùa cổ trong vùng Kinh Bắc |
| Xích Đằng (Hưng Yên) | Học trò Hưng Yên, Thái Bình cũ | Một buổi, ghép phố Hiến | Các đền chùa cổ quanh phố Hiến |
| Văn Miếu Hà Nội | Ai muốn đến nơi gốc của văn miếu cả nước | Một buổi sáng | Đền Ngọc Sơn bên hồ Hoàn Kiếm |
Không cần đi cả ba. Một nơi gần nhà, đi thong thả, có câu chuyện để kể cho con, bao giờ cũng tốt hơn một chuyến đi vòng ba tỉnh trong một ngày trước tuần thi. Chuyến đi dài để dành cho kỳ nghỉ hè, khi kỳ thi đã xong.
Đi văn minh và giữ sức cho kỳ thi
Văn miếu tỉnh thường vắng hơn Hà Nội, nhưng chính vì ít người trông coi mà di vật dễ bị xâm hại hơn. Mấy điều nên dặn con trước khi đi:
- Không chạm, xoa, trèo lên bia đá và bệ bia; không viết, khắc tên lên bia, cột, tường.
- Không nhét tiền lẻ vào kẽ bia, gốc cây, tay tượng; công đức nếu muốn thì bỏ vào hòm ở nơi quy định.
- Không để lại đồ lễ thừa, chai nước, túi ni lông trong khuôn viên.
- Đi đoàn đông thì nói nhỏ, không mở loa, xếp hàng khi thắp hương.
- Mùa thi trùng mùa nắng nóng: đi sớm, mang nước, mũ, về trước trưa.
- Buổi đi không thay việc ôn bài: về nhà con vẫn ăn, nghỉ, học như lịch đã định, ngủ đủ giấc trước những ngày thi.
Đi xong, cha mẹ có thể hỏi con nhớ nhất điều gì. Câu trả lời thường bất ngờ, có khi là một cái tên trên bia, có khi là bóng cây đại già. Dù là gì, đó là phần chuyến đi ở lại với con, quý hơn mọi nghi thức.
Câu hỏi thường gặp
Văn miếu tỉnh có phải là bản sao của Văn Miếu Hà Nội không?
Không phải. Mỗi văn miếu tỉnh là văn miếu của một trấn xưa, có lịch sử và nhân vật tôn vinh riêng của vùng. Cách bày trí có điểm chung vì cùng thờ Khổng Tử, nhưng giá trị chính nằm ở chỗ tôn vinh người đỗ đạt của địa phương.
Văn Miếu Mao Điền nay thuộc tỉnh nào?
Mao Điền ở vùng Cẩm Giàng, vốn thuộc tỉnh Hải Dương. Sau sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 1/7/2025, Hải Dương và Hải Phòng hợp thành thành phố Hải Phòng, nên văn miếu nay thuộc thành phố Hải Phòng. Tên di tích vẫn giữ như cũ.
Có nên đưa con đi văn miếu tỉnh khác thay vì văn miếu quê mình?
Tuỳ gia đình. Đi văn miếu quê mình có cái lợi là gần, nhẹ, và gắn với những người cùng quê đỗ đạt. Đi nơi khác hợp hơn khi đó là chuyến du lịch hè hay chuyến về thăm quê nội, quê ngoại. Sát kỳ thi thì gần nhà là lựa chọn ít mệt nhất.
Ở văn miếu tỉnh có lễ dâng hương cho học sinh không?
Nhiều địa phương có tổ chức lễ dâng hương, tuyên dương học sinh giỏi hoặc gặp mặt sĩ tử trước kỳ thi ở văn miếu, nhưng thời gian và quy mô thay đổi theo từng năm. Hỏi nhà trường hoặc ban quản lý di tích để biết lịch cụ thể của năm đó.
Văn miếu có mở cửa quanh năm không?
Phần lớn văn miếu do ban quản lý di tích địa phương trông coi và mở cửa thường xuyên, nhưng giờ mở cửa, ngày nghỉ, quy định vé có thể khác nhau giữa các nơi và thay đổi theo thời gian. Nên kiểm thông tin trước khi đi, nhất là khi đi xa.
Đi văn miếu với ông bà cần lưu ý gì?
Nhiều văn miếu tỉnh có bậc lên gò hoặc sân lát gạch không bằng phẳng. Nên đi chậm, có người kèm, chọn buổi sáng mát, để ông bà ngồi nghỉ dưới bóng cây trong lúc con cháu đi một vòng. Mang theo nước và thuốc thường dùng của người cao tuổi.