Phần lớn những điểm hành hương nổi tiếng ở miền Bắc nằm trong bán kính khoảng hai trăm cây số quanh Hà Nội và xếp được thành bốn trục đường: Đông Bắc về Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh; Tây Bắc lên Phú Thọ, Lào Cai; phía Nam xuống Ninh Bình; và trục Lạng Sơn. Đi theo trục thì một chuyến hai ba ngày ghé được nhiều nơi mà không phải quay đầu xe; đi theo danh sách tên chùa nổi tiếng thì dễ mất nửa ngày trên đường cho mỗi điểm.
Bài này là tấm khung để bạn lên kế hoạch: mỗi trục có những gì, mùa nào dễ đi, gộp bao nhiêu điểm thì vừa sức, đưa người già theo cần lưu ý gì. Từng điểm cụ thể như Yên Tử, Tây Thiên, Tam Chúc, Bái Đính, đền Hùng có bài riêng trong cùng chuyên mục. Lễ hội tháng Giêng không bàn ở đây; khung này dành cho những chuyến đi vào lúc vắng hơn, khi người ta có thời gian nhìn ngắm và ngồi yên một lúc.
Bốn trục đường hành hương từ Hà Nội
Bảng dưới gom các điểm hay được ghép chung một chuyến. Thời gian đi đường thay đổi theo cao tốc, giờ xuất phát và ngày thường hay cuối tuần; con số dưới đây chỉ để ước lượng.
| Trục | Điểm thường ghép | Số ngày hợp lý | Độ vất vả với người cao tuổi |
|---|---|---|---|
| Đông Bắc | Chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích, đền Đô (Bắc Ninh); Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh); Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng); Yên Tử (Quảng Ninh) | 2–3 ngày nếu đi trọn | Bắc Ninh nhẹ; Côn Sơn có bậc đá; Yên Tử nặng nếu đi bộ |
| Tây Bắc | Tây Thiên, Tam Đảo (Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc Phú Thọ); đền Hùng; đền Đông Cuông, đền Bảo Hà, đền Thượng (Lào Cai) | 1 ngày cho Phú Thọ; 2–3 ngày nếu lên Lào Cai | Tây Thiên và đền Hùng có dốc, có lối đi chậm |
| Phía Nam | Tam Chúc, chùa Bà Đanh (Hà Nam cũ); Bái Đính, cố đô Hoa Lư, Tràng An; Phủ Dầy (Nam Định cũ) — nay đều thuộc Ninh Bình | 2 ngày | Nhẹ đến vừa; quãng đi bộ trong khuôn viên lớn khá dài |
| Lạng Sơn | Đền Bắc Lệ, đền Mẫu Đồng Đăng, chùa Tam Thanh và các đền quanh thành phố | 1–2 ngày | Vừa; đường đèo, hang động có bậc |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao nhiều đoàn chỉ chọn một trục cho mỗi chuyến. Ghép Yên Tử với Tam Chúc trong hai ngày nghe thì gọn, nhưng thực tế là hai hướng ngược nhau, người ngồi xe nhiều hơn người đi lễ.
Chọn mùa: miền Bắc đổi tính theo từng quý
Mùa thu, đại khái từ tháng Chín đến tháng Mười Một dương lịch, là quãng dễ đi nhất. Mưa đã thưa, đường núi khô, nắng nhẹ, các điểm lớn vắng hơn hẳn mùa xuân. Với những nơi phải leo bậc như Yên Tử, Côn Sơn, Tây Thiên, đây là lúc chân bước an toàn nhất trong năm. Cuối thu trời hanh, mang theo nước và kem dưỡng môi cho người lớn tuổi.
Mùa đông lạnh, trên núi lạnh hơn dưới đồng bằng nhiều độ, có ngày sương mù dày đến mức đứng ở sân chùa không nhìn rõ mái điện bên cạnh. Cảnh đẹp theo kiểu riêng, nhưng bậc đá ướt và gió buốt không hợp với người có bệnh tim mạch, huyết áp. Mùa xuân là mùa hội: đông, chen, xe kẹt từ chân núi; ai muốn đi hội thì nên đọc các bài về lễ hội đầu năm, còn ai muốn đi lễ cho thong thả thì để dành sang mùa khác.
Mùa hè nắng gắt và mưa giông bất chợt, nhất là từ tháng Sáu đến tháng Tám. Đi Ninh Bình, Tam Chúc giữa trưa hè dễ say nắng vì khuôn viên rộng, ít bóng cây. Các tuyến lên Lào Cai còn phải tính đến mưa lũ, sạt lở theo mùa. Nếu buộc phải đi vào mùa hè, hãy xuất phát thật sớm, đi lễ buổi sáng và nghỉ trưa trong phòng, chiều mát mới đi tiếp.
Gộp điểm thế nào cho vừa sức
Hai điểm lớn một ngày là trần. Một điểm lớn như Bái Đính, Tam Chúc, Yên Tử thường chiếm trọn buổi sáng hoặc buổi chiều, tính cả gửi xe, đi xe điện, đi bộ và nghỉ. Thêm một điểm nhỏ gần đó thì được; ba điểm lớn trong một ngày thì người già mệt lả, người trẻ cũng chỉ kịp chụp ảnh.
Xếp điểm có bậc đá vào buổi sáng. Sáng sớm trời mát, chân còn khoẻ, bậc đá chưa đông người. Để Yên Tử, Côn Sơn, đền Thượng đền Hùng vào chiều muộn là tự làm khó mình, vì xuống núi lúc nhá nhem nguy hiểm hơn lúc lên.
Ngủ ở thành phố gần điểm đầu ngày hôm sau. Ở Uông Bí trước hôm lên Yên Tử, ở Ninh Bình trước hôm đi Bái Đính, ở Việt Trì trước hôm lên đền Hùng. Đi từ Hà Nội lúc bốn giờ sáng để kịp leo núi thường làm cả đoàn uể oải suốt buổi.
Chừa một khoảng trống. Lịch kín từng giờ sẽ vỡ ngay khi có người say xe, kẹt xe hay mưa. Một buổi chiều không định đi đâu là phần dự phòng rẻ nhất. Nếu không dùng đến, cả đoàn có thời gian ngồi uống trà, đi dạo quanh làng gần chùa, thứ mà các lịch trình dày đặc luôn bỏ quên.
Đưa người cao tuổi đi cùng: những điều nên hỏi trước
Phần lớn các đoàn hành hương miền Bắc có ông bà, bố mẹ đi cùng. Trước khi chốt lịch, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc người từng đi gần đây những câu sau, vì thông tin trên mạng nhiều khi đã cũ:
- Từ bãi xe vào đến điện chính bao xa, có xe điện nội khu không, xe chạy đến mấy giờ.
- Có lối đi không bậc hoặc ít bậc không; nếu không có, tổng số bậc phải leo ước chừng bao nhiêu.
- Cáp treo (ở những nơi có) chạy những ngày nào, có ngày bảo trì không, người già có cần ai đi kèm không.
- Nhà vệ sinh, chỗ ngồi nghỉ, chỗ mua nước nằm ở quãng nào của tuyến.
- Gần đó có trạm y tế hay bệnh viện nào, đường ra bao lâu nếu cần.
- Ngày nào trong tháng đông nhất (thường là rằm, mùng một và cuối tuần) để né.
Mang theo thuốc thường dùng của từng người, một tờ ghi tên thuốc và liều để đưa cho nhân viên y tế nếu cần. Với người dùng gậy hoặc xe lăn, hỏi trước xem khuôn viên có đoạn dốc nào phải có người đẩy hỗ trợ.
Ăn chay hay mặn, ở đâu quanh các điểm
Không có quy định chung nào bắt người đi lễ phải ăn chay. Nhiều gia đình giữ chay trong ngày đi lễ như một cách nhắc mình giữ lòng nhẹ nhõm; nhiều gia đình khác vẫn ăn mặn bình thường và chỉ tránh mang đồ mặn vào khuôn viên chùa. Cả hai đều là lựa chọn riêng. Điều nên tránh là ngồi ăn uống, nhậu nhẹt ngay trong sân chùa, sân đền hay bày đồ ăn trên bậc thềm điện thờ.
Quanh các điểm lớn đều có hàng quán phục vụ khách hành hương, cả chay lẫn mặn. Ninh Bình nổi tiếng với cơm cháy và thịt dê, vùng Yên Tử có măng rừng, vùng Tam Đảo có rau su su. Nếu đoàn có người ăn chay trường, nên hỏi trước nhà hàng về nước dùng và dầu ăn, vì "món chay" ở quán ven đường đôi khi vẫn nấu chung nồi. Một số chùa có trai đường phục vụ cơm chay cho khách vào những ngày nhất định; nếu muốn dùng, hãy hỏi nhà chùa trước và gửi công đức tuỳ tâm, không coi đó là quán ăn.
Về chỗ ở, các thành phố lớn như Hạ Long, Uông Bí, Ninh Bình, Việt Trì, Lào Cai đều có nhiều lựa chọn. Ngủ lại thị trấn Tam Đảo thì mát, nhưng đường đèo lên xuống ban đêm cần tài xế quen đường. Đặt phòng cho người già nên chọn tầng thấp hoặc nơi có thang máy, phòng có vòi sen thay vì bồn tắm cao.
Lên kế hoạch một chuyến hai ngày theo từng bước
Ví dụ giả định dưới đây là một gia đình bốn người, có hai ông bà ngoài bảy mươi, muốn đi trục phía Nam vào một tháng Mười:
- Chọn trục và điểm chính: Tam Chúc buổi chiều ngày đầu, Bái Đính và cố đô Hoa Lư ngày thứ hai; bỏ Tràng An vì ngồi thuyền lâu dễ mỏi lưng.
- Kiểm thông tin từ ban quản lý: giờ mở cửa, xe điện nội khu, có lễ lớn nào trùng ngày không.
- Xuất phát từ Hà Nội sau bữa sáng, đến Tam Chúc trước trưa, ăn trưa và nghỉ, đi lễ từ ba giờ chiều khi nắng dịu.
- Tối ngủ ở trung tâm Ninh Bình, đi ngủ sớm.
- Sáng hôm sau vào Bái Đính khi cổng vừa mở, đi chùa cổ trước rồi mới sang khu chùa mới, nghỉ giữa chừng ít nhất hai lần.
- Ăn trưa, nghỉ, chiều ghé đền vua Đinh, vua Lê ở Hoa Lư trong khoảng một giờ rồi về Hà Nội trước khi trời tối.
Lịch này cố ý thưa. Nếu ông bà còn khoẻ, có thể thêm chùa Bích Động hoặc một tuyến thuyền ngắn; nếu mệt, bỏ Hoa Lư mà không tiếc gì, vì lần sau vẫn đến được.
Đi lễ mà vẫn là một chuyến du lịch văn hoá
Nhiều người trở về từ một chuyến hành hương chỉ nhớ hàng người xếp hàng thắp hương và mấy tấm ảnh trước cổng tam quan. Thật đáng tiếc, vì phần lớn những nơi này còn chứa cả một lớp lịch sử: Yên Tử gắn với Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, Hoa Lư là kinh đô của nhà Đinh và Tiền Lê, chùa Dâu nằm trên vùng Luy Lâu nơi Phật giáo đến sớm ở nước ta, Côn Sơn là chốn Nguyễn Trãi về ở ẩn. Đọc trước vài trang về nơi mình sắp đến, rồi đứng ở đó một lúc, chuyến đi sẽ khác hẳn.
Một cách làm đơn giản: trước mỗi điểm, một người trong đoàn đọc to cho cả nhà nghe vài đoạn ngắn về nơi ấy trên xe. Trẻ con nhớ chuyện kể lâu hơn nhớ tên điện. Người già thường có những ký ức riêng về chuyến đi cũ, nên mời họ kể lại; một câu chuyện "hồi đó ông bà đi bộ từ bến đò lên" giúp con cháu hiểu nơi này đã đổi khác thế nào qua mấy chục năm.
Cuối cùng là chuyện chi tiêu. Đi lễ không cần lễ to, không cần nhang to, không cần mua thêm thứ gì ở cổng để "cho đủ". Công đức, nếu có, bỏ vào hòm công đức hoặc ghi sổ ở văn phòng nhà chùa, ban quản lý đền. Phần mềm nhất của chuyến đi là thời gian bạn dành cho người đi cùng, và cái đó không bày bán ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nên đi trục nào trước nếu chỉ có một ngày từ Hà Nội?
Một ngày thì trục Bắc Ninh hoặc Phú Thọ là gọn nhất vì đường gần và điểm không quá dốc. Bắc Ninh ghép được chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích; Phú Thọ ghép được đền Hùng và về sớm. Yên Tử và Ninh Bình làm trong ngày được nhưng rất vội, người già thường mệt.
Có cần đi theo tour không hay tự đi được?
Hầu hết các điểm ở miền Bắc đều tự đi được bằng xe riêng hoặc xe khách, vì đường đến đã rõ, biển chỉ dẫn đầy đủ. Đi tour tiện ở chỗ có người lo xe, chỗ ăn ngủ, nhưng bạn nên đọc kỹ lịch trình để chắc nó không dồn quá nhiều điểm, và không kèm những khoản "lễ" bắt buộc mua.
Đi lễ vào ngày thường có thiếu gì so với ngày rằm không?
Theo quan niệm của nhiều gia đình, lòng thành mới là điều chính, còn ngày nào đi là do hoàn cảnh. Đi ngày thường bạn có chỗ đứng, có thời gian ngắm kiến trúc, nghe tiếng chuông và nói chuyện với người trông coi. Nếu gia đình muốn đúng ngày rằm, hãy đến thật sớm để tránh giờ đông.
Mang trẻ nhỏ theo những chuyến này có ổn không?
Ổn nếu bạn chọn điểm ít bậc và chia lịch thưa. Trẻ dưới năm tuổi nên có địu hoặc xe đẩy gấp gọn, nhưng nhớ rằng nhiều nơi có bậc đá không đẩy xe được. Chuẩn bị nước, đồ ăn nhẹ, mũ, và giải thích trước cho trẻ vì sao ở chùa cần nói nhỏ.
Có nên ghép đi lễ với tham quan danh thắng trong cùng chuyến không?
Nên, vì phần lớn các điểm hành hương miền Bắc đều nằm giữa danh thắng: Yên Tử là rừng núi, Tràng An là di sản thế giới, Tam Đảo là khu nghỉ mát. Chỉ cần nhớ thay trang phục cho hợp khi vào khuôn viên thờ tự, và giữ nhịp đi không quá dày.
Thông tin vé, giờ mở cửa lấy ở đâu cho chắc?
Nguồn đáng tin nhất là trang thông tin hoặc số điện thoại chính thức của ban quản lý từng khu di tích, hoặc cổng thông tin du lịch của tỉnh. Những bài chia sẻ trên mạng xã hội hay bị cũ sau một hai năm, nhất là về giá vé, giờ cáp treo và lối xe vào.