Leo bậc đá lên chùa trên núi mệt hơn đi đường mòn cùng độ cao, vì bậc cao thấp không đều, bề mặt trơn khi có rêu, sương và chân phải nhấc cao liên tục. Đi an toàn nhờ bốn thứ: giày đế bám, một cây gậy, nhịp leo chậm đều đủ để vừa leo vừa nói được câu ngắn, và biết dừng hẳn khi có đau ngực, khó thở, choáng váng.
Bài viết cho người đi lễ các chùa, đền nằm trên núi như Yên Tử, Tây Thiên, các chùa trên núi ở Ninh Bình, núi Bà Đen, núi Cấm, các am trên đồi ở miền Trung, và người dẫn cha mẹ đi cùng. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ với người có bệnh tim mạch, hô hấp, xương khớp.
Vì sao bậc đá mệt hơn đường dốc thường
Đường mòn dốc cho phép bạn bước ngắn, tự chọn nhịp chân. Bậc đá thì bắt bạn theo nhịp của người làm bậc: có bậc cao gần đến đầu gối, có bậc thấp, có bậc rộng phải bước hai lần, có bậc hẹp chỉ đặt được nửa bàn chân. Chân phải nhấc cao và đổi nhịp liên tục, cơ đùi và bắp chân mỏi nhanh hơn hẳn.
Bề mặt bậc đá trên núi thường có rêu ở chỗ khuất nắng, ẩm vì sương buổi sớm, mòn nhẵn ở giữa vì bao nhiêu lớp người đã đi qua. Sau mưa, những bậc này trơn như thoa dầu. Nhiều đoạn không có tay vịn, một bên là vách, một bên là dốc. Những điều này không đáng sợ nếu bạn biết trước và đi chậm.
Một điểm hay bị xem nhẹ là chiều xuống. Leo lên mệt tim phổi, xuống lại khổ đầu gối. Mỗi bước xuống, đầu gối phải hãm cả trọng lượng cơ thể, cơ đùi trước làm việc theo kiểu kéo giãn, dễ đau mỏi kéo dài nhiều ngày sau. Nhiều người lên được đến chùa nhưng run chân khi xuống, và ngã thường xảy ra ở chiều xuống hơn chiều lên.
Chuẩn bị đồ trước khi lên núi
Danh sách dưới đây đủ cho một chuyến leo trong ngày. Không cần đồ leo núi chuyên dụng; những thứ phổ thông là được, miễn đúng chức năng.
- Giày: giày thể thao đế cao su có rãnh, ôm chân, đã đi quen. Không đi dép tông, giày đế bằng trơn, giày mới chưa đi lần nào, giày cao gót.
- Gậy: một cây gậy chống, loại gậy leo núi gấp được hoặc gậy tre chắc. Người lớn tuổi có thể dùng hai gậy cho chiều xuống.
- Quần áo: nhiều lớp mỏng, dễ cởi ra khi nóng và mặc lại khi lên cao gió lạnh; kín đáo phù hợp nơi thờ tự; áo mưa nhẹ.
- Nước: mỗi người một bình, uống từng ngụm nhỏ đều đặn, không đợi khát mới uống.
- Đồ ăn nhẹ: chuối, bánh, kẹo cho người dễ hạ đường huyết.
- Thuốc riêng: thuốc huyết áp, tim mạch, hen theo đơn bác sĩ, để ở túi dễ lấy, không để sâu đáy ba lô.
- Ba lô hai quai: để hai tay rảnh cầm gậy, bám tay vịn; không xách túi một tay.
- Đèn pin nhỏ: nếu xuất phát lúc trời chưa sáng hoặc có thể xuống muộn.
Giữ nhịp khi leo lên
Đi chậm ngay từ bậc đầu tiên. Sai lầm phổ biến nhất là hăng hái leo nhanh đoạn đầu rồi đuối giữa chừng. Bắt đầu chậm hơn bạn nghĩ là cần, để cơ thể làm nóng dần.
Thử "nói được câu ngắn". Một cách tự kiểm đơn giản là bạn vẫn nói được một câu ngắn khi leo mà không phải ngắt hơi giữa câu. Nếu phải thở dốc không nói nổi, hãy chậm lại hoặc dừng.
Nghỉ ngắn, nghỉ nhiều lần. Dừng một hai phút sau mỗi đoạn, đứng nép vào bên, thở chậm, uống ngụm nước, rồi đi tiếp. Nghỉ ngắn nhiều lần tốt hơn nghỉ một lần thật lâu rồi chân bị cứng.
Đặt cả bàn chân lên bậc. Đặt trọn bàn chân lên mặt bậc thay vì chỉ mũi chân, để bắp chân đỡ mỏi và chân không trượt. Bậc quá cao thì bước chéo người, dùng gậy đỡ thêm.
Nhường đường bên trái hoặc bên phải theo dòng người. Đi về một phía, chừa phía kia cho người xuống. Muốn dừng nghỉ thì nép sát vào vách, không đứng giữa bậc.
Thắp hương thì để đến chỗ có bát hương. Không cầm hương cháy khi đang leo, vừa nguy hiểm cho người đi ngược chiều, vừa vướng tay khi cần bám.
Xuống núi đỡ đau gối, đỡ trượt
Chiều xuống là lúc phần lớn cú ngã xảy ra, vì chân đã mỏi và trọng tâm đổ về phía trước. Các bước sau giúp xuống chậm mà chắc.
- Trước khi xuống, nghỉ đủ, uống nước, ăn chút gì nếu đã đi lâu.
- Rút gậy ngắn lại một chút so với chiều lên, đặt gậy xuống bậc dưới trước rồi mới bước chân.
- Bước ngắn, gối hơi chùng, không duỗi thẳng gối khi tiếp đất.
- Với bậc cao, xoay người nghiêng ngang, bước chéo xuống, tay bám vách hoặc tay vịn nếu có.
- Không chạy, không nhảy bậc, kể cả khi thấy người khác làm thế.
- Gặp đoạn có rêu, ướt, đặt chân vào chỗ khô nhất, thường là sát mép bậc phía trong.
- Nếu chân bắt đầu run, dừng hẳn, ngồi nghỉ ở chỗ rộng, đợi cơ chân hồi lại rồi mới đi tiếp.
Nhiều người thấy xuống núi tốn thời gian gần bằng lúc lên, và đó là chuyện bình thường. Hãy tính đủ thời gian cho chiều xuống khi lên lịch, đừng để phải vội vì sợ lỡ xe, lỡ giờ cáp treo hay trời tối. Vội vàng ở chiều xuống là nguyên nhân của rất nhiều cú trượt chân.
Chuẩn bị cơ thể vài tuần trước chuyến đi
Một chuyến leo hàng nghìn bậc đá dễ hơn nhiều nếu cơ thể đã quen việc leo trước đó. Với người ít vận động, vài tuần trước chuyến đi có thể tập leo cầu thang ở chung cư, ở nhà nhiều tầng, đi bộ nhanh đều đặn mỗi ngày, tăng dần thời gian. Mục tiêu không phải là khoẻ lên thật nhiều mà là để chân và tim phổi không bị bất ngờ.
Tập cả chiều xuống: đi xuống cầu thang chậm, gối hơi chùng, để cơ đùi quen kiểu làm việc hãm lại. Nhiều người chỉ tập leo lên mà quên chiều xuống, rồi đến ngày đi mới thấy đầu gối đau. Thử luôn đôi giày định đi và cây gậy định dùng trong những buổi tập này, để biết giày có cọ chân không, gậy có vừa tay không.
Với người có bệnh nền như tim mạch, huyết áp, tiểu đường, bệnh khớp, buổi khám định kỳ trước chuyến đi là dịp tốt để hỏi bác sĩ có nên leo không, leo đến mức nào, mang thuốc gì. Lời khuyên của bác sĩ dựa trên tình trạng cụ thể của bạn quan trọng hơn mọi danh sách chung.
Đi cùng cha mẹ, người lớn tuổi: chia đoạn và hẹn điểm
Khi đi cùng cha mẹ, con cái thường muốn đi cùng một nhịp với các cụ, nhưng người trẻ dễ vô tình kéo nhịp nhanh lên. Để người lớn tuổi đi trước, người trẻ đi sau và đi chậm theo, vừa giữ được nhịp của các cụ, vừa đỡ được khi các cụ trượt về phía sau. Ở chiều xuống thì ngược lại, người trẻ đi trước một bậc để đỡ khi cần.
Chia đường lên thành từng đoạn theo các điểm dừng chân, am nhỏ hay chùa giữa đường. Đến mỗi điểm, hỏi các cụ có muốn đi tiếp không, đừng hỏi "còn đi được không" vì nhiều cụ ngại nói không. Nếu một người muốn dừng, có thể để họ nghỉ ở điểm có người, có mái che, rồi những người còn lại lên tiếp và hẹn giờ quay lại cụ thể.
Mang thêm một ít nước và đồ ăn nhẹ cho các cụ, vì người lớn tuổi thường ít thấy khát. Nhắc uống từng ngụm ở mỗi điểm dừng. Và nhớ rằng được cùng đi một đoạn đường với con cháu, ngồi nghỉ bên một am nhỏ giữa rừng, với nhiều cụ đã là phần quý nhất của chuyến hành hương, dù có lên tới đỉnh hay không.
Thời tiết trên núi và giờ xuất phát
Trên núi, thời tiết đổi nhanh hơn ở chân núi. Sương mù buổi sáng làm bậc ướt và tầm nhìn ngắn; nắng trưa gắt ở đoạn không có cây che; mưa chiều làm đường trơn và có thể kèm dông. Một quy tắc dễ nhớ là đi sớm, xuống sớm: xuất phát buổi sáng, đến chùa trước trưa, xuống núi khi trời còn sáng rõ.
Mùa đông ở miền Bắc, đỉnh núi lạnh hơn chân núi khá nhiều, gió mạnh, cần áo ấm dù ở dưới thấy dễ chịu. Mùa hè ở miền Trung và Nam Bộ, leo giữa trưa trên núi đá dễ say nắng, mất nước. Mùa mưa ở mọi miền, đường núi sau mưa lớn có thể có đá lở, cây đổ; khi ban quản lý thông báo tạm dừng một đoạn đường, hãy nghe theo.
Nếu đang leo mà trời chuyển dông, có sấm chớp, đừng cố lên tiếp đến đỉnh. Xuống thấp, tránh đứng dưới cây đơn độc, tránh chỗ trống trên đỉnh núi đá, và tìm chỗ trú có mái ở các điểm dừng chân.
Dấu hiệu phải dừng và khi nào gọi cấp cứu
Có những dấu hiệu không phải mệt bình thường mà là cơ thể báo động: đau tức ngực, cảm giác nặng ép ở ngực lan ra tay, hàm; khó thở dù đã nghỉ; chóng mặt, hoa mắt, sắp ngất; tim đập rất nhanh hoặc không đều; tê yếu nửa người, méo miệng, nói khó; vã mồ hôi lạnh. Gặp bất kỳ dấu hiệu nào trong số đó, dừng ngay, ngồi xuống chỗ an toàn, không cố leo tiếp hay tự đi xuống nhanh.
Gọi 115 để được hướng dẫn và điều phối cấp cứu, nói rõ đang ở núi nào, đoạn nào, gần điểm dừng chân nào. Báo cho nhân viên ban quản lý, bảo vệ hoặc trạm y tế ở khu di tích nếu có, vì họ biết đường đưa người xuống nhanh nhất. Người bệnh có thuốc riêng theo đơn bác sĩ cho tình huống như vậy thì dùng theo đúng chỉ dẫn đã được dặn.
Với người đã có bệnh tim mạch, huyết áp, hen, bệnh phổi, người mới mổ, phụ nữ mang thai, hãy hỏi bác sĩ điều trị trước khi lên kế hoạch leo núi. Ở nhiều nơi, cáp treo là lựa chọn hợp lý hơn, hoặc lễ ở chùa dưới chân núi. Nói cho đúng: leo bậc đá là một phần của chuyến hành hương với người còn sức, không phải điều kiện để lời cầu được trọn.
Câu hỏi thường gặp
Leo bậc đá lên chùa nên đi giày gì?
Giày thể thao đế cao su có rãnh, ôm chân và đã đi quen là đủ. Tránh dép tông, giày đế trơn, giày cao gót và giày mới chưa đi. Nếu đường có thể ướt, chọn đế bám tốt hơn là giày nhẹ nhất.
Có cần gậy khi leo núi đi lễ không?
Gậy giúp giữ thăng bằng và đỡ một phần lực cho đầu gối, nhất là khi xuống. Với người lớn tuổi, người có bệnh khớp, một cây gậy gần như bắt buộc. Gậy tre chắc hay gậy gấp đều được, quan trọng là chiều cao hợp tay.
Vì sao xuống núi lại đau gối hơn leo lên?
Khi xuống, mỗi bước chân đầu gối phải hãm cả trọng lượng cơ thể, cơ đùi làm việc theo kiểu bị kéo giãn nên dễ mỏi và đau kéo dài. Bước ngắn, gối hơi chùng, dùng gậy và đi chậm giúp giảm tải cho đầu gối.
Người cao tuổi có nên leo cả nghìn bậc đá không?
Tuỳ sức khoẻ từng người, nên hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền. Với nhiều cụ, đi cáp treo một chiều hoặc lễ ở chùa dưới chân núi là cách vừa sức. Không nên vì muốn lên đỉnh mà để người già quá sức.
Leo núi đi lễ có nên ăn no trước không?
Không nên ăn quá no ngay trước khi leo, cũng không nên để bụng đói. Ăn bữa nhẹ trước khoảng một giờ, mang theo đồ ăn nhẹ và nước, ăn uống ít một trong lúc nghỉ để giữ sức đều.
Đang leo thì trời mưa to thì làm gì?
Dừng ở chỗ có mái che nếu gần, không cố leo tiếp đến đỉnh. Nếu có sấm chớp, tránh chỗ trống và cây đơn độc. Khi mưa ngớt, đi xuống chậm, đặt chân vào chỗ khô và chú ý những đoạn có nước chảy qua bậc.