Học trò và cha mẹ tìm đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám trước kỳ thi vì đây là nơi thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền và thầy Chu Văn An, cũng là nơi từng có trường học bậc cao nhất của nhà nước phong kiến và còn giữ hàng bia khắc tên những người đỗ tiến sĩ. Với nhiều gia đình, đi một buổi ở đây trước mùa thi là để con thấy việc học của mình nối vào một truyền thống dài, và để cả nhà có một khoảng lặng giữa những tuần ôn tập căng thẳng.
Bài này không kể lại lịch sử khoa cử hay đọc kiến trúc từng lớp sân, những thứ đã có nhiều tài liệu chuyên sâu. Bài đi theo góc của người đang có con sắp thi: nên đi tháng nào, giờ nào để khỏi chen, nên dừng ở đâu lâu hơn, nên dặn con điều gì để chuyến đi nhẹ nhàng, và vì sao một buổi ở Văn Miếu không thay được những đêm ngủ đủ và một kế hoạch ôn bài tử tế.
Vì sao Văn Miếu gắn với chuyện cầu thi
Theo sử cũ, Văn Miếu được dựng năm 1070 đời Lý Thánh Tông để thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết của Nho học; vài năm sau, năm 1076, triều Lý lập Quốc Tử Giám ngay bên cạnh để dạy con em hoàng tộc, quan lại, về sau mở rộng cho cả học trò giỏi trong dân. Một nơi vừa là nơi thờ, vừa là trường học bậc cao nhất, lại vừa lưu tên người đỗ đạt, tự nhiên trở thành biểu tượng của con đường học hành ở Việt Nam.
Ngày nay người đi cầu thi đến đây thường với ba tâm thế. Có người coi đó là buổi viếng thầy: thắp nén hương ở nơi thờ Khổng Tử và thầy Chu Văn An như cách tỏ lòng biết ơn những người đã dạy chữ. Có người đến để nhìn hàng bia tiến sĩ, thấy những cái tên đỗ đạt từ mấy trăm năm trước, như một lời nhắc rằng học hành là chuyện bền bỉ. Và có người đơn giản muốn con được ra khỏi phòng học một buổi, đi giữa sân gạch, hàng cây cổ thụ, cho đầu óc nhẹ đi.
Ba tâm thế ấy đều chính đáng và chẳng cái nào cần đến lễ to, tiền nhiều. Điều đáng nhớ là chưa ai đỗ vì đã đến Văn Miếu, cũng chưa ai trượt vì không đến. Đi để lòng yên, để cả nhà có chung một kỷ niệm trước kỳ thi, đó là cái được thật của chuyến đi.
Đi tháng nào, giờ nào cho đỡ đông
Lượng người đến Văn Miếu thay đổi rất rõ theo mùa thi và mùa lễ. Bảng dưới tóm theo kinh nghiệm chung của những người hay đưa con đi; giờ mở cửa cụ thể từng năm có thể đổi, nên kiểm thông tin của ban quản lý trước khi đi.
| Thời điểm | Không khí thường gặp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Những ngày đầu năm âm lịch | Rất đông, nhiều người đến xin chữ, đi lễ đầu xuân | Nếu mục đích là cho con đi cầu thi thì không cần chen vào dịp này |
| Tháng Tư, tháng Năm dương lịch | Bắt đầu đông dần, nhiều đoàn học sinh lớp 9, lớp 12 | Đi ngày thường, buổi sáng sớm ngay khi mở cửa |
| Hai, ba tuần sát kỳ thi tháng Sáu | Đông nhất mùa thi, nắng nóng, sân gạch hầm | Tránh trưa; đi sớm rồi về nghỉ, không để con mệt sát ngày thi |
| Mùa thu, mùa đông | Vắng, mát, khách du lịch là chính | Hợp cho học sinh năm cuối muốn đi sớm, đầu năm học |
| Cuối tuần và ngày lễ | Đông khách tham quan, nhiều đoàn | Ngày thường dễ chịu hơn nếu xin nghỉ được một buổi |
Một cách nhiều gia đình chọn là đi từ đầu năm học hoặc ngay sau Tết, khi lịch ôn còn thong thả. Lúc đó con còn đủ sức để đi chậm, đọc kỹ, hỏi han, và chuyến đi trở thành một lời hẹn với chính mình cho cả năm học, thay vì một việc chạy vội trong tuần cuối.
Ở đó nên dừng lâu ở đâu
Khu bia tiến sĩ. Hàng bia đặt trên lưng rùa đá ghi tên người đỗ qua các khoa thi thời Lê và Mạc, được UNESCO ghi vào danh mục Di sản tư liệu. Không cần đọc được chữ Hán; chỉ cần biết mỗi tấm là một khoa thi, mỗi cái tên là một người đã học nhiều năm mới tới được đó. Cho con đứng ngoài rào chắn nhìn một lúc thường đủ để thấy việc học có chiều dài.
Nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền. Đây là chỗ nhiều người thắp hương nhất. Không gian hẹp, ngày đông dễ ngột ngạt, nên đứng lùi, chờ lượt, để người già và trẻ nhỏ vào trước. Muốn biết thứ tự, cách vái, lời thưa thế nào, mỗi nhà làm theo nếp nhà mình; bài này không bàn chuyện đó.
Khu Thái Học phía sau. Nhiều người đi vội bỏ qua khu này, trong khi đây là nơi tôn vinh các vị vua có công với việc học và thầy Chu Văn An. Khu phía sau thường vắng hơn, có chỗ ngồi, hợp để cả nhà nghỉ chân, nói với nhau vài câu về kỳ thi sắp tới.
Hồ, sân, hàng cây. Đừng coi phần này là đường đi cho nhanh. Một vòng quanh hồ và sân trong, đi chậm, nói chuyện nhỏ, là lúc con được thở. Nhiều phụ huynh kể rằng điều con nhớ nhất sau chuyến đi lại là buổi sáng mát, bóng cây và câu chuyện với bố mẹ, chứ không phải nén hương.
Những việc không nên làm ở Văn Miếu
Mùa thi năm nào cũng có cảnh làm hỏng di tích vì tin rằng "làm vậy cho may". Mấy điều dưới đây nên dặn con từ ở nhà, để con hiểu vì sao chứ không chỉ nghe cấm.
- Không xoa đầu rùa đá, không trèo qua rào để chạm bia. Đá đã mấy trăm năm, tay người xoa nhiều năm làm mòn, nên các hàng bia nay có rào chắn.
- Không nhét, dán, rải tiền lẻ lên bia, lên tượng, vào kẽ đá hay gốc cây. Tiền lẻ làm bẩn di vật và chẳng nói lên lòng thành của ai.
- Không viết, khắc tên mình hay nguyện vọng lên bia, cột, tường, lá cây. Nếu muốn ghi lại mong ước, ghi vào sổ tay của chính con.
- Không chen lấn, nói to, mở nhạc, quay video ồn ào ở nơi thờ. Chụp ảnh ở sân thì được, nhưng nên lùi ra khi người khác đang đứng lễ.
- Không đặt bút, sách, ảnh thẻ chồng chất lên chỗ thờ; nhiều nơi ban quản lý đã có khu vực riêng cho việc dâng lễ, nên làm theo hướng dẫn tại chỗ.
- Không mua lễ, mua "bút khai bút", "bùa đỗ" từ người chèo kéo ngoài cổng; đến tay không, chỉ với lòng biết ơn, vẫn là đủ.
Những điều này không làm chuyến đi kém ý nghĩa. Ngược lại, một học trò biết giữ gìn bia đá của người đi trước là đang học đúng điều mà nơi ấy muốn dạy.
Một buổi sáng cho học sinh lớp 9, lớp 12
Dưới đây là một gợi ý cho buổi đi khoảng hai giờ, đủ ý nghĩa mà không lấy mất của con một ngày ôn tập. Ví dụ giả định cho gia đình ở nội thành Hà Nội.
- Tối hôm trước con vẫn ngủ đúng giờ, không thức khuya để "đi cho thành tâm". Chuẩn bị nước, mũ, áo mỏng có tay, giày đi bộ.
- Đến ngay giờ mở cửa, gửi xe ở bãi chính thức, mua vé ở quầy của ban quản lý. Không cần mang lễ; nếu muốn, một bó hoa nhỏ là đủ.
- Đi chậm qua các lớp sân, dừng ở khu bia tiến sĩ, kể cho con nghe một câu chuyện về việc học mà gia đình biết, có thể là chuyện ông bà ngày xưa đi học.
- Thắp hương ở nơi thờ nếu gia đình có nếp ấy, nhường người khác, không đứng lâu chắn lối.
- Ra khu phía sau ngồi nghỉ, uống nước. Hỏi con muốn gì cho kỳ thi, rồi nghe, đừng giảng.
- Về nhà trước trưa, cho con ăn và nghỉ, chiều học tiếp như bình thường.
Nếu cả lớp hay hội phụ huynh tổ chức đi chung, nên chia nhóm nhỏ có người lớn kèm, hẹn điểm tập trung dễ nhận ra, và dặn trước chuyện giữ trật tự ở nơi thờ. Một đoàn ba bốn chục em đứng chen trước điện thờ vừa mệt cho các em vừa phiền người khác.
Đi Văn Miếu không thay việc ôn thi và giấc ngủ
Điều cha mẹ nên nói với con thật rõ: buổi đi Văn Miếu là để lòng nhẹ, không phải để "bù" vào phần chưa học. Học sinh dễ rơi vào một trong hai lối nghĩ lệch. Có em đi xong thấy yên tâm quá, chủ quan; có em lại lo thêm vì nghĩ "đã đi lễ rồi mà trượt thì sao". Cả hai đều đến từ việc gán cho chuyến đi một sức nặng nó không có.
Những việc thật vẫn quyết định nhiều nhất: một lịch ôn rõ ràng theo tuần, làm đề có tính giờ, ngủ đủ bảy tám tiếng, ăn uống đều, đi lại nhẹ nhàng, biết đường đến điểm thi và giờ có mặt. Với kỳ thi vào lớp 10 và thi tốt nghiệp diễn ra giữa mùa hè, giữ sức khoẻ trong những ngày nắng nóng quan trọng không kém kiến thức. Chuyến đi sát ngày thi mà để con phơi nắng, chen chúc, về mệt lả là được không bằng mất.
Một cách nói gần gũi với con: "Mình đến chào các thầy xưa, còn bài thi là việc của con, bố mẹ tin con làm được phần của mình." Câu nói ấy trả lại cho con quyền làm chủ kỳ thi, và khiến chuyến đi trở thành điều con nhớ với cảm giác dễ chịu.
Đi cùng ông bà, em nhỏ và người đi xa về
Nhiều gia đình đi cả ba thế hệ. Văn Miếu nằm giữa phố, đường đi bằng phẳng, ít bậc cao, nên khá thuận cho người cao tuổi; khó nhất là nắng và đứng lâu. Nên để ông bà ngồi nghỉ ở chỗ râm trong lúc con cháu đi một vòng, mang theo ghế xếp nhỏ nếu cần, và tránh khung giờ trưa.
Trẻ nhỏ đi cùng anh chị đi thi thường thích chạy nhảy trên sân gạch. Dặn trước là không trèo lên bệ bia, không đuổi nhau qua nơi thờ, và giữ tay trong lúc cổng ra vào đông. Người mang thai nên tránh những ngày cao điểm, khi dòng người dồn ở các cửa hẹp.
Với gia đình ở xa về Hà Nội, có thể ghép buổi Văn Miếu với một điểm gần như đền Ngọc Sơn bên hồ Hoàn Kiếm, nơi cũng gắn với chuyện văn chương học hành. Đừng ghép quá nhiều điểm trong một ngày; một học trò đi bộ mệt cả ngày trước tuần thi là điều không ai muốn. Nếu nhà có nhu cầu tìm hiểu đồ dùng bàn học mang ý nghĩa khích lệ, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng đó là chuyện trang trí, không phải điều kiện để thi tốt.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mang lễ khi đưa con đi Văn Miếu cầu thi không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ mua vé vào cửa, thắp nén hương hoặc dâng một bó hoa nhỏ. Đồ lễ nhiều không làm chuyến đi ý nghĩa hơn, mà còn để lại rác và đồ thừa cho ban quản lý xử lý. Nếu muốn dâng lễ, nên theo hướng dẫn tại chỗ về khu vực đặt lễ.
Học sinh tự đi một mình hay với bạn có được không?
Được. Nhiều nhóm bạn cùng lớp rủ nhau đi sau giờ học hoặc dịp cuối tuần. Điều cần nhớ là giữ trật tự ở nơi thờ, không đùa nghịch quanh bia, giữ đồ cá nhân khi đông người và báo cho gia đình biết lịch đi về, đặc biệt với học sinh ở tỉnh lên.
Đi Văn Miếu trước kỳ thi bao lâu là hợp?
Không có mốc chuẩn. Kinh nghiệm chung là đi sớm, từ đầu năm học đến khoảng một tháng trước kỳ thi, lúc lịch còn thong thả và trời chưa quá nóng. Đi sát ngày thi không sai, nhưng nên giữ buổi đi ngắn, buổi sáng, để con không mệt.
Có nên xoa đầu rùa đá để lấy may không?
Không nên. Bia và rùa đá là di vật nhiều trăm năm tuổi, việc xoa tay lâu ngày làm mòn đá nên các hàng bia hiện có rào chắn. Đứng ngoài rào nhìn và hiểu ý nghĩa của bia là đủ; giữ gìn di vật cũng là một cách tỏ lòng với người đi trước.
Ngoài Văn Miếu, ở Hà Nội còn nơi nào học trò hay ghé?
Đền Ngọc Sơn bên hồ Hoàn Kiếm là nơi nhiều học trò ghé vì thờ Văn Xương Đế Quân, vị thần gắn với văn chương. Nhiều người cũng tìm về đền thờ thầy Chu Văn An ở quê ông phía nam Hà Nội. Mỗi nơi có gốc tích riêng, nên đọc qua trước khi đi.
Đi Văn Miếu rồi mà thi không như ý thì nghĩ sao?
Kết quả thi phụ thuộc vào quá trình học, sức khoẻ, tâm lý ngày thi và cả độ khó của đề. Chuyến đi là một kỷ niệm và một khoảng lặng, không phải lời đảm bảo. Cha mẹ nên giúp con nhìn lại cách học, chọn hướng đi tiếp, thay vì quy kết cho may rủi.