Tháng Chạp là tháng cuối năm âm lịch; ở chùa có lễ kỷ niệm Phật thành đạo ngày mùng 8, lễ rằm tháng Chạp, những khoá lễ tạ ơn cuối năm và việc dọn dẹp, trang hoàng đón Tết. Người đi chùa tháng này thường để tạ ơn một năm đã qua, để đưa bố mẹ về chùa quê trước Tết, hoặc để góp tay cùng nhà chùa chuẩn bị năm mới.
Bài giúp bạn biết tháng Chạp ở chùa có những dịp gì, tuần nào đông, tuần nào vắng, nên đi lúc nào để vừa trọn lòng vừa không chen với dòng người về quê, và chuẩn bị gì cho chuyến đi giữa mùa rét. Bài không hướng dẫn mâm cúng ông Công ông Táo hay cúng tất niên ở nhà, cũng không dạy cách làm lễ tạ; đó là những chuyện khác.
Tháng Chạp ở chùa có những dịp gì
Mốc đầu tiên là mùng 8 tháng Chạp, ngày các chùa Bắc tông kỷ niệm Đức Phật thành đạo dưới cội bồ đề. Đây là một trong những ngày lễ lớn của Phật giáo, nhưng vì rơi vào cuối năm, nhiều người ít để ý. Chùa thường có khoá lễ, có nơi có buổi giảng về ý nghĩa thành đạo.
Tiếp đến là rằm tháng Chạp, ngày rằm cuối cùng của năm. Nhiều người coi đây là dịp lên chùa tạ ơn cho một năm, nên chùa đông hơn những ngày rằm giữa năm. Sau rằm, nhiều chùa bắt đầu dọn dẹp, lau chùi đồ thờ, sơn sửa cổng, chuẩn bị đèn hoa đón Tết; một số chùa có khoá lễ tạ ơn cuối năm vào khoảng từ hai mươi tháng Chạp trở đi.
Cuối cùng là đêm giao thừa và ngày đầu năm, lúc chùa đông nhất. Đó là chuyện của mùa xuân và lễ đầu năm, đã có nhiều tài liệu riêng; bài này chỉ nhắc để bạn thấy rằng nếu muốn đến chùa trong yên tĩnh mà vẫn mang không khí cuối năm, quãng thời gian trước hai mươi tháng Chạp là phù hợp nhất.
Mùng 8 tháng Chạp: ngày Phật thành đạo
Theo truyền thống Phật giáo, sau nhiều năm tu khổ hạnh không tìm được lối ra, Thái tử Tất Đạt Đa nhận bát cháo sữa của một thiếu nữ tên Sujata, lấy lại sức, rồi ngồi thiền dưới cội bồ đề và thành đạo. Ở các nước theo Phật giáo Bắc tông, ngày ấy được kỷ niệm vào mùng 8 tháng Chạp âm lịch. Chùa Nam tông thì kỷ niệm thành đạo cùng ngày Vesak rằm tháng Tư.
Một số chùa ở Việt Nam có nếp nấu cháo dâng cúng ngày này, gợi lại tích bát cháo sữa, rồi chia cho người đến dự lễ. Đây là nét nhỏ mà người đi chùa lần đầu dịp mùng 8 tháng Chạp thường thấy thú vị. Tuy vậy, không phải chùa nào cũng làm, và cách làm mỗi nơi một khác; đừng đến với kỳ vọng phải có.
Vì ngày thành đạo ít đông như Phật đản hay Vu Lan, đây là dịp tốt cho người muốn đến chùa trong không khí trang nghiêm mà vẫn thong thả: dự khoá lễ, nghe một buổi giảng, ngồi lại uống trà. Với người chỉ đi chùa vài lần một năm, chọn mùng 8 tháng Chạp làm chuyến đi cuối năm là một lựa chọn hợp lý, vừa có ý nghĩa vừa tránh được những ngày cuối tháng bận rộn.
Tuần nào đông, tuần nào vắng
Tháng Chạp không chỉ đông ở chùa mà đông trên đường về quê, ở chợ, ở bến xe. Bảng dưới tóm theo kinh nghiệm chung để bạn chọn ngày. Ngày cụ thể của khoá lễ ở từng chùa nên hỏi nhà chùa.
| Quãng thời gian | Ở chùa | Ngoài đường | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 đến mùng 10 | Vắng, có lễ mùng 8 thành đạo | Bình thường | Hợp nhất để đưa bố mẹ đi chùa xa |
| Mùng 10 đến rằm | Đông dần quanh ngày rằm | Bắt đầu đông | Đi trước rằm một hai ngày |
| Rằm đến 22 | Chùa bắt đầu dọn dẹp, có khoá lễ tạ | Đông, nhiều người về quê sớm | Hợp để góp tay dọn chùa |
| 23 tháng Chạp | Bình thường, nhà nào cũng bận lễ ở nhà | Rất đông, kẹt ở chợ và cửa ngõ thành phố | Không nên định đi chùa xa ngày này |
| 24 đến 30 | Bận chuẩn bị Tết | Cao điểm về quê | Chỉ đi chùa gần nhà nếu muốn |
Với người sống ở thành phố muốn đưa bố mẹ về chùa quê trước Tết, nửa đầu tháng Chạp là quãng đẹp nhất: đường còn thưa, xe còn dễ đặt, và về đến quê vẫn đủ thời gian ở lại vài hôm trước khi Tết đến.
Đưa bố mẹ về chùa quê trước Tết
Nhiều người cao tuổi sống cùng con cháu ở thành phố vẫn mong được về chùa làng cuối năm, nơi họ đã đi lễ từ thuở nhỏ. Một chuyến như vậy nên chuẩn bị theo các bước sau:
- Hỏi bố mẹ muốn về chùa nào, gặp ai, và có muốn ghé thăm mộ ông bà, họ hàng trong cùng chuyến không.
- Chọn ngày trong nửa đầu tháng Chạp, tránh ngày 23 và tuần cuối năm. Đặt xe hoặc vé sớm.
- Báo trước cho người nhà ở quê và, nếu có thể, cho nhà chùa, để có người đón và có chỗ ngồi nghỉ.
- Chuẩn bị đồ ấm: miền Bắc tháng Chạp rét, chùa làng sân rộng, gió lùa. Áo khoác, khăn quàng, tất, mũ len, thêm một bình nước ấm.
- Ở chùa, để bố mẹ dẫn đường: ngồi ở đâu, thăm ai, nói chuyện với ai. Người trẻ đi theo, giúp xách đồ, không vội.
- Nếu có thăm mộ, đi vào buổi trưa nắng ấm, tránh sáng sớm sương lạnh và chiều muộn tối nhanh.
- Về lại thành phố trước khi dòng người về quê lên cao, để bố mẹ còn sức đón Tết.
Nhiều gia đình kể rằng chuyến về chùa quê cuối năm là lúc bố mẹ vui nhất trong năm, vì được gặp lại người quen, được kể chuyện ngày xưa với con cháu. Món quà ấy không tốn kém, chỉ cần con cháu chịu dành ra hai ngày.
Nếu bố mẹ đã yếu, không đi đường dài được, có thể làm ngược lại: nhờ người nhà ở quê chụp vài tấm ảnh ngôi chùa làng, quay một đoạn ngắn sân chùa ngày rằm tháng Chạp, rồi ngồi xem cùng bố mẹ. Cách ấy không thay được chuyến về thật, nhưng giữ được sợi dây nối với nơi bố mẹ đã lớn lên, và nhiều khi khơi ra những câu chuyện con cháu chưa từng được nghe.
Thăm mộ và ghé chùa làng trong cùng một chuyến
Ở nhiều vùng miền Bắc, tháng Chạp là tháng tảo mộ: con cháu ra đồng, ra nghĩa trang làng phát cỏ, đắp lại mộ, thắp hương mời ông bà về ăn Tết. Ở miền Trung và miền Nam, nhiều nơi cũng có tục thăm, sửa mộ cuối năm. Vì cùng là dịp về quê, nhiều gia đình gộp việc thăm mộ với việc ghé chùa làng, đình làng, nhà thờ họ trong một hai ngày.
Khi gộp như vậy, nên sắp thứ tự sao cho người già đỡ mệt. Buổi sáng sương lạnh, đường ruộng trơn, hợp để ngồi ở chùa, ở nhà thờ họ uống trà, nói chuyện; buổi trưa nắng ấm hơn thì ra nghĩa trang. Mang theo dao phát, găng tay, túi đựng rác cho việc dọn mộ; hương, hoa thì vừa đủ, không đốt vàng mã ngoài đồng khô, nhất là ở những nơi gần rơm rạ, bãi cỏ.
Một chuyến như vậy còn là dịp kể cho con cháu nghe về những người đã nằm ở đó: ông là ai, bà làm nghề gì, ngôi chùa làng gắn với gia đình ra sao. Những câu chuyện ấy, nếu không kể trong những dịp thế này, rất dễ mất đi sau một hai thế hệ. Nhiều gia đình đã bắt đầu ghi chép lại, chụp ảnh mộ, vẽ sơ đồ nghĩa trang, để người ở xa sau này còn tìm được về.
Góp tay dọn chùa cuối năm
Chùa làng thiếu người. Nhiều chùa làng chỉ có một thầy hoặc một sư cô và vài cụ trong hội người cao tuổi. Cuối năm việc nhiều: quét lá, lau bàn ghế, cọ rửa sân, dọn vườn, treo đèn. Một nhóm người trẻ đến giúp nửa ngày có thể làm thay cả tuần của các cụ.
Hỏi trước, làm theo hướng dẫn. Việc lau dọn tượng, đồ thờ trong chánh điện thường do nhà chùa hoặc người được giao đảm nhận theo nghi thức riêng. Người đến giúp nên hỏi việc gì cần làm, làm phần sân, vườn, bếp, nhà khách, không tự ý chạm vào tượng và ban thờ.
Mang theo dụng cụ của mình. Găng tay, khẩu trang, khăn, chổi nếu có. Chùa nhỏ thường thiếu dụng cụ khi đông người đến giúp.
Đưa con theo. Một buổi quét sân chùa cuối năm là bài học về lao động và cộng đồng mà trẻ nhớ lâu hơn một buổi đi lễ. Giao cho trẻ việc vừa sức, giữ trẻ tránh xa nước sôi ở bếp, thang, mái.
Những thứ không cần mang lên chùa cuối năm
Cuối năm, nhiều người muốn “tạ” thật to cho một năm đã qua. Thực ra có những thứ chùa không cần, thậm chí thành gánh nặng:
- Mâm lễ quá lớn, nhiều đồ mặn: phần lớn chùa không nhận lễ mặn; lễ chay vừa phải là đủ.
- Vàng mã nhiều: nhiều chùa đã hạn chế hoặc không đốt vàng mã trong khuôn viên; mang theo là để chùa phải xử lý.
- Cá chép thả vào hồ chùa sau lễ ông Táo kèm túi ni lông: làm bẩn ao hồ; nếu muốn thả, thả ở nơi nước sạch và mang túi về.
- Tiền lẻ để rải, nhét lên tượng: nên bỏ vào hòm công đức.
- Đồ dùng cũ “gửi chùa cho đỡ phí”: quần áo, đồ đạc nên hỏi trước chùa có nhận để chuyển cho người cần không, đừng mang đến đặt sẵn.
- Pháo, đèn trời: nguy hiểm cháy nổ, nhiều nơi cấm.
Điều chùa cần nhất cuối năm thường là thời gian và đôi tay, rồi mới đến những gì bạn mang theo. Một lời hỏi thăm thầy, một buổi giúp quét sân, đôi khi là lời tạ ơn trọn vẹn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mùng 8 tháng Chạp là ngày gì ở chùa?
Là ngày các chùa Bắc tông kỷ niệm Đức Phật thành đạo dưới cội bồ đề. Nhiều chùa có khoá lễ, có nơi nấu cháo dâng cúng gợi lại tích nàng Sujata dâng bát cháo sữa. Chùa Nam tông kỷ niệm thành đạo cùng ngày Vesak, không vào tháng Chạp.
Đi chùa tạ ơn cuối năm nên đi ngày nào?
Không có ngày bắt buộc. Nhiều người chọn rằm tháng Chạp hoặc mùng 8 thành đạo; nếu chùa có khoá lễ tạ ơn riêng thì hỏi ngày. Về mặt đi lại, nửa đầu tháng Chạp vắng hơn và tránh được dòng người về quê cuối năm.
Ngày 23 tháng Chạp có nên đi chùa không?
Ngày 23 là ngày nhiều gia đình cúng ông Công ông Táo ở nhà, chợ và đường phố rất đông. Đi chùa gần nhà thì không sao; đi chùa xa ngày này dễ kẹt xe. Nếu muốn đi xa, chọn ngày khác trong tháng.
Có thể đến chùa giúp dọn dẹp cuối năm không?
Nhiều chùa, nhất là chùa làng, rất cần người giúp cuối năm. Bạn nên hỏi trước nhà chùa cần giúp việc gì, giờ nào, làm phần sân vườn, bếp, nhà khách, không tự ý lau dọn tượng và ban thờ khi chưa được hướng dẫn.
Đưa bố mẹ cao tuổi về chùa quê mùa rét cần chuẩn bị gì?
Đồ ấm đủ lớp, nước ấm, thuốc thường dùng, ghế xếp nhỏ. Chọn ngày nửa đầu tháng Chạp, đi vào giờ nắng ấm, tránh sáng sớm sương lạnh. Báo trước cho người nhà ở quê để có người đón và chỗ nghỉ.
Cuối năm có cần mang lễ lớn lên chùa không?
Không cần. Lễ chay vừa phải, hoa, trái cây là đủ nếu bạn muốn dâng; nhiều chùa không nhận lễ mặn và hạn chế vàng mã. Muốn góp cho chùa thì bỏ hòm công đức hoặc góp công dọn dẹp chuẩn bị Tết.