Văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền ở cấp làng, xã, do những người có chữ nghĩa trong làng lập nên; nhiều văn chỉ còn dựng bia ghi tên người trong làng đỗ đạt. Trong hệ thống tôn vinh việc học thời xưa, kinh đô và các trấn có văn miếu, cấp huyện, tổng thường có văn từ, còn làng có văn chỉ.
Ngày nay nhiều người trẻ chưa từng nghe đến văn chỉ, dù ngay ở làng mình có thể vẫn còn một nền đất, một tấm bia, một gốc cây gắn với nó. Đưa con về viếng văn chỉ quê trước mùa thi là một chuyến đi gần, nhẹ, mà gắn con với chính truyền thống học hành của làng. Bài giải thích văn chỉ là gì, khác văn miếu thế nào, cách tìm và cách ứng xử.
Văn miếu, văn từ, văn chỉ khác nhau thế nào
Ba tên gọi thường bị dùng lẫn lộn. Cách phân biệt dưới đây là cách hiểu phổ biến trong các tài liệu về văn hoá làng; ở từng địa phương, tên gọi thực tế có thể khác.
| Tên gọi | Cấp | Ai lập, ai lo | Hình dáng thường gặp |
|---|---|---|---|
| Văn miếu | Kinh đô, trấn, tỉnh | Nhà nước phong kiến, quan lại | Công trình lớn, nhiều lớp sân, có bia tiến sĩ |
| Văn từ | Huyện, tổng | Hội tư văn cấp huyện, tổng | Công trình vừa, có mái |
| Văn chỉ | Làng, xã | Hội tư văn của làng, các dòng họ | Có nơi là đàn lộ thiên, có nơi có nhà thờ nhỏ, kèm bia |
Chữ "chỉ" trong văn chỉ thường được hiểu là "nền", tức nơi đặt bàn thờ, vì nhiều văn chỉ xưa chỉ là một nền đất đắp cao, có bệ thờ ngoài trời, quanh là cây cối. Về sau nhiều làng dựng thêm mái che, nhà thờ nhỏ, xây tường bao.
Khi tìm hiểu, đừng quá câu nệ tên gọi: có làng gọi văn từ cho nơi thờ của chính làng mình, có nơi văn chỉ được gộp vào khuôn viên đình hoặc chùa. Điều cần biết là ý nghĩa: đây là nơi làng tôn vinh việc học và người có học.
Văn chỉ thờ ai và ai lo việc văn chỉ
Văn chỉ thường thờ Khổng Tử, có nơi thờ thêm các học trò, các bậc tiên hiền Nho học, và đặc biệt là những người trong làng đã đỗ đạt. Bia văn chỉ khắc tên người đỗ tiến sĩ, cử nhân, tú tài của làng, có nơi ghi cả người làm quan, người có công với việc học. Với dân làng, những tấm bia ấy là niềm tự hào chung và là lời nhắc cho con cháu.
Người lo việc văn chỉ xưa là hội tư văn, tức hội của những người có chữ nghĩa trong làng: người đỗ đạt, thầy đồ, nho sinh. Hội có lệ tế lễ vào mùa xuân, mùa thu, có quỹ riêng để lo việc thờ cúng và khuyến khích việc học. Ở nhiều nơi, người đỗ đạt về làng phải ra văn chỉ làm lễ, góp tiền vào quỹ của hội.
Ngày nay, ở một số làng, việc lo văn chỉ được hội khuyến học, hội người cao tuổi hoặc ban quản lý di tích của xã tiếp nối. Nhiều nơi tổ chức trao thưởng cho học sinh giỏi, người đỗ đại học ngay tại văn chỉ hoặc đình làng, như một cách giữ nếp cũ trong hình thức mới.
Vì sao nên tìm về văn chỉ quê mình trước mùa thi
So với một chuyến đi Văn Miếu xa, văn chỉ quê có mấy cái lợi rõ ràng. Trước hết là gần: đi về trong một buổi, không mất ngày ôn, không phải chen chúc. Thứ hai là riêng: tên trên bia có thể là tổ tiên của chính dòng họ mình, hoặc của những gia đình hàng xóm mà con biết mặt cháu chắt.
Gần còn có nghĩa là có thể quay lại. Viếng văn chỉ một lần trước kỳ thi, rồi quay lại khi có kết quả, khi vào đại học, khi đi làm, mỗi lần một tâm thế. Một nơi gắn với nhiều mốc của đời học trò như vậy dễ trở thành chỗ dựa tinh thần bền hơn một điểm đến chỉ ghé một lần.
Thứ ba, văn chỉ thường yên tĩnh. Giữa mùa thi, khi Văn Miếu Hà Nội hay các văn miếu tỉnh đông nghẹt, văn chỉ làng có khi chỉ có vài người qua lại, gió đồng thổi qua gốc cây. Đứng ở đó, một học trò lớp 12 dễ có được sự lắng lại hơn nhiều so với đứng giữa đám đông chen hương.
Cuối cùng, viếng văn chỉ làng là dịp để con hỏi chuyện ông bà, người làng về những người học giỏi ngày xưa, về chuyện làng góp tiền nuôi học trò nghèo. Những câu chuyện như vậy giúp con thấy kỳ thi của mình là một phần của chuyện học dài lâu, và cả làng, cả họ đều đứng sau con, chứ không chỉ bố mẹ.
Cách tìm văn chỉ ở quê
Nhiều văn chỉ không có biển chỉ đường, nằm khuất sau đình, cạnh chùa hoặc giữa cánh đồng. Mấy bước dưới đây giúp tìm được, và tìm đúng.
- Hỏi ông bà, người cao tuổi trong họ: "làng mình ngày xưa có văn chỉ không, ở đâu". Người già thường nhớ rõ, kể cả khi văn chỉ đã không còn.
- Xem gia phả, nếu dòng họ còn giữ; nhiều gia phả ghi người đỗ đạt và nhắc đến văn chỉ của làng.
- Hỏi ban quản lý di tích, người trông coi đình, chùa trong làng; văn chỉ nhiều khi do cùng một ban trông coi.
- Hỏi cán bộ văn hoá của xã, phường; danh mục di tích của địa phương thường có ghi văn chỉ đã được xếp hạng hoặc kiểm kê.
- Tìm sách địa chí của tỉnh, huyện cũ ở thư viện; nhiều sách có mục về các làng học và văn chỉ.
- Khi tìm thấy, ghi lại vị trí, chụp ảnh khuôn viên, hỏi người trông coi giờ mở cửa và lịch lễ của làng.
Nếu văn chỉ làng đã mất, đừng thất vọng. Một nền đất, một tấm bia còn sót, một câu chuyện của người già cũng đủ để có một buổi ý nghĩa. Có khi chính chuyến tìm kiếm ấy lại là phần đáng nhớ nhất với con.
Lễ ở văn chỉ xưa và nay
Theo các tài liệu về làng xã, xưa kia hội tư văn tổ chức tế ở văn chỉ hai kỳ trong năm, thường vào mùa xuân và mùa thu, gọi chung là xuân thu nhị kỳ. Người đứng tế là các vị đỗ đạt, chức sắc có chữ trong làng; nghi thức theo lối Nho gia, trang nghiêm, giản dị hơn nhiều so với lễ hội ở đình. Ngoài ra, mỗi khi trong làng có người đỗ, người ấy về làm lễ ở văn chỉ để báo với làng và tạ ơn người đi trước.
Ngày nay, ở những làng còn văn chỉ hoặc đã phục dựng, lễ ở văn chỉ thường gắn với hoạt động khuyến học: buổi trao thưởng học sinh giỏi, buổi gặp mặt con em đỗ đại học, buổi dâng hương đầu năm học. Thời gian và cách làm mỗi làng một khác, do hội khuyến học, các dòng họ hoặc ban quản lý di tích quyết định.
Nếu muốn đưa con dự một buổi như vậy, hỏi người trong làng về lịch năm đó. Dự một buổi trao thưởng ở văn chỉ, thấy các anh chị trong làng được cả làng ghi nhận, nhiều em có thêm động lực theo cách rất tự nhiên, không cần ai giảng giải. Còn nghi thức tế cụ thể, nếu làng còn giữ, nên để các cụ trong làng làm và kể lại; bài này không hướng dẫn cách tế.
Văn chỉ hôm nay và việc giữ gìn
Qua chiến tranh và những biến đổi của thời cuộc, nhiều văn chỉ bị phá bỏ hoặc bỏ hoang; bia đá bị dời đi, dùng làm cầu ao, bậc thềm, có tấm thất lạc. Từ những năm gần đây, không ít làng đã tìm lại bia, phục dựng văn chỉ bằng đóng góp của con cháu trong và ngoài làng. Mỗi văn chỉ được dựng lại thường kèm một câu chuyện về sự gắn bó của người làng với nếp học.
Khi đến, nên nhớ đây thường là di tích nhỏ, ít người trông coi, dễ bị xâm hại. Không trèo lên bệ thờ, không ngồi lên bia, không viết, khắc gì lên đá; không đốt vàng mã, không để lại đồ lễ, chai nhựa, túi ni lông. Mùa khô, cẩn thận với hương khói gần cỏ khô và rơm rạ.
Nếu muốn góp phần giữ văn chỉ, hãy hỏi người phụ trách và làm theo quy định của làng: góp vào quỹ tu bổ, quỹ khuyến học, hoặc tham gia dọn dẹp dịp lễ. Đó là cách đóng góp có ý nghĩa hơn nhiều so với để tiền lẻ trên bệ thờ.
Một buổi viếng văn chỉ cùng con
Một buổi viếng văn chỉ không cần nghi thức cầu kỳ. Gia đình có thể đi vào sáng cuối tuần, mang một bó hoa nhỏ hoặc nén hương nếu nhà có nếp ấy. Đến nơi, đứng trước bia, kể cho con nghe về những người đỗ đạt của làng, hoặc nhờ một cụ trong làng kể. Sau đó đi một vòng làng, ghé đình, ghé nhà thờ họ nếu tiện, rồi về.
Điều quan trọng là để con hiểu chuyến đi là để nhớ ơn và để lắng lại, không phải để xin điểm. Kết quả kỳ thi vẫn đến từ quá trình học, từ giấc ngủ đủ, bữa ăn đều, từ một tinh thần bình tĩnh trong phòng thi. Một buổi sáng ở văn chỉ làng, nếu giúp con bình tĩnh hơn một chút, đã là đủ.
Nếu con hỏi "viếng văn chỉ có giúp con đỗ không", hãy trả lời thật lòng: không ai biết chắc điều đó, nhưng những người có tên trên bia đều đỗ nhờ nhiều năm học chăm, và làng nhớ đến họ vì họ đã học, đã sống tử tế. Câu trả lời ấy vừa tôn trọng niềm tin của gia đình, vừa đặt việc học lại đúng chỗ của nó.
Với con cháu ở xa quê, chuyến về viếng văn chỉ có thể ghép với dịp giỗ họ, dịp hè về thăm ông bà. Đó cũng là dịp để con biết làng mình, biết họ mình, những thứ mà nhịp sống thành phố dễ làm mờ đi.
Câu hỏi thường gặp
Văn chỉ khác đình làng thế nào?
Đình làng là nơi thờ thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng. Văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền và tôn vinh người đỗ đạt, gắn với việc học. Có làng đặt văn chỉ trong khuôn viên đình, nhưng hai nơi có chức năng khác nhau.
Văn chỉ có thờ Khổng Tử không?
Phần lớn văn chỉ thờ Khổng Tử, có nơi thờ thêm các học trò của ông và các bậc tiên hiền, kèm bia ghi tên người đỗ đạt trong làng. Cách bày trí và đối tượng thờ có thể khác nhau giữa các làng, tuỳ lịch sử và tục lệ địa phương.
Hội tư văn là gì?
Hội tư văn là hội của những người có chữ nghĩa trong làng xưa, gồm người đỗ đạt, thầy đồ, nho sinh. Hội lo việc tế lễ ở văn chỉ, có quỹ riêng, khuyến khích việc học. Ngày nay ở nhiều nơi, vai trò này được hội khuyến học hoặc ban quản lý di tích tiếp nối.
Làng không còn văn chỉ thì nên đưa con đi đâu?
Có thể đến văn chỉ của làng bên, văn miếu của tỉnh, hoặc đình làng nếu ở đó có ghi danh người đỗ đạt. Cũng có thể chỉ cần về nhà thờ họ, nghe ông bà kể về những người học giỏi trong họ. Ý nghĩa nằm ở câu chuyện, không ở quy mô công trình.
Có thể góp tiền tu bổ văn chỉ làng không?
Có thể, nhưng nên hỏi người phụ trách, ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã để góp đúng nơi, đúng cách, có ghi nhận rõ ràng. Không nên để tiền lẻ trên bệ thờ hay đưa qua người không có trách nhiệm.
Có nên viếng văn chỉ vào ngày rằm, mùng một không?
Không bắt buộc. Một số văn chỉ chỉ mở cửa vào ngày rằm, mùng một hoặc dịp lễ của làng, nên đó là lúc thuận tiện. Với văn chỉ lộ thiên, ngày nào cũng có thể ghé, miễn đi vào buổi sáng, giữ trật tự và không để lại đồ lễ.