Người đi biển ở Việt Nam thường cầu bình an ở ba kiểu nơi: chùa có tượng Quan Âm quay ra biển, miếu thờ các vị nữ thần biển (tuỳ vùng gọi là Bà, Bà Thiên Y, Bà Thủy…), và lăng thờ cá Ông; người Hoa ven biển còn có dinh, miếu Thiên Hậu. Những nơi này thường nhỏ, nằm sát bãi, gắn chặt với nhịp ra khơi và trở về của làng.
Với người ngoài, ghé một làng chài lúc bình minh và đứng trước một ngôi miếu nhỏ nhìn ra biển là cách hiểu tục cầu bình an gần gũi hơn mọi cuốn sách. Bài này giới thiệu các kiểu nơi thờ ở làng biển, vài điểm được nhiều khách ghé, và nhất là cách đến thăm mà không làm phiền người đang sống bằng nghề biển. Tục thờ cá Ông có bài riêng ở nhiều nơi khác, ở đây chỉ nhắc để bạn nhận ra khi gặp.
Vì sao người đi biển cần một nơi để gửi lòng
Nghề biển là nghề rủi ro cao. Thời tiết đổi nhanh, sóng gió ngoài khơi khó lường, một chuyến đi dài ngày có thể gặp những điều người trên bờ không hình dung được. Trong hoàn cảnh ấy, việc có một nơi để gửi lời cầu trước khi ra khơi và để tạ ơn khi trở về là nhu cầu tinh thần rất thật, chứ không phải chuyện mê tín. Người vợ ở nhà, người mẹ già, đứa con nhỏ cũng cần chỗ ấy không kém người đi biển.
Vì vậy, gần như làng biển nào ở miền Trung và Nam Bộ cũng có ít nhất một nơi thờ tự sát bãi: một ngôi chùa làng, một ngôi miếu nhỏ, đôi khi chỉ là một am thờ dưới gốc phi lao. Các nơi này hiếm khi nổi tiếng với khách du lịch, nhưng lại là nơi được người làng chăm sóc kỹ nhất, quét dọn thường xuyên, đèn hương đều đặn.
Điều đáng chú ý là ở làng biển, cầu bình an chưa bao giờ đứng một mình. Cùng với lời cầu, người đi biển vẫn xem thời tiết, nghe bản tin, kiểm tra máy móc, mang áo phao, giữ liên lạc với bờ. Hai việc đi song song: một bên là lòng tin để vững dạ, một bên là kinh nghiệm và kỷ luật để giữ mạng sống. Đây cũng là tinh thần bạn nên mang theo khi cầu bình an cho người thân đi biển, đi xa.
Các kiểu nơi thờ ở một làng biển
Không phải làng nào cũng có đủ, và tên gọi thay đổi theo vùng. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang đứng trước nơi thờ gì.
| Nơi thờ | Thờ ai, theo quan niệm phổ biến | Thường thấy ở | Nhận ra bằng cách nào |
|---|---|---|---|
| Chùa làng biển | Phật, trong đó Quan Âm được nhiều ngư dân xem là vị che chở người đi biển | Khắp ven biển ba miền | Có cổng tam quan, chánh điện, thường có tượng Quan Âm lộ thiên nhìn ra biển |
| Miếu Bà | Các vị nữ thần gắn với biển và xứ sở, như Thiên Y A Na ở Nam Trung Bộ | Miền Trung, Nam Trung Bộ | Miếu nhỏ, mái cong, sắc đỏ, thường hướng ra biển |
| Lăng Ông, dinh Ông | Cá Ông (cá voi) được tôn là vị cứu người đi biển | Từ Thanh Hoá trở vào Nam | Có khu cất giữ hài cốt cá Ông, làng có lễ cầu ngư |
| Dinh, miếu Thiên Hậu | Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần biển của người Hoa | Phố cảng, làng có cộng đồng người Hoa | Kiến trúc Hoa, nhang vòng treo trần |
Nhiều làng thờ chung nhiều vị trong một khuôn viên, hoặc một ngôi miếu có cả ban thờ Phật lẫn ban thờ thần. Đó là nét hỗn dung quen thuộc của tín ngưỡng dân gian Việt, bạn không cần phân loại cho bằng được. Lễ hội Nghinh Ông, cầu ngư của từng làng là chuyện lễ hội, có lịch riêng; ở đây chỉ nói về những ngày bình thường.
Ghé làng chài lúc nào và làm gì cho phải
Đến sớm nhưng đừng chen vào việc. Bình minh là lúc thuyền về, chợ cá họp ngay trên bãi, cả làng bận rộn. Đây là cảnh đẹp nhất nhưng cũng là lúc người làng ít thời gian nhất. Bạn đứng ở rìa, nhường lối cho người khiêng cá, không chắn đường xe, không đứng giữa thuyền và bờ.
Hỏi trước khi vào miếu. Miếu làng không phải điểm tham quan có người hướng dẫn. Nếu thấy cửa đóng, đừng tự mở. Nếu có người giữ miếu, hỏi một câu xin phép vào thắp nén hương, họ thường rất vui lòng. Đó là cách người ngoài tỏ lòng tôn trọng chủ nhà.
Không chụp mặt người khi chưa hỏi. Ngư dân đang làm việc, nhiều người không thích bị chĩa máy ảnh vào mặt. Ảnh toàn cảnh bãi, thuyền, mái miếu nhìn từ xa vẫn đẹp mà không xâm phạm ai.
Mua cá thì mua thật, đừng mặc cả cho vui. Nếu bạn muốn mua hải sản ở chợ bãi, hỏi giá rõ ràng rồi quyết định. Mặc cả kéo dài rồi bỏ đi giữa phiên chợ bận rộn làm phiền người bán nhiều hơn bạn nghĩ.
Giữ yên lặng ở nơi thờ. Miếu sát bãi thường nhỏ, tiếng nói to vọng rất rõ. Nếu đi đoàn, chỉ vài người vào cùng lúc, số còn lại đứng ngoài chờ.
Vài nơi ven biển được nhiều người ghé cầu bình an
Danh sách dưới không xếp hạng, chỉ gợi ý những điểm dễ đến và quen thuộc với khách; mỗi nơi có chuyện riêng, bạn nên tìm hiểu thêm trước khi đi.
- Chùa Linh Ứng Bãi Bụt (Đà Nẵng): chùa trên bán đảo Sơn Trà, tượng Quan Âm lớn nhìn ra vịnh; có bài riêng trên trang này.
- Chùa Hang trên đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi): chùa nằm trong hang đá núi lửa sát biển, gắn với đời sống ngư dân đảo; đi tàu cao tốc từ đất liền, phụ thuộc thời tiết.
- Thích Ca Phật Đài và Niết Bàn Tịnh Xá (Vũng Tàu, nay thuộc TP.HCM): hai quần thể chùa trên sườn núi Lớn và núi Nhỏ nhìn ra biển, nhiều bậc thang, hợp đi sáng sớm.
- Quán Âm Phật Đài (Bạc Liêu cũ, nay thuộc Cà Mau): nơi ngư dân miền Tây gọi là Mẹ Nam Hải, tượng Quan Âm quay ra biển; có bài riêng trên trang này.
- Thiền viện trên đảo Phú Quốc (nay thuộc An Giang): thiền viện trên đồi nhìn ra biển phía đông đảo, khuôn viên rộng, nhiều khách du lịch ghé.
- Các miếu Bà, lăng Ông trong làng chài nhỏ dọc Quảng Ngãi, Gia Lai (phần Bình Định cũ), Khánh Hòa: không nổi tiếng nhưng là nơi thấy rõ nhất đời sống tín ngưỡng của ngư dân.
Giờ mở cửa, tàu ra đảo, đường lên núi đều có thể thay đổi theo mùa và theo quy định của ban quản lý; bạn nên kiểm tra thông tin chính thức gần ngày đi.
Cầu bình an cho người thân đi biển xa: những việc thật đi kèm
Nếu trong nhà có người đi biển dài ngày, đi tàu viễn dương hay làm việc trên giàn khoan, việc ghé một ngôi chùa ven biển để cầu bình an là điều dễ hiểu. Nhưng sự an toàn của họ phụ thuộc nhiều hơn vào những thứ rất cụ thể: tàu có đủ thiết bị an toàn không, có áo phao cho từng người không, có thiết bị liên lạc với bờ không, chủ tàu có tuân thủ lệnh cấm ra khơi khi bão không.
Người ở nhà có thể giúp bằng cách giữ liên lạc đều đặn, lưu số của chủ tàu hay công ty, biết người thân đang ở vùng biển nào, theo dõi bản tin thời tiết biển. Khi có tin bão, nhắc người thân tìm nơi trú an toàn thay vì cố đánh bắt thêm một mẻ. Những việc nhỏ ấy là phần "cầu" bằng hành động, đi cùng phần cầu bằng lòng.
Nhiều gia đình ngư dân giữ nếp cầu bình an ở chùa, miếu làng trước mỗi chuyến đi xa, rồi về tạ khi tàu cập bến. Nếu bạn là người ngoài muốn hiểu nếp ấy, hãy hỏi người làng bằng sự tò mò chân thành; nhiều người sẵn lòng kể nếu bạn lắng nghe. Còn nếu bạn có người thân đi biển, nếp ấy chỉ thật sự trọn vẹn khi đi cùng những chuẩn bị an toàn kể trên.
Mùa biển êm, mùa biển động: lên lịch ghé làng chài theo vùng
Bờ biển Việt Nam dài, mỗi đoạn một nhịp mùa. Ở miền Trung, những tháng cuối năm dương lịch là mùa mưa bão, biển động, nhiều ngày thuyền nằm bờ; khoảng từ mùa xuân đến giữa hè biển êm hơn, là lúc làng chài ra khơi đều và cũng là lúc đẹp nhất để ghé. Nam Trung Bộ khô và nắng nhiều hơn, mùa đẹp kéo dài, nhưng trưa hè cát bỏng chân, nên chỉ đi sáng sớm hoặc chiều muộn.
Ở Nam Bộ, biển phía đông và vịnh Thái Lan có mùa gió khác nhau. Đảo Phú Quốc thường dễ đi vào mùa khô, khoảng từ cuối năm đến đầu năm sau; mùa mưa có những đợt sóng lớn ở phía tây đảo. Vùng biển Cà Mau, Bạc Liêu cũ nhiều phù sa, nước đục, ít bãi tắm, khách đến chủ yếu để thăm chùa, ăn hải sản, xem rừng ngập mặn.
Dù đi vùng nào, quy tắc chung vẫn là xem bản tin thời tiết biển một hai ngày trước khi đi, nhất là khi phải đi tàu ra đảo. Nếu tàu bị hoãn vì biển động, đừng tìm cách thuê thuyền nhỏ đi bằng được. Một chuyến cầu bình an mà bỏ qua lời cảnh báo an toàn thì đã đi ngược chính điều mình cầu.
Giữ cho làng biển sạch và yên khi đến thăm
Các làng chài ven biển ngày càng đón nhiều khách. Có vài điều nhỏ giúp chuyến ghé thăm của bạn không để lại gánh nặng cho người ở lại:
- Mang rác về, đặc biệt là chai nhựa, túi ni lông và vỏ hộp đồ ăn; rác trên bãi sẽ theo con nước ra biển.
- Không cắm hương trên cát, trên mỏm đá hay gốc cây ven bãi; nếu muốn thắp hương, dùng lư hương của miếu.
- Không mua san hô, vỏ ốc quý, rùa biển khô làm quà; nhiều loài được bảo vệ và việc mua bán góp phần tận diệt chúng.
- Không leo lên thuyền, thúng chai đang neo khi chưa được chủ cho phép.
- Đi đoàn đông thì không mở loa, không hát hò ồn ào trước miếu, nhất là lúc sáng sớm khi người làng còn làm việc.
- Nếu muốn góp công đức cho miếu làng, bỏ vào hòm công đức đúng nơi, không nhét tiền lên tượng hay ban thờ.
Làng biển giữ được chùa, miếu sạch đẹp nhờ chính người làng chăm sóc hằng ngày. Khách đến rồi đi, nên điều tốt nhất là để lại nơi ấy đúng như lúc mình tới.
Câu hỏi thường gặp
Quan Âm Nam Hải là gì?
Đây là cách gọi phổ biến ở vùng ven biển cho hình tượng Quan Âm gắn với biển cả, được ngư dân tin là che chở người đi thuyền. Nhiều chùa ven biển dựng tượng Quan Âm lộ thiên quay mặt ra biển theo quan niệm này. Muốn hiểu sâu về giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng ở chùa.
Người không theo đạo Phật có thể vào miếu làng chài thắp hương không?
Thường là được, miễn bạn giữ thái độ tôn trọng. Nên hỏi người giữ miếu trước, ăn mặc kín đáo, nói khẽ. Nếu bạn không muốn thắp hương theo tín ngưỡng của mình, chỉ đứng ngắm hay cúi đầu chào cũng là cách bày tỏ lịch sự.
Lăng Ông và miếu Bà khác nhau thế nào?
Lăng Ông thờ cá Ông, tức cá voi, được ngư dân tôn kính vì tin rằng cá Ông cứu người gặp nạn trên biển. Miếu Bà thờ các vị nữ thần, mỗi vùng một vị. Hai nơi có thể nằm gần nhau trong cùng một làng, mỗi nơi có nếp lễ riêng.
Đi đảo Lý Sơn để ghé chùa Hang có khó không?
Bạn cần đi tàu từ cảng trên đất liền ra đảo, chuyến tàu phụ thuộc thời tiết và có thể bị hoãn khi biển động. Người say sóng nên chuẩn bị trước. Trên đảo, đường đến chùa không quá khó, nhưng nắng và gió mạnh, nên đi sáng sớm và mang đủ nước.
Có nên đi làng chài vào mùa bão để xem lễ cầu bình an không?
Không nên. Mùa bão là lúc người làng lo neo đậu, gia cố nhà cửa, việc đón khách là gánh nặng thêm. Đường ven biển cũng có thể nguy hiểm. Nếu muốn tìm hiểu, hãy đi vào mùa biển êm và hỏi người làng về các lễ cầu ngư theo lịch riêng của từng nơi.
Mua đồ lưu niệm ở làng biển thế nào cho đúng?
Ưu tiên đồ người làng tự làm như nước mắm, cá khô, đồ đan lát, mua trực tiếp từ hộ sản xuất. Tránh san hô, vỏ ốc quý, đồi mồi và những món làm từ loài được bảo vệ. Một món quà nhỏ mua đúng chỗ giúp người làng nhiều hơn một món đắt mà không rõ nguồn.