Ngược sông Hồng lên Lào Cai: đền Đông Cuông, Bảo Hà và đền Thượng trong một chuyến

Ngược sông Hồng từ Hà Nội lên Lào Cai có ba ngôi đền được nhiều người tìm đến trên cùng một tuyến: đền Đông Cuông ở vùng Văn Yên (Yên Bái cũ), đền Bảo Hà ở vùng Bảo Yên, và đền Thượng ở trung tâm Lào Cai sát cửa khẩu. Từ tháng 7/2025, Yên Bái nhập vào Lào Cai nên cả ba đền nay cùng một tỉnh. Một chuyến hợp lý kéo dài hai đến ba ngày, đi xe theo cao tốc hoặc đi tàu đêm, và nên tránh cao điểm mùa mưa lũ.

Đây là hành trình dài nhất trong các tuyến hành hương miền Bắc, nhưng cũng là tuyến có phong cảnh đẹp nhất: sông Hồng đỏ nặng phù sa, đồi rừng, ruộng bậc thang ở những đoạn xa. Bài này nói về gốc tích từng đền theo truyền thuyết địa phương, cách đi, mùa đi và nhịp cho người lớn tuổi; không hướng dẫn nghi lễ hầu đồng.

Ba ngôi đền, ba câu chuyện

Đền Đông Cuông nằm bên sông Hồng ở vùng Văn Yên, là một trong những nơi thờ Mẫu Thượng Ngàn được biết đến nhiều nhất. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Mẫu Thượng Ngàn cai quản miền núi rừng. Vì vậy, các đền thờ Mẫu Thượng Ngàn thường nằm ở vùng trung du, miền núi, và Đông Cuông là điểm dừng quen thuộc của những người đi lễ từ đồng bằng lên.

Đền Bảo Hà ở vùng Bảo Yên, cũng bên bờ sông Hồng, thờ Ông Hoàng Bảy. Theo truyền thuyết địa phương, ông là một vị tướng trấn giữ vùng biên, hy sinh khi chống giặc, được dân lập đền thờ. Đền Bảo Hà có lễ hội lớn vào tháng Bảy âm lịch, quanh ngày mười bảy. Ngoài mùa hội, đền vẫn có khách đi lễ quanh năm, nhưng thong thả hơn nhiều.

Đền Thượng ở trung tâm Lào Cai (vùng thành phố Lào Cai trước đây), gần khu cửa khẩu, thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Ngôi đền trên một ngọn đồi nhìn xuống nơi sông Nậm Thi đổ vào sông Hồng, là nơi người dân vùng biên gửi gắm lòng tôn kính với vị danh tướng. Gần đó còn có đền Mẫu trong khu vực cửa khẩu, nhiều người ghé cùng một lượt.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Đi trên tuyến này, bạn sẽ gặp nhiều nơi gắn với di sản ấy; hãy nhìn nó như một nét văn hoá sống, tôn trọng người giữ đền và các nghi lễ của họ.

Lịch trình gợi ý ba ngày bằng xe riêng

Ví dụ giả định cho một nhóm có người lớn tuổi, xuất phát từ Hà Nội buổi sáng. Thời gian đi đường thay đổi theo cao tốc, thời tiết và điểm xuất phát.

Nếu thời gian ít hơn, có thể bỏ Đông Cuông, đi thẳng lên Bảo Hà và Lào Cai trong hai ngày. Nếu có thêm thời gian, nhiều đoàn ghép Sa Pa cho phần nghỉ ngơi; nhưng đường lên Sa Pa là đường đèo, cần tài xế quen và thời tiết tốt.

Đi xe hay đi tàu

Xe riêng theo cao tốc. Tiện nhất cho nhóm có người già, vì chủ động giờ giấc, dừng nghỉ khi cần, đưa đón sát cổng đền. Đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai giúp chuyến đi nhanh hơn trước nhiều; đoạn từ cao tốc vào các đền là đường nhỏ, đi chậm, chú ý xe tải.

Tàu đêm Hà Nội – Lào Cai. Tuyến đường sắt chạy dọc sông Hồng, có ga Bảo Hà ngay gần đền. Nhiều người thích đi tàu đêm, sáng ra đã ở Lào Cai, rồi đi xe đến các đền. Người già ngủ trên tàu có thể mệt; chọn khoang nằm và mang theo áo ấm.

Xe khách. Có nhiều tuyến xe khách Hà Nội – Lào Cai, nhưng thường dừng ở trung tâm; muốn đến Đông Cuông, Bảo Hà phải đi thêm taxi hoặc xe ôm. Thoả thuận giá trước, không đi theo người chèo kéo ở bến.

Đi theo đoàn tour. Tiện, nhưng hãy đọc kỹ lịch trình: một số tour dồn quá nhiều đền trong một ngày, hoặc kèm các khoản lễ, "dịch vụ" bắt buộc. Bạn có quyền hỏi rõ từng khoản trước khi đặt, và từ chối những khoản không cần.

Tránh mùa mưa lũ, chọn mùa dễ đi

Lào Cai và vùng Yên Bái cũ là miền núi, mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng Năm đến tháng Chín, có những đợt mưa lớn gây lũ quét, sạt lở. Trận lũ lớn năm 2024 sau cơn bão Yagi đã gây thiệt hại nặng ở nhiều nơi dọc sông Hồng và các thung lũng. Trước khi đi, nhất là vào mùa mưa, hãy xem dự báo thời tiết và cảnh báo của địa phương; có cảnh báo mưa lớn, sạt lở thì hoãn chuyến.

Mùa thu, từ khoảng tháng Mười, trời khô hơn, sông Hồng hiền hơn, đường dễ đi. Mùa đông lạnh, nhất là trên cao; ở vùng ven sông thì có sương mù buổi sáng, đường trơn. Đầu xuân có nhiều người đi lễ, các đền đông hơn. Tháng Bảy âm lịch là mùa hội đền Bảo Hà, rất đông; nếu không định dự hội, nên chọn tháng khác.

Trong ngày, đi lễ buổi sáng và đầu giờ chiều, tránh đi đường lúc trời tối, nhất là những đoạn ven sông, ven núi. Nghỉ đêm ở thị trấn, khu trung tâm thay vì cố về trong đêm.

Nếu đã đặt chuyến mà gặp mưa lớn, đừng tiếc tiền phòng hay vé tàu. Đường ven sông, ven núi sau mưa có thể sạt bất ngờ ở những đoạn trông rất bình thường; chờ thêm một ngày hoặc dời chuyến sang tháng khác luôn rẻ hơn mọi rủi ro trên đường. Hỏi người dân, nhân viên nhà nghỉ tại chỗ về tình trạng đường trước khi xuất phát mỗi sáng.

Người lớn tuổi trên một chuyến đi xa

Chuyến đi Lào Cai dài hơn nhiều so với các điểm quanh Hà Nội, nên sức khoẻ người già là điều phải tính đầu tiên. Ngồi xe nhiều giờ dễ mỏi lưng, phù chân; cứ khoảng một đến hai giờ nên dừng nghỉ, cho ông bà đứng dậy đi lại vài phút, uống nước. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi đi và mang đủ thuốc.

Ở các đền, bậc không nhiều như Yên Tử hay Côn Sơn, nhưng vẫn có dốc, có bậc lên xuống. Đền Thượng Lào Cai nằm trên đồi, có bậc; Bảo Hà có đoạn dốc từ đường xuống. Đi chậm, có người dìu, chọn giờ mát.

Một điều dễ quên là chỗ ăn ngủ: chọn nơi nghỉ gần đường lớn, có nước nóng, phòng ở tầng thấp. Bữa ăn nên nhẹ, đúng giờ; nhiều người già bị rối loạn tiêu hoá khi đi xa và ăn đồ lạ. Mang theo một ít đồ ăn quen, thuốc tiêu hoá thường dùng.

Nếu đoàn có người mang thai, người vừa ốm dậy, hãy cân nhắc rút ngắn chuyến còn hai điểm và ngủ lại nhiều hơn. Ghi sẵn tên, liều thuốc thường dùng của từng người trên một tờ giấy, đưa cho người trẻ nhất trong đoàn giữ. Ở các đền vùng núi, trạm y tế có thể xa; biết trước bệnh viện gần nhất ở trung tâm Lào Cai và vùng Yên Bái cũ giúp cả đoàn yên tâm hơn khi đi xa nhà.

Nhìn sông Hồng mà hiểu vì sao đền nằm ở đó

Đi tuyến này, bạn sẽ để ý cả ba ngôi đền đều nằm sát sông Hồng. Đó không phải chuyện ngẫu nhiên. Trước khi có đường bộ và đường sắt, sông Hồng là con đường chính nối đồng bằng với vùng biên; thuyền buôn, người đi làm ăn, quân lính đều ngược xuôi theo dòng nước. Những ngôi đền bên bờ là chỗ người đi đường dừng lại, thắp nén hương mong chuyến đi yên ổn, và là chỗ dân ven sông nhớ về những người có công giữ vùng đất này.

Hiểu như vậy, chuyến đi có một mạch riêng: từ đền thờ Mẫu Thượng Ngàn ở vùng rừng trung du, đến đền thờ vị tướng giữ biên theo truyền thuyết ở Bảo Hà, rồi đến đền thờ Đức Thánh Trần ở nơi sông Hồng chảy vào đất Việt. Nếu đi tàu, hãy ngồi phía cửa sổ nhìn ra sông vào lúc trời sáng; nếu đi xe, thỉnh thoảng rời cao tốc xuống đường ven sông một đoạn ngắn để thấy dòng nước đỏ phù sa và những bãi ngô ven bờ.

Với trẻ lớn trong đoàn, đây là dịp tốt để kể về địa lý: sông Hồng bắt nguồn từ đâu, chảy qua những vùng nào, vì sao nước có màu đỏ. Một chuyến hành hương vì thế cũng là một bài học về đất nước, không cần giảng, chỉ cần chỉ tay ra cửa xe.

Đi lễ ở đền Mẫu và đền thờ danh tướng: giữ nhẹ nhàng

Trên tuyến này có nhiều đền thờ Mẫu và đền thờ các vị được dân gian tôn kính. Vài điều giúp chuyến đi trọn vẹn mà không tốn kém:

• Lễ đơn giản: hương, hoa, quả là đủ, hoặc chỉ chắp tay; không cần lễ to, không cần "đủ bộ" theo lời người bán.
• Không thuê người làm lễ hộ, khấn hộ, cũng không cần ai "dẫn đường" để đi lễ.
• Nếu gặp buổi hầu đồng đang diễn ra, đứng xem lặng lẽ ở chỗ không cản lối, không quay phim cận mặt người hầu khi chưa được phép.
• Không đặt tiền lẻ lên ban thờ, tượng; công đức thì bỏ vào hòm.
• Không thả đồ lễ, vàng mã xuống sông Hồng.
• Ăn mặc lịch sự, nói nhỏ, giữ trẻ nhỏ bên mình.

Những điều này giúp bạn là một người khách được chào đón ở bất cứ ngôi đền nào. Đi lễ ở đây, như ở mọi nơi, là để giữ lòng mình yên, không phải để đổi lấy điều gì.

Câu hỏi thường gặp

Đền Bảo Hà thờ ai?

Theo truyền thuyết địa phương, đền Bảo Hà thờ Ông Hoàng Bảy, một vị tướng trấn giữ vùng biên, hy sinh khi chống giặc. Đền nằm bên bờ sông Hồng ở vùng Bảo Yên, Lào Cai. Lễ hội lớn của đền diễn ra vào tháng Bảy âm lịch, quanh ngày mười bảy.

Đền Đông Cuông giờ thuộc tỉnh nào?

Đền Đông Cuông ở vùng Văn Yên, trước thuộc tỉnh Yên Bái. Từ ngày 1/7/2025, Yên Bái nhập vào Lào Cai nên đền Đông Cuông nay thuộc tỉnh Lào Cai. Tên đền và cách gọi quen thuộc vẫn giữ nguyên.

Đi Lào Cai lễ đền mùa nào tốt?

Mùa thu và đầu đông, khoảng tháng Mười đến tháng Mười Hai dương lịch, thường khô ráo, ít nguy cơ lũ, hợp để đi xa. Mùa mưa từ khoảng tháng Năm đến tháng Chín có thể có lũ quét, sạt lở; nếu đi mùa này, hãy theo dõi cảnh báo thời tiết.

Có nên đưa người già đi Lào Cai bằng tàu đêm?

Có thể, nếu ông bà ngủ được trên tàu. Chọn khoang nằm, mang áo ấm, nước, thuốc. Sáng ra đến Lào Cai nên nghỉ ngơi trước khi đi lễ. Nếu ông bà khó ngủ khi đi xa, xe riêng theo cao tốc, dừng nghỉ nhiều lần sẽ đỡ mệt hơn.

Đền Thượng Lào Cai có gần cửa khẩu không?

Có. Đền Thượng nằm trên một ngọn đồi ở trung tâm Lào Cai, không xa khu cửa khẩu và nơi sông Nậm Thi gặp sông Hồng. Nhiều người kết hợp đi lễ đền Thượng, đền Mẫu và dạo khu cửa khẩu trong cùng một buổi sáng.

Có phải thuê người làm lễ ở các đền này không?

Không cần. Bạn có thể tự sắm lễ đơn giản và tự đi lễ, hoặc chỉ chắp tay. Các nghi lễ chuyên biệt như hầu đồng có người trong nghề đảm nhận theo nhu cầu riêng của từng gia đình, không phải điều bắt buộc với khách đi lễ.