Một ngày chùa cổ Kinh Bắc: chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích và đền Đô đi theo thứ tự nào

Vùng Kinh Bắc, nay chủ yếu thuộc tỉnh Bắc Ninh (đã nhập cả Bắc Giang cũ), có mật độ chùa cổ dày bậc nhất miền Bắc, và chỉ cách Hà Nội chừng một giờ xe. Một ngày đi gọn đường là: chùa Dâu và chùa Bút Tháp ở vùng Thuận Thành buổi sáng, chùa Phật Tích ở Tiên Du đầu giờ chiều, đền Đô ở Đình Bảng trên đường về Hà Nội. Cả bốn nơi đều ít bậc, hợp cho người lớn tuổi.

Khác với Yên Tử hay Tam Chúc, chùa Kinh Bắc không có núi cao hay khuôn viên khổng lồ. Thứ làm nên sức hút ở đây là tuổi đời: những ngôi chùa nằm giữa làng, giữa ruộng, mang dấu vết của nhiều thế kỷ. Bài này giúp bạn xếp lịch, hiểu vì sao mỗi nơi quan trọng, và đi sao cho một ngày không biến thành cuộc chạy qua cổng chùa.

Vì sao Kinh Bắc là vùng chùa cổ

Vùng Thuận Thành ngày nay từng là Luy Lâu, trị sở của quận Giao Chỉ trong thời Bắc thuộc. Các nhà nghiên cứu thường nhắc Luy Lâu như một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất ở nước ta, nơi các nhà sư từ Ấn Độ và Trung Hoa đến truyền đạo từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Chùa Dâu, nằm giữa vùng đất ấy, vì thế được nhiều người coi là một trong những ngôi chùa có gốc tích lâu đời nhất.

Đến thời Lý, quê hương của nhà Lý ở Đình Bảng, Từ Sơn, Phật giáo được triều đình coi trọng, nhiều chùa lớn được xây dựng trong vùng. Chùa Phật Tích với pho tượng A Di Đà bằng đá thời Lý là một dấu tích còn lại của thời kỳ đó. Sang thế kỷ mười bảy, chùa Bút Tháp được trùng tu lớn, để lại nhiều công trình đá và gỗ nổi tiếng.

Đi một ngày ở Kinh Bắc vì vậy giống như lật nhanh qua các trang lịch sử Phật giáo Việt Nam: từ Luy Lâu thời Bắc thuộc, qua thời Lý, đến thời Lê trung hưng. Bạn không cần thuộc mốc năm; chỉ cần biết mình đang đứng ở lớp nào để nhìn ngôi chùa trước mặt bằng con mắt khác.

Kinh Bắc còn là đất của quan họ, của tranh Đông Hồ, của những làng khoa bảng. Chùa ở đây không đứng riêng mà gắn với đình, với hội làng, với nếp sống của cả cộng đồng. Đi chậm qua làng trước khi vào chùa, bạn sẽ thấy rõ điều đó: giếng làng, cây đa, ao sen, rồi mới đến cổng tam quan.

Lộ trình một ngày từ Hà Nội

Ví dụ giả định, xuất phát từ trung tâm Hà Nội lúc bảy giờ sáng, đi xe riêng. Thời gian di chuyển có thể khác theo giờ và đường.

Lịch này thưa vừa đủ để người già nghỉ giữa các điểm. Nếu muốn nhẹ hơn, bỏ một trong hai chùa buổi sáng; chùa Dâu và Bút Tháp gần nhau, nhưng mỗi nơi đều đáng một giờ thong thả.

Ở từng nơi nên chú ý điều gì

Chùa Dâu. Chùa đứng giữa cánh đồng, trước sân là tháp gạch Hoà Phong nhiều tầng, nay chỉ còn lại một phần. Chùa là trung tâm của hệ thống thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện), những vị thần mây, mưa, sấm, chớp được Phật giáo hoá, gắn với truyền thuyết về nàng Man Nương. Đây là ví dụ rất rõ về cách Phật giáo hoà vào tín ngưỡng nông nghiệp của người Việt.

Chùa Bút Tháp. Chùa nằm gần đê sông Đuống, bố cục nhiều lớp điện nối tiếp nhau theo trục dài. Nổi bật là cây cầu đá nhỏ có lan can chạm khắc, tháp đá Báo Nghiêm nhiều tầng và các pho tượng gỗ cổ, trong đó có pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay được công nhận là bảo vật quốc gia. Đi chậm qua từng lớp điện, nhìn ánh sáng rọi qua cửa gỗ là cách thưởng chùa này.

Chùa Phật Tích. Chùa nằm trên sườn núi thấp, có pho tượng A Di Đà bằng đá thời Lý và hàng thú đá hai bên lối lên. Đường lên có vài đoạn bậc nhưng không dài. Từ sân chùa nhìn xuống đồng bằng, khung cảnh khác hẳn những ngôi chùa giữa làng. Chùa đã được phục dựng trên nền cũ sau thời gian dài bị tàn phá, nên bạn sẽ thấy cả công trình mới bên cạnh hiện vật cổ.

Đền Đô. Đền ở làng Đình Bảng, quê hương nhà Lý, thờ tám vị vua nhà Lý. Đền rộng, có hồ, nhà thuỷ đình, sân lát gạch. Đây là nơi tưởng nhớ những người đã dời đô ra Thăng Long và mở ra một thời kỳ dài của Đại Việt.

Nhìn chùa cổ: vài điều giúp đi chậm lại

Ở chùa cổ, cái đáng xem thường nằm ở những chỗ người ta hay đi lướt qua: một con rồng chạm trên đầu bẩy, một bức cốn đã mòn, những phiến đá lát sân lõm xuống vì bao lớp chân người. Thay vì cố đi hết các gian, hãy chọn một gian, đứng ở giữa, nhìn lên kết cấu mái gỗ, nhìn ánh sáng chiếu qua cửa. Mười phút như vậy thường đọng lại lâu hơn một giờ đi vội.

Nếu đi cùng trẻ, cho trẻ một việc nhỏ: tìm con vật được chạm trên cột, đếm số tầng của ngọn tháp, tìm xem trong sân có bao nhiêu cây cổ thụ. Trẻ con thích tìm kiếm hơn thích nghe giảng, và nhờ thế chúng nhìn kỹ hơn cả người lớn.

Với người muốn đọc kỹ về kiến trúc hay tượng, các sách nghiên cứu mỹ thuật cổ Việt Nam là nguồn tốt; ở đây chỉ cần nhớ rằng mỗi ngôi chùa là kết quả của nhiều lần trùng tu qua các thời, nên một gian có thể cổ hơn gian bên cạnh cả trăm năm. Hỏi người trông coi gian nào cổ nhất, nhiều khi bạn sẽ nghe được những câu chuyện không có trong sách.

Mùa nào, thứ mấy thì đi

Chùa Kinh Bắc hầu hết nằm ở đồng bằng, ít bậc, nên đi được quanh năm. Mùa thu và đầu đông dễ chịu nhất: trời mát, ruộng quanh chùa vàng hoặc vừa gặt. Mùa hè nóng, sân gạch hấp nắng, nên đi sớm và nghỉ trưa thật lâu. Mùa xuân là mùa hội làng, nhiều chùa đông người vào các ngày hội riêng của từng nơi; nếu không định dự hội, hãy hỏi trước lịch hội của làng để tránh.

Ngày thường trong tuần, các chùa này vắng, có khi chỉ gặp vài người trong làng đến lễ. Đó là điều tốt cho người muốn ngắm kiến trúc, nhưng cũng có nghĩa là một số gian có thể đóng cửa ngoài giờ. Nếu muốn vào trong các điện, hãy đến trong giờ hành chính và hỏi nhà chùa hoặc người trông coi; đừng tự ý mở cửa, trèo qua rào.

Mùa mưa, đường vào một vài chùa làng có thể lầy, xe lớn khó vào. Đi xe nhỏ hoặc gửi xe ở đầu làng rồi đi bộ một đoạn, vừa an toàn vừa có dịp nhìn làng quê Kinh Bắc từ gần.

Kéo dài thành chuyến hai ngày

Từ khi Bắc Giang nhập vào Bắc Ninh, trong cùng một tỉnh có thêm chùa Vĩnh Nghiêm ở vùng Yên Dũng, nơi giữ kho mộc bản kinh Phật được UNESCO ghi vào danh mục Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Vĩnh Nghiêm gắn với Thiền phái Trúc Lâm và nằm trong quần thể di sản thế giới cùng Yên Tử, Côn Sơn – Kiếp Bạc. Nếu có ngày thứ hai, đi Vĩnh Nghiêm buổi sáng là lựa chọn tốt.

Một hướng khác là đi tiếp về Chí Linh để thăm Côn Sơn – Kiếp Bạc, rồi lên Yên Tử ngày thứ ba. Đó là một chuyến hành hương theo dấu Trúc Lâm khá trọn vẹn, nhưng cần ít nhất ba ngày và sức khoẻ tốt.

Nếu chỉ có một ngày mà vẫn muốn thêm, có thể ghé chùa Bổ Đà ở Việt Yên (Bắc Giang cũ), ngôi chùa nổi tiếng với vườn tháp cổ và kiến trúc tường đất. Tuy vậy, thêm điểm thì bớt thời gian ở mỗi nơi; với chùa cổ, ngồi lâu ở một chỗ thường để lại nhiều hơn đi qua nhiều chỗ.

Đi chùa làng cho đúng phép

Chùa Kinh Bắc phần lớn là chùa làng, vẫn là nơi sinh hoạt hằng ngày của người dân địa phương. Vài điều giúp bạn là người khách dễ mến:

• Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không bật nhạc hay gọi điện thoại lớn trong sân chùa.
• Không chạm tay lên tượng gỗ, chạm khắc, lan can đá; nhiều hiện vật đã vài trăm năm tuổi, rất dễ hư hại.
• Chụp ảnh không dùng đèn chớp trong điện; một số nơi không cho chụp ảnh tượng, hãy hỏi trước.
• Không đặt tiền lẻ lên tượng, nhét vào khe gỗ; công đức thì bỏ vào hòm.
• Nếu gặp giờ nhà chùa tụng kinh hay dân làng làm lễ, đứng lùi ra ngoài, chờ xong rồi mới vào.
• Gửi xe đúng nơi, không đỗ chắn cổng làng, lối vào nhà dân.

Những điều này nhỏ, nhưng là lý do vì sao nhiều ngôi chùa cổ còn giữ được vẻ yên bình đến hôm nay. Khách đến rồi đi; người làng ở lại với ngôi chùa của mình. Nếu muốn cảm ơn, một lời chào với người trông coi, một khoản công đức nhỏ đúng chỗ, hoặc đơn giản là ra về để lại sân chùa sạch như lúc đến, đều là những cách rất đẹp. Không cần mua lễ to hay thuê ai dẫn đường; các chùa làng này không đòi hỏi gì ở khách ngoài sự tôn trọng.

Câu hỏi thường gặp

Chùa Dâu có phải ngôi chùa cổ nhất Việt Nam không?

Nhiều tài liệu và người nghiên cứu coi chùa Dâu là một trong những ngôi chùa có gốc tích lâu đời nhất, vì nằm trên vùng Luy Lâu, trung tâm Phật giáo sớm thời Bắc thuộc. Tuy vậy, công trình hiện nay đã qua nhiều lần trùng tu, và việc xác định chính xác "cổ nhất" còn phụ thuộc vào nguồn tư liệu.

Đi chùa Bút Tháp mất bao lâu?

Nên dành khoảng một giờ đến một giờ rưỡi để đi chậm qua các lớp điện, xem cầu đá, tháp Báo Nghiêm và các pho tượng gỗ. Chùa nằm gần chùa Dâu, đi xe chỉ mất một quãng ngắn, nên hai nơi thường được ghép trong một buổi sáng.

Người già đi chùa Kinh Bắc có mệt không?

Khá nhẹ so với các điểm hành hương trên núi. Chùa Dâu, Bút Tháp, đền Đô gần như không có bậc dài; chùa Phật Tích có vài đoạn bậc ngắn. Chỉ cần giữ lịch thưa, nghỉ trưa, và tránh đi giữa trưa hè khi sân gạch rất nóng.

Đền Đô thờ ai?

Đền Đô ở làng Đình Bảng, Từ Sơn, quê hương nhà Lý, thờ tám vị vua nhà Lý, trong đó có vua Lý Thái Tổ, người dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long năm 1010. Đền thường được ghé trên đường từ các chùa Thuận Thành về Hà Nội.

Có nên đi chùa Kinh Bắc vào mùa hội không?

Tuỳ mục đích. Mùa hội các làng thường dồn vào đầu xuân, rất vui nhưng đông, khó ngắm kiến trúc. Nếu bạn muốn nhìn kỹ các công trình cổ và đi lễ thong thả, hãy chọn ngày thường ngoài mùa hội và hỏi trước lịch hội của từng làng.

Chùa Vĩnh Nghiêm có gần các chùa Thuận Thành không?

Vĩnh Nghiêm ở vùng Yên Dũng (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh), cách các chùa Thuận Thành một quãng xe khá xa so với khoảng cách giữa Dâu và Bút Tháp. Nên dành cho ngày thứ hai hoặc ghép với chuyến đi Côn Sơn – Kiếp Bạc, Yên Tử.