Làng khoa bảng là những làng có nhiều người đỗ đại khoa thời phong kiến, như Mộ Trạch (Hải Phòng), Kim Đôi (Bắc Ninh), Đông Ngạc (Hà Nội), Hành Thiện (Ninh Bình), Quỳnh Đôi (Nghệ An); còn đền thờ trạng nguyên là nơi quê hương thờ những người đỗ đầu khoa thi Đình, như Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh, Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nhiều gia đình đưa con về những nơi này, nhất là dịp hè hay đầu năm học, để con nghe chuyện học từ chính người làng.
Khác văn miếu, làng khoa bảng là nơi người ta đang sống: có đình, có văn chỉ, có nhà thờ họ, có ngõ xóm và bà con. Đến đây là đến làm khách của một cộng đồng, không phải tham quan một khu di tích khép kín. Bài gợi ý một số làng và đền được nhắc nhiều, nên xem gì, hỏi ai, và ứng xử sao cho phải phép với người làng.
Làng khoa bảng là gì và vì sao nên đưa con về
Thời phong kiến, có những làng mà qua nhiều đời liên tiếp có người đỗ tiến sĩ, có làng được dân gian gọi là "lò tiến sĩ". Đằng sau danh hiệu ấy thường là một nếp nhà, nếp làng rất cụ thể: dòng họ lập quỹ khuyến học, làng có lệ thưởng người đỗ, người đỗ trước về dạy người sau, cả làng góp tiền nuôi học trò nghèo. Nói cách khác, khoa bảng không đến từ một vài thiên tài lẻ loi mà từ cả một cộng đồng coi việc học là việc chung.
Đưa con về những làng như vậy là để con thấy cái nếp ấy bằng mắt: văn chỉ còn bia ghi tên người đỗ, nhà thờ họ treo bằng khen của con cháu hôm nay bên cạnh những đồ thờ cũ, những ông bà trong làng vẫn kể vanh vách ai đỗ khoa nào. Bài học rút ra không phải là "phải đỗ cao", mà là việc học bền khi có gia đình và cộng đồng nâng đỡ.
Với gia đình có gốc gác ở một làng khoa bảng, chuyến về còn là dịp để con biết thêm về họ hàng, về những người đi trước trong chính dòng họ mình. Điều này thường đọng lại lâu hơn bất cứ lời khuyên học tập nào.
Một số làng khoa bảng hay được nhắc
Danh sách dưới chỉ là vài làng được nhắc nhiều ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, không phải bảng xếp hạng. Địa danh ghi theo đơn vị hành chính sau ngày 1/7/2025, kèm tên cũ để dễ tìm.
- Mộ Trạch, vùng Bình Giang (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng): được gọi là "lò tiến sĩ xứ Đông", nhiều đời có người đỗ đại khoa, còn văn chỉ và nhà thờ các dòng họ.
- Kim Đôi (Bắc Ninh): một trong những làng khoa bảng nổi tiếng của Kinh Bắc, được nhắc trong các tài liệu về đất học vùng này.
- Đông Ngạc, còn gọi là làng Vẽ (Hà Nội): làng cổ ven sông Hồng có truyền thống học hành lâu đời, nhiều nhà thờ họ và công trình cổ được gìn giữ.
- Hành Thiện, vùng Xuân Trường (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình): nổi tiếng về khoa bảng thời Nguyễn, nếp học được nhiều thế hệ giữ gìn.
- Quỳnh Đôi, vùng Quỳnh Lưu (Nghệ An): làng văn hiến của xứ Nghệ, nhiều người đỗ đạt, nhiều dòng họ có truyền thống học hành.
Mỗi làng có những con số, tên tuổi riêng mà tài liệu địa phương ghi lại khác nhau đôi chút. Khi về, nên hỏi ban quản lý di tích, người trông coi văn chỉ hoặc người cao tuổi trong làng, họ thường là nguồn chuyện kể sinh động nhất.
Ngoài những làng kể trên, gần như tỉnh nào ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng có vài làng từng nổi tiếng học hành. Hỏi ông bà, hỏi thầy cô dạy sử ở trường, rất có thể có một làng như thế chỉ cách nhà bạn vài chục cây số.
Đền thờ một số trạng nguyên được nhiều người tìm về
Bảng dưới liệt kê vài trạng nguyên quen thuộc và nơi quê hương thờ các ông. Năm đỗ theo sử cũ; địa danh ghi theo đơn vị hành chính hiện nay kèm tên cũ.
| Trạng nguyên | Đỗ năm | Quê, nay thuộc | Câu chuyện hay kể với học trò |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Hiền | 1247, đời Trần | Vùng Nam Trực (Nam Định cũ), nay thuộc Ninh Bình | Đỗ trạng nguyên khi còn rất trẻ, ham học từ nhỏ |
| Mạc Đĩnh Chi | 1304, đời Trần | Vùng Nam Sách (Hải Dương cũ), nay thuộc Hải Phòng | Nhà nghèo, chăm học, nổi tiếng giỏi ứng đối |
| Lương Thế Vinh | 1463, đời Lê Thánh Tông | Vùng Vụ Bản (Nam Định cũ), nay thuộc Ninh Bình | Giỏi toán, ham tìm hiểu, gắn với sách tính toán |
| Nguyễn Bỉnh Khiêm | 1535, đời Mạc | Vùng Vĩnh Bảo, Hải Phòng | Thầy dạy nhiều học trò thành danh, sống thanh đạm |
Nhiều người còn tìm về quê các trạng nguyên khác ở Bắc Ninh, Hà Nội, Thanh Hoá. Đền thờ ở quê thường là nơi thờ của làng hoặc dòng họ, quy mô nhỏ, không có dịch vụ du lịch lớn. Đó chính là cái hay: con được thấy một danh nhân trong khung cảnh làng quê bình dị.
Về làng xem gì, hỏi ai
Ở một làng khoa bảng, những chỗ nên ghé thường là đình làng, văn chỉ, nhà thờ các dòng họ có người đỗ đạt và đền thờ danh nhân của làng nếu có. Văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền ở cấp làng, nhiều nơi còn bia ghi tên người đỗ. Nhà thờ họ là nơi con cháu một dòng họ giữ gia phả, đồ thờ và những ký ức về người đi trước.
Người nên hỏi chuyện là người trông coi di tích, các cụ trong hội người cao tuổi, ban khánh tiết của làng hoặc trưởng họ. Hỏi nhẹ nhàng, đúng lúc, như "bác có thể kể cho cháu nghe về các cụ đỗ đạt trong làng không", thường được kể rất nhiệt tình. Mang theo một cuốn sổ để con ghi lại một hai câu chuyện cũng là cách giúp con nhớ lâu.
Đừng đi với tâm thế tìm "chỗ linh để cầu đỗ". Ở nhiều làng, người dân không thích khách lạ kéo đến chỉ để thắp hương cầu xin rồi đi, bỏ lại đồ lễ thừa. Đến để học, để nghe, để tỏ lòng kính trọng thì bao giờ cũng được đón tiếp tốt hơn.
Làm khách cho phải phép
Nhà thờ họ là tư gia của dòng họ. Không tự ý bước vào, chụp ảnh đồ thờ, gia phả. Nếu muốn vào, xin phép người trông coi hoặc trưởng họ, và chấp nhận khi được trả lời không tiện.
Đình, văn chỉ có lịch mở cửa riêng. Nhiều nơi chỉ mở vào ngày rằm, mùng một hoặc dịp lễ của làng. Hỏi trước qua người quen trong làng hoặc ban quản lý di tích để khỏi đến trước cửa đóng.
Ăn mặc, nói năng như đến nhà người lớn tuổi. Quần áo gọn gàng, nói nhỏ, chào hỏi người làng gặp trên đường. Không mở nhạc, không bay thiết bị quay phim trên khu dân cư khi chưa xin phép.
Không để lại gì ngoài lời cảm ơn. Không vứt rác, không bỏ đồ lễ thừa ở văn chỉ, gốc đa đầu làng. Nếu muốn đóng góp cho quỹ khuyến học hay tu bổ di tích của làng, hỏi người phụ trách và làm theo cách làng quy định.
Đỗ xe đúng chỗ, đi bộ trong ngõ. Ngõ làng hẹp, xe ô tô vào sâu dễ chắn lối người dân. Hỏi chỗ đỗ ở đầu làng rồi đi bộ, vừa lịch sự vừa ngắm được nhiều hơn.
Chuẩn bị một chuyến về làng
Một chuyến về làng khoa bảng thường dài hơn một buổi đi văn miếu vì đường xa và nhiều điểm nhỏ rải rác. Gợi ý dưới đây là ví dụ giả định cho gia đình đi trong ngày.
- Đọc trước một vài trang về làng và danh nhân của làng, chọn hai ba câu chuyện để kể cho con trên đường.
- Nhờ người quen ở làng hoặc gọi hỏi ban quản lý di tích xem hôm ấy đình, văn chỉ, đền có mở cửa không.
- Xuất phát sớm, tính thời gian đi đường rộng rãi; dừng nghỉ giữa chặng nếu có người già, trẻ nhỏ.
- Đến làng, đỗ xe ở chỗ được chỉ, đi bộ ghé đình, văn chỉ, đền thờ; xin phép trước khi vào nhà thờ họ.
- Dành thời gian ngồi nghe người làng kể chuyện; đây thường là phần quý nhất của chuyến đi.
- Ăn trưa ở quán trong vùng, nghỉ ngơi, rồi về trước khi trời tối; không cố ghé thêm quá nhiều điểm.
Sau chuyến đi, có thể cùng con ghi lại những gì đã nghe vào một trang giấy hay một tệp ảnh có chú thích. Đó vừa là kỷ niệm gia đình, vừa là một bài tập nhỏ về ghi chép, lắng nghe mà con sẽ dùng mãi.
Bài học nên mang về
Chuyện khoa bảng xưa có một mặt mà ít khi được kể: phần lớn người đi thi không đỗ. Nhiều người dành cả đời ôn thi mà không bao giờ có tên trên bảng vàng, rồi về làng làm thầy đồ, làm thuốc, làm ruộng, sống tử tế và được kính trọng. Kể cho con nghe điều này để con hiểu rằng việc học có giá trị tự thân, và một kỳ thi không quyết định giá trị con người.
Cũng tránh dùng chuyến đi để so sánh con với những trạng nguyên đỗ khi mười mấy tuổi. Mỗi thời một khác, mỗi người một con đường. Điều đáng học ở các ông là sự chăm chỉ, ham hiểu biết, cách sống, không phải tuổi đỗ hay danh hiệu.
Một điều nữa đáng kể: nhiều làng khoa bảng hôm nay vẫn giữ nếp khuyến học rất cụ thể, như quỹ khuyến học của dòng họ, buổi trao thưởng đầu năm học, bảng ghi tên con cháu đỗ đại học trong nhà thờ họ. Cho con thấy những việc đó để con hiểu rằng truyền thống không nằm trong bảo tàng, mà vẫn đang được người làng giữ bằng việc làm mỗi năm.
Cuối cùng, chuyến về làng khoa bảng hợp nhất vào kỳ nghỉ hè hoặc đầu năm học, khi con có tâm trí để nghe. Sát kỳ thi, con cần ngủ đủ, ôn đều và một tinh thần thoải mái; một chuyến đi xa cả ngày lúc ấy thường được không bù mất.
Câu hỏi thường gặp
Làng khoa bảng khác văn miếu thế nào?
Văn miếu là nơi thờ Khổng Tử và tôn vinh việc học ở cấp kinh đô hoặc trấn, tỉnh. Làng khoa bảng là một cộng đồng dân cư có nhiều người đỗ đạt qua nhiều đời, với đình, văn chỉ, nhà thờ họ. Đến làng là đến làm khách của người dân đang sống ở đó.
Có cần xin phép khi vào nhà thờ họ ở làng khoa bảng không?
Nên xin phép. Nhà thờ họ thuộc về dòng họ, không phải khu tham quan công cộng. Hỏi người trông coi hoặc trưởng họ, nói rõ mình muốn tìm hiểu chuyện học hành của dòng họ; nếu không tiện, cảm ơn và đi tiếp.
Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên năm bao nhiêu tuổi?
Theo sử cũ, Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên năm 1247 đời Trần khi còn rất trẻ, thường được nhắc là khoảng mười hai, mười ba tuổi, nên được coi là trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Các tài liệu có thể ghi tuổi chênh nhau đôi chút.
Đền Trạng Trình thờ ai?
Đền Trạng Trình ở vùng Vĩnh Bảo, Hải Phòng, thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm, người đỗ trạng nguyên năm 1535 đời Mạc. Ông nổi tiếng là người thầy có nhiều học trò thành danh và là nhà thơ lớn. Nhiều học trò và thầy cô tìm về đây vào mùa thi và dịp 20/11.
Nên đưa con về làng khoa bảng vào lúc nào?
Hợp nhất là kỳ nghỉ hè hoặc đầu năm học, khi con thong thả và có tâm trí để nghe chuyện. Đi sát kỳ thi thì chỉ nên chọn nơi gần nhà, đi buổi sáng, để không làm con mệt hay mất nhịp ôn tập.
Làm sao biết quê mình có làng khoa bảng nào?
Hỏi người cao tuổi trong họ, xem gia phả nếu dòng họ còn giữ, hỏi thầy cô dạy lịch sử, hoặc tìm sách địa chí của tỉnh. Nhiều địa phương có tài liệu giới thiệu các làng có truyền thống học hành, các văn chỉ còn bia ghi tên người đỗ.