Nếu bạn muốn viếng núi Bà Đen mà không chen chúc, hãy chọn một ngày thường ngoài tháng Giêng âm lịch, đi sớm từ thành phố, lên chùa Bà ở lưng chừng núi vào buổi sáng và xuống trước khi nắng gắt. Núi cao khoảng 986 mét, được nhiều sách địa lý gọi là ngọn núi cao nhất Nam Bộ, và quần thể chùa trên núi nằm ở độ cao vừa phải, đủ để người khoẻ đi bộ, người yếu chân đi cáp treo.
Mùa hội xuân trên núi đã có nhiều bài viết riêng; bài này dành cho những ngày còn lại trong năm, khi sân chùa thưa người, đường đá yên tĩnh và bạn có thể ngồi lâu nhìn xuống đồng ruộng Tây Ninh. Bài gợi ý cách chọn đường lên, giờ đi, chuẩn bị cho cha mẹ lớn tuổi, và những điều nên biết để chuyến đi nhẹ nhàng.
Núi Bà Đen và vì sao người miền Nam tìm đến
Núi Bà Đen đứng một mình giữa vùng đồng bằng gần như phẳng của Tây Ninh, nên từ xa hàng chục cây số đã thấy. Người địa phương còn gọi tên chữ là Linh Sơn hay Vân Sơn. Trên núi có nhiều ngôi chùa và am nhỏ, trong đó điểm được nhiều người tìm đến nhất là chùa Bà, tên chữ thường được giới thiệu là Linh Sơn Tiên Thạch Tự, nơi thờ Linh Sơn Thánh Mẫu, người dân quen gọi thân mật là Bà Đen.
Về gốc tích của Bà, dân gian có nhiều truyền thuyết khác nhau. Có bản kể về một cô gái tên Lý Thị Thiên Hương sống ở chân núi, có bản gắn với một vị nữ thần bản địa, có bản đan cài với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt và các lớp tín ngưỡng của cư dân sống ở vùng này từ trước. Các bản kể không giống nhau và không có tư liệu nào đủ để nói bản nào là đúng. Người viết du lịch nên nói "tương truyền" và để người đọc tự cảm nhận.
Người miền Nam tìm đến núi Bà Đen vì nhiều lẽ: có người cầu bình an cho gia đình, có người đi trả lễ sau một năm làm ăn, có người đơn giản là muốn leo núi một buổi và ngắm toàn cảnh. Gia đình nhiều thế hệ ở TP.HCM, Tây Ninh, các tỉnh miền Đông thường có thói quen đi núi Bà một hai lần mỗi năm, như một chuyến về thăm chốn quen. Hiểu điều đó thì bạn sẽ thấy ngày thường ở đây vẫn có người đi lễ, chỉ là thưa và chậm hơn mùa hội rất nhiều.
Ba cách lên chùa Bà: so sánh nhanh
Lên chùa Bà ở lưng chừng núi có ba cách chính. Tuỳ sức khoẻ của người đi cùng, bạn chọn một hoặc kết hợp, ví dụ đi bộ lên và đi cáp xuống:
| Cách lên | Hợp với ai | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Đi bộ đường bậc đá | Người khoẻ, quen đi bộ, muốn trải nghiệm đường hành hương xưa | Bậc đá dốc, không đều, có đoạn trơn khi mưa; người khoẻ thường mất khoảng một đến hai giờ tuỳ nhịp đi |
| Cáp treo lên khu chùa | Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người ngại leo dốc | Giờ chạy và vé thay đổi theo mùa, theo đơn vị vận hành; kiểm tra thông tin chính thức trước ngày đi |
| Cáp treo lên đỉnh | Người muốn ngắm toàn cảnh, lên khu đỉnh núi | Đỉnh gió mạnh, nắng gắt hơn dưới chân; không phải là đường đến chùa Bà mà là một hành trình khác |
| Kết hợp: bộ lên, cáp xuống | Nhóm có người khoẻ và người yếu | Hẹn trước điểm gặp nhau; điện thoại có thể chập chờn ở vài đoạn đường đá |
Đừng ép người lớn tuổi đi bộ chỉ vì "đi bộ mới thành tâm". Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, lòng mình đến được là đủ, còn đôi chân của cha mẹ thì cần giữ cho những năm sau. Một chuyến cáp treo vừa sức hơn hẳn một lần trượt chân trên bậc đá.
Đi lúc nào cho vắng: giờ, ngày và mùa
Mùa hội xuân trên núi Bà kéo dài từ sau Tết đến khoảng hết tháng Giêng âm lịch và là lúc đông nhất năm. Nếu mục đích của bạn là đi thong thả, hãy tránh khoảng đó, cùng với các ngày lễ dài, cuối tuần có kỳ nghỉ và các ngày rằm, mùng một. Những ngày giữa tuần trong khoảng từ tháng Ba đến tháng Năm và từ tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch thường dễ chịu hơn.
Trong ngày, nên lên núi càng sớm càng tốt. Tây Ninh nắng gắt, đá núi hấp nhiệt, đến khoảng mười giờ sáng đường bậc đá đã nóng. Nếu đi từ TP.HCM, khởi hành lúc sáng sớm thì khoảng tám chín giờ đã có mặt ở chân núi. Buổi chiều muộn cũng mát, nhưng bạn phải tính giờ cáp treo ngừng chạy và thời gian xuống núi trước khi trời tối; đường bậc đá lúc chạng vạng rất dễ hụt chân.
Mùa mưa ở Nam Bộ thường từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười một. Mưa thường đến buổi chiều, ào xuống rồi tạnh, nhưng đủ làm đá núi trơn. Mùa này nếu đi bộ thì nên lên và xuống trong buổi sáng. Mùa khô từ khoảng tháng Mười hai đến tháng Tư thì ngược lại: đường khô ráo nhưng nắng và oi, rừng trên núi khô lá, nguy cơ cháy cao hơn, nên hạn chế đốt hương ngoài những chỗ chùa đã bố trí.
Chuẩn bị cho chuyến đi một ngày
Núi Bà Đen cách TP.HCM khoảng hơn một trăm cây số, phần lớn mọi người đi về trong ngày. Danh sách nhỏ dưới đây giúp bạn không thiếu thứ gì:
- Giày đế bám, có quai giữ gót, không đi dép tông hay giày cao gót lên bậc đá. Mang thêm đôi dép nhẹ để thay khi xuống xe.
- Nón rộng vành, áo khoác mỏng chống nắng, kem chống nắng. Trên núi có bóng cây nhưng nhiều đoạn trống trải.
- Nước uống mang theo đủ cho cả buổi, mỗi người ít nhất một chai lớn. Trên đường có hàng nước, nhưng tự mang vẫn chủ động hơn.
- Túi nhỏ đeo trước ngực để giữ điện thoại, giấy tờ, tiền. Chỗ đông người thì giữ đồ cẩn thận.
- Thuốc thường dùng của người lớn tuổi, đặc biệt là thuốc huyết áp, tim mạch, tiểu đường, cùng một gói kẹo hoặc bánh nhỏ phòng hạ đường huyết.
- Một túi đựng rác. Rác mang lên thì mang xuống, núi rừng không có người dọn hết được.
- Lễ vật tuỳ lòng và vừa phải. Không cần mua lễ lớn ở chân núi; một nén hương, một ít hoa quả là đủ với nhiều gia đình.
Nếu đi cùng người đang mang thai, người có bệnh tim mạch hay khớp gối yếu, nên hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi và chọn hẳn cáp treo, không thử sức trên đường đá.
Trên núi xem gì ngoài việc viếng chùa Bà
Khu chùa ở lưng chừng núi. Quanh chùa Bà có nhiều điện thờ, am nhỏ và hang đá nằm rải theo sườn núi. Bạn có thể đi chậm từ điện này sang điện khác, nhìn những bậc đá mòn mà nhiều thế hệ người hành hương đã bước qua. Mỗi nơi có nếp riêng, thấy cửa đóng hay có dây ngăn thì hiểu đó là khu không mở cho khách.
Toàn cảnh đồng bằng và hồ Dầu Tiếng. Từ các điểm cao trên núi, nhìn xuống là cả vùng ruộng, cao su và mặt nước hồ Dầu Tiếng xa xa. Sáng sớm có sương, chiều muộn có nắng xiên, đây là những lúc đẹp để ngồi nghỉ.
Khu đỉnh núi. Nếu sức khoẻ cho phép và có thời gian, nhiều người đi cáp lên đỉnh để ngắm cảnh và viếng các công trình mới xây ở đó. Đỉnh gió lớn, nắng gắt, người già nên ở lại khu chùa nếu thấy mệt.
Rừng và đá núi. Núi có nhiều tảng đá granit lớn và rừng thứ sinh. Nếu đi bộ, bạn sẽ đi qua những đoạn rừng mát, có tiếng chim. Đừng bẻ cây, khắc tên lên đá hay để lại rác; những vết đó tồn tại lâu hơn mọi chuyến đi.
Tòa Thánh Cao Đài ở gần. Nếu còn thời gian, nhiều đoàn ghé thêm Tòa Thánh Tây Ninh cách núi khoảng mười mấy cây số. Hai điểm này thường được ghép trong một ngày; buổi cúng trưa ở Tòa Thánh là lúc nhiều khách muốn xem.
Ăn uống, nghỉ ngơi và chuyện mua bán dưới chân núi
Dưới chân núi có nhiều quán ăn, đặc biệt là quán chay, và các sạp bán hương, hoa, đồ lưu niệm. Ăn gì là chuyện của từng nhà; đi chùa không bắt buộc ăn chay, chỉ cần không mang đồ mặn, rượu bia vào khuôn viên chùa. Nhiều gia đình chọn bữa trưa chay sau khi xuống núi, vừa nhẹ bụng vừa giữ nếp chuyến đi.
Ở các điểm hành hương đông người nói chung, đôi khi có người mời chào mua lễ, giữ xe, dẫn đường. Bạn không có nghĩa vụ mua gì để được viếng. Nếu có ai nói "phải mua lễ này mới lên được" hay "lễ to mới linh", hãy nhẹ nhàng từ chối. Giá cả, vé cáp treo, phí gửi xe thì hỏi rõ trước khi dùng dịch vụ và xem bảng niêm yết của ban quản lý.
Sau buổi sáng leo núi, người lớn tuổi nên có một chỗ ngồi nghỉ có mái che, uống nước, ăn nhẹ rồi mới lên xe về. Quãng đường về thành phố hơn hai giờ, ngồi xe lúc đang mệt và nóng dễ làm người già chóng mặt. Một buổi chiều nghỉ ở Tây Ninh rồi về sau, hoặc ngủ lại một đêm, là lựa chọn dễ chịu hơn nhiều so với cố đi về trong ngày.
Đi sao cho nhẹ lòng và giữ cho núi sạch
Núi Bà Đen vừa là nơi thờ tự vừa là một khu rừng. Mỗi năm có rất nhiều người lên núi, và dấu vết của họ để lại tích tụ dần: túi ni lông vướng trên bụi cây, chân hương cắm vào hốc đá, tiền lẻ nhét vào khe tượng. Bạn có thể góp phần giữ cho núi sạch bằng những việc rất nhỏ: thắp hương ở lư hương chung, không cắm vào gốc cây hay khe đá, bỏ tiền vào hòm công đức thay vì rải lên các ban thờ.
Về chuyện cầu nguyện, mỗi người đến núi với một điều riêng. Có người xin bình an, có người tạ ơn, có người chỉ đến để lòng lắng xuống. Không có điều gì bắt buộc phải làm, cũng không có lễ vật nào đảm bảo cho một điều mong. Những ứng xử trong chánh điện như thắp hương thế nào, đứng ở đâu, khấn ra sao thì tuỳ nếp của từng nhà và hỏi thêm người trong chùa nếu cần.
Điều quan trọng nhất của một chuyến hành hương có người lớn tuổi là đưa mọi người về nhà an toàn. Cứ cho cha mẹ đi theo nhịp của họ, nghỉ khi thấy mệt, và đừng biến chuyến đi thành một cuộc đua lên đỉnh. Một buổi sáng thong thả trên núi, nhìn xuống đồng bằng, thường là điều người già nhớ lâu hơn cả.
Câu hỏi thường gặp
Núi Bà Đen ngoài mùa hội có đông không?
Ngày thường giữa tuần ngoài tháng Giêng âm lịch, núi Bà Đen vắng hơn nhiều so với mùa hội. Cuối tuần, ngày lễ dài, rằm và mùng một vẫn có thể đông, nên nếu muốn thong thả, bạn chọn ngày giữa tuần và lên núi từ sáng sớm.
Đi bộ lên chùa Bà mất bao lâu?
Với người khoẻ, quen đi bộ, đường bậc đá lên khu chùa Bà thường mất khoảng một đến hai giờ tuỳ nhịp đi và số lần nghỉ. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh tim mạch, khớp gối nên đi cáp treo thay vì đi bộ.
Người lớn tuổi có nên lên đỉnh núi không?
Đỉnh núi gió lớn, nắng gắt, xa chỗ nghỉ có mái che. Nếu cha mẹ đã mệt sau khi viếng chùa Bà thì nên nghỉ ở khu chùa thay vì cố lên đỉnh. Việc viếng chùa không phụ thuộc vào việc lên đến đỉnh núi.
Có cần mua lễ lớn ở chân núi không?
Không cần. Nhiều gia đình chỉ mang một nén hương và ít hoa quả, có người chỉ chắp tay viếng. Nếu bị mời mua lễ đắt với lời nói rằng lễ to mới tốt, bạn có thể từ chối; việc viếng chùa không có điều kiện về lễ vật.
Mùa nào đi núi Bà Đen dễ chịu nhất?
Những tháng chuyển mùa như khoảng tháng Ba đến tháng Năm và tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch thường dễ chịu hơn. Mùa mưa đá núi trơn vào buổi chiều, mùa khô nắng gắt, nên dù mùa nào cũng nên lên núi từ sáng sớm.
Có thể ghép núi Bà Đen với điểm nào khác trong một ngày?
Nhiều đoàn ghép núi Bà Đen với Tòa Thánh Tây Ninh vì hai nơi cách nhau khoảng mười mấy cây số. Sáng leo núi, trưa xem buổi cúng ở Tòa Thánh rồi về là lịch thường gặp, miễn là người đi cùng không quá mệt.