Văn Thánh là cách người Huế quen gọi Văn Miếu triều Nguyễn, nằm bên bờ bắc sông Hương, về phía thượng nguồn so với chùa Thiên Mụ. Đây là nơi triều Nguyễn thờ Khổng Tử và dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ qua các khoa thi Hội của triều đại, nên học trò Huế và các tỉnh lân cận vẫn tìm đến trước mùa thi, như người Hà Nội đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
So với Văn Miếu Hà Nội, Văn Thánh Huế vắng hơn nhiều, không gian rộng, nhiều cây cổ thụ, hợp với một buổi đi chậm. Bài kể vì sao nơi này gắn với chuyện học hành, đi lúc nào cho dễ chịu giữa khí hậu khắc nghiệt của Huế, ghép với những điểm gần và giữ gìn hàng bia đã trải qua nhiều biến động.
Vì sao gọi là Văn Thánh
Sau khi lập triều và định đô ở Phú Xuân, nhà Nguyễn dựng văn miếu ở kinh đô mới vào đầu thế kỷ XIX, thời vua Gia Long, để thờ Khổng Tử. Người Huế gọi nơi này là Văn Thánh, tức nơi thờ "đức thánh" của đạo học, đối lại với Võ Thánh ở gần đó, nơi thờ các danh tướng. Cách gọi đôi Văn Thánh – Võ Thánh cho thấy quan niệm xưa: nhà nước cần cả văn lẫn võ, và cả hai đều có nơi tôn vinh riêng.
Trong suốt triều Nguyễn, văn miếu ở Huế là nơi diễn ra các lễ tế Khổng Tử lớn của triều đình. Còn việc dạy học bậc cao thì do Quốc Tử Giám đảm nhận, nằm ở một vị trí khác trong kinh đô. Người đến Văn Thánh hôm nay vì vậy chủ yếu đến với một nơi thờ và một nơi lưu danh, không phải một ngôi trường.
Qua các biến cố của thế kỷ XX, khu Văn Thánh từng bị hư hại nặng, nhiều công trình thờ tự không còn nguyên vẹn. Những gì khách thấy hôm nay là phần còn lại và phần được trùng tu dần qua các đợt bảo tồn của quần thể di tích cố đô. Vì thế đừng ngạc nhiên nếu khuôn viên trông giản dị hơn hình dung, có chỗ chỉ còn nền móng hoặc dấu tích. Chính sự giản dị ấy lại hợp với tâm thế của người đến để lắng lại, không phải để chiêm ngưỡng một công trình lộng lẫy; hàng bia và bóng cây đủ làm nên không khí của nơi này.
Với học trò Huế, Văn Thánh là biểu tượng của việc học gắn với chính đất cố đô. Nhiều em lần đầu đến đây trong một buổi ngoại khoá, rồi quay lại trước kỳ thi cùng bạn bè hoặc cha mẹ.
Hàng bia tiến sĩ triều Nguyễn
Điểm đáng xem nhất ở Văn Thánh là hàng bia đá ghi tên những người đỗ tiến sĩ, phó bảng qua các khoa thi Hội của triều Nguyễn. Khoa thi Hội đầu tiên của triều Nguyễn mở năm 1822, đời vua Minh Mạng, và khoa cuối cùng năm 1919, khi chế độ khoa cử Nho học chấm dứt. Gần một thế kỷ ấy được khắc lại trên hơn ba chục tấm bia đặt thành hàng trong sân.
Các tấm bia được dựng thành dãy trong sân. Nhiều tấm đã phong hoá, mặt đá sẫm màu theo năm tháng và mưa nắng xứ Huế. Đứng giữa hai hàng bia, bạn không cần đọc được chữ; chỉ cần biết mỗi tấm là một khoa thi, và trong những cái tên ấy có không ít người về sau trở thành quan lại, nhà giáo, nhà thơ của đất nước.
Một câu chuyện có thể kể cho con: những người đỗ thời ấy phần nhiều đi qua mấy tầng thi, từ thi Hương ở các trường thi địa phương, thi Hội ở kinh đô, rồi thi Đình. Không ít người đỗ khi đã ngoài ba mươi, bốn mươi tuổi, sau nhiều lần trượt. Câu chuyện ấy giúp học trò hôm nay hiểu rằng kiên trì là một phần tự nhiên của việc học, và một kỳ thi chưa như ý không phải là hết đường.
Học trò Huế thường đi thế nào
Văn Thánh nằm trên con đường ven sông Hương, cách trung tâm thành phố một quãng, nên học trò Huế thường đi bằng xe đạp, xe máy theo nhóm bạn, hoặc được cha mẹ chở đi vào buổi sáng cuối tuần. Đường ven sông đẹp nhưng có đoạn hẹp, có xe tải và xe du lịch qua lại, nên nhắc con đi chậm, đi thành hàng một, đội mũ bảo hiểm và không đi đêm.
Nhiều trường ở Huế tổ chức cho học sinh tham quan Văn Thánh trong các buổi học ngoại khoá về lịch sử địa phương. Những em đã đến một lần với lớp thường quay lại trước kỳ thi với tâm thế khác: không còn là khách tham quan, mà là người tìm một khoảng yên lặng cho mình. Cha mẹ có thể để con tự đi cùng bạn nếu con muốn; với tuổi mười lăm, mười tám, được tự chọn cách chuẩn bị cho kỳ thi cũng là một cách trưởng thành.
Gia đình từ các tỉnh khác đến Huế có thể đi xích lô, taxi hoặc thuê xe theo giờ. Thoả thuận rõ lộ trình và chi phí trước khi lên xe, không để người chở tự ý đưa thêm điểm hay dừng ở cửa hàng. Văn Thánh không có dịch vụ ăn uống lớn bên trong, nên mang nước theo và ăn trước hoặc sau buổi đi.
Đi mùa nào trong khí hậu Huế
Khí hậu Huế có mùa nắng nóng gắt và mùa mưa kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến một buổi đi ngoài trời như ở Văn Thánh. Bảng dưới là gợi ý chung; thời tiết từng năm khác nhau, nên theo dõi dự báo trước khi đi.
| Thời gian | Thời tiết thường gặp | Gợi ý cho buổi cầu học |
|---|---|---|
| Tháng Giêng đến tháng Ba dương lịch | Mát, có mưa phùn, đôi khi lạnh | Hợp để đi chậm; mang áo khoác mỏng, giày chống trơn |
| Tháng Tư đến tháng Tám | Nắng nóng, có đợt gió Tây khô nóng | Mùa thi rơi vào đây; đi thật sớm, về trước chín giờ |
| Tháng Chín đến tháng Mười Hai | Mưa nhiều, có thể có bão, lụt | Theo dõi cảnh báo thời tiết; tránh đi ven sông khi nước lên |
| Cuối tuần, dịp lễ | Đông khách tham quan ở các điểm lân cận | Văn Thánh vẫn thường vắng, nhưng đường đi có thể đông |
Học sinh lớp 9, lớp 12 ở Huế thường đi vào khoảng tháng Tư, tháng Năm, trước khi nắng gắt nhất. Đi sớm hơn, vào dịp đầu năm học hay sau Tết, vừa mát vừa không chạm vào tuần ôn thi cuối cùng.
Ghép những điểm gần trong một buổi
Võ Thánh. Nằm gần Văn Thánh, là nơi triều Nguyễn tôn vinh các võ tướng. Đi qua cả hai giúp con thấy quan niệm văn võ song toàn của người xưa. Khu này thường vắng, nên đi theo nhóm và về trước khi trời tối.
Chùa Thiên Mụ. Cách không xa, theo hướng xuôi dòng về phía thành phố. Đây là điểm du lịch đông khách, nên nếu ghép thì đi Văn Thánh trước khi trời nắng, rồi ghé chùa. Ở chùa, giữ trật tự, ăn mặc kín đáo, nhường lối cho chư tăng và người đi lễ.
Một đoạn sông Hương. Từ bờ sông gần Văn Thánh có thể ngắm dòng sông buổi sớm hoặc chiều muộn. Nhiều gia đình chỉ cần ngồi một lúc ở đây, nói chuyện với con về dự định sau kỳ thi, đã thấy chuyến đi đủ đầy.
Dấu tích Quốc Tử Giám trong khu kinh đô. Nếu con muốn tìm hiểu thêm về trường học bậc cao của triều Nguyễn, có thể để dành cho một buổi khác, kết hợp tham quan khu Kinh thành; tìm thông tin của ban quản lý di tích cố đô để biết những khu nào đang mở cho khách.
Giữ gìn hàng bia và đi cho văn minh
Hàng bia ở Văn Thánh trải qua chiến tranh, mưa bão và phong hoá; nhiều tấm đã nứt, mờ. Mỗi người đến đây đều góp phần giữ hoặc làm hỏng chúng thêm.
- Không chạm tay, xoa, tựa lưng hay ngồi lên bia và bệ bia; không cho trẻ trèo lên.
- Không viết, khắc, dán giấy, gài tiền lẻ vào khe bia hay thân cây.
- Không đốt hương ở chân bia hay gốc cây; thắp hương ở nơi thờ chính, theo chỉ dẫn của người trông coi.
- Không để lại hoa quả, bánh trái, giấy vàng mã trong sân.
- Chụp ảnh thoải mái nhưng không đứng chắn lối hay leo lên bệ để lấy góc.
- Mùa mưa, sân và lối đi trơn; giữ tay trẻ nhỏ, người già đi chậm.
Nếu đi theo đoàn học sinh, giáo viên nên nhắc trước những điều này ngay từ trên xe, chia nhóm nhỏ có người phụ trách và hẹn một điểm tập trung dễ thấy ở cổng. Đoàn đông mà để các em tản ra giữa hàng bia thì rất khó giữ trật tự.
Nếu gia đình có thói quen thắp hương, một nén là đủ. Văn Thánh không phải nơi của lễ lạt cầu kỳ, mà là nơi để học trò đứng lặng một chút trước những cái tên đã đi trước mình.
Cầu học rồi về ôn bài
Một buổi ở Văn Thánh hợp nhất khi đặt trong lịch học chứ không chen vào nó. Mùa thi ở Huế trùng mùa nóng nhất năm, nên giữ sức cho con quan trọng không kém mọi thứ khác: ngủ đủ, ăn uống đều, uống đủ nước, tránh ra ngoài giữa trưa. Đi Văn Thánh buổi sớm rồi về nghỉ là cách vừa giữ được ý nghĩa vừa không tốn sức.
Học trò ở các tỉnh lân cận như Quảng Trị, Đà Nẵng có thể ghé Văn Thánh trong một chuyến đi Huế dịp hè hay dịp lễ, nhưng không cần đi xa riêng một chuyến sát ngày thi. Nhiều địa phương miền Trung cũng có văn miếu, văn chỉ của riêng mình, gần nhà hơn và gắn với chính quê hương các em.
Điều đáng mang về sau buổi đi không phải là cảm giác "đã cầu rồi", mà là một câu chuyện để nhớ: những người đỗ đạt trên bia đá cũng từng là học trò ôn bài dưới đèn, cũng từng lo lắng trước kỳ thi. Nhớ được vậy, con sẽ bước vào phòng thi với tâm thế bình tĩnh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Văn Thánh và Văn Miếu Huế có phải là một không?
Phải. Văn Thánh là cách người Huế quen gọi Văn Miếu của triều Nguyễn, nơi thờ Khổng Tử và lưu bia tiến sĩ. Gần đó có Võ Thánh, nơi tôn vinh các võ tướng. Hai tên gọi đi thành cặp, phản ánh quan niệm văn võ của người xưa.
Bia ở Văn Thánh ghi tên những ai?
Bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ, phó bảng qua các khoa thi Hội của triều Nguyễn, từ khoa đầu tiên năm 1822 đến khoa cuối năm 1919. Số bia và số người được ghi có thể khác nhau đôi chút giữa các tài liệu; thông tin tại chỗ của ban quản lý là nguồn nên tham khảo.
Văn Thánh Huế có đông người đi cầu thi như Văn Miếu Hà Nội không?
Thường vắng hơn nhiều. Phần lớn ngày trong năm, khuôn viên khá yên tĩnh, chỉ đông hơn vào mùa thi hoặc khi có đoàn học sinh, đoàn tham quan. Chính vì vắng nên cần đi theo nhóm, về trước khi trời tối và giữ đồ cẩn thận.
Có nên đi Văn Thánh vào mùa mưa lụt?
Văn Thánh nằm sát sông Hương, nên mùa mưa lớn, nhất là khi có cảnh báo lũ, không nên đi. Nếu buộc phải đi vào mùa mưa, theo dõi thông tin thời tiết của cơ quan khí tượng, chọn ngày tạnh, mang giày chống trơn và tránh xa bờ sông khi nước lên.
Đi Văn Thánh có phải mua lễ không?
Không cần. Nhiều người chỉ đến thắp một nén hương hoặc đứng lặng giữa hàng bia. Không gian ở đây hợp với sự giản dị. Đồ lễ để lại trong sân còn tạo thêm rác và việc dọn dẹp cho người trông coi di tích.
Học sinh ở Đà Nẵng muốn cầu học thì có cần ra Huế không?
Không nhất thiết. Ra Huế dịp hè hay dịp lễ để thăm Văn Thánh là một chuyến đi đẹp, nhưng sát kỳ thi thì nên tiết kiệm sức. Có thể tìm hiểu văn chỉ, đền thờ các bậc khoa bảng ở quê mình, hoặc chỉ cần một buổi yên tĩnh ở nhà để sắp xếp lại việc ôn tập.