Học trò TP.HCM và các tỉnh Nam Bộ muốn đi cầu học trước kỳ thi thường tìm đến Văn Miếu Trấn Biên ở Biên Hòa (Đồng Nai) và Văn Thánh Miếu ở Vĩnh Long; nhiều gia đình còn ghé nơi thờ những người thầy của đất phương Nam như Võ Trường Toản và Nguyễn Đình Chiểu ở vùng Ba Tri (Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long). Những nơi này không đông như Văn Miếu Hà Nội, nhưng gắn với chính lịch sử học hành của vùng đất mới.
Nam Bộ không có truyền thống khoa bảng dày như đồng bằng Bắc Bộ, nhưng có một dòng trọng chữ, trọng thầy rất riêng: những thầy đồ mở trường dạy học giữa vùng đất khẩn hoang, những nhà nho dùng chữ để giữ đạo làm người. Bài giới thiệu các điểm đến ở mức đủ hiểu vì sao người ta đến, cách đi trong cái nắng phương Nam và những điều nên giữ.
Vì sao học trò phương Nam có chỗ để đến
Khi vùng đất phương Nam được khai phá, cùng với ruộng vườn và làng xóm, những người đi khẩn hoang mang theo cả nếp học chữ. Các chúa Nguyễn, rồi triều Nguyễn, dựng văn miếu ở những trung tâm hành chính của vùng; trong dân thì các thầy đồ mở trường làng, dạy chữ và dạy lễ nghĩa. Từ đó hình thành một truyền thống trọng thầy rất đậm ở Nam Bộ, đến nay vẫn thấy trong cách người dân quý trọng nghề dạy học.
Với học trò TP.HCM, nơi gần nhất mang dáng dấp một văn miếu là Văn Miếu Trấn Biên ở Biên Hòa, đi về trong một buổi. Với học trò miền Tây, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là điểm quen thuộc. Còn những ai muốn tìm về nơi thờ một người thầy cụ thể, có thể đến vùng Ba Tri, nơi có mộ và nơi thờ Võ Trường Toản, cùng khu lăng mộ, đền thờ Nguyễn Đình Chiểu.
Cần nói rõ: những nơi này không phải "điểm cầu đỗ" theo nghĩa hứa hẹn điều gì. Người ta đến để tỏ lòng với người đi trước, để con thấy việc học có gốc rễ trên chính quê hương mình, và để có một khoảng yên giữa mùa ôn thi.
Văn Miếu Trấn Biên: văn miếu sớm của đất phương Nam
Văn Miếu Trấn Biên ở Biên Hòa, thuộc tỉnh Đồng Nai, được dựng vào năm 1715 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, và thường được nhắc là văn miếu sớm nhất ở vùng đất phương Nam. Trấn Biên là tên gọi xưa của vùng Biên Hòa – Đồng Nai, một trong những trung tâm đầu tiên của người Việt ở Nam Bộ.
Văn miếu xưa bị phá huỷ trong thời Pháp chiếm Nam Kỳ ở thế kỷ XIX. Công trình khách thấy hôm nay là kết quả phục dựng của tỉnh Đồng Nai, hoàn thành vào đầu những năm 2000, trên khu đất gắn với văn miếu cũ. Vì vậy đây là một không gian văn hoá mới mang ký ức cũ: nơi thờ Khổng Tử và tôn vinh các bậc hiền tài, trong đó có những nhà nho tiêu biểu của đất phương Nam.
Từ sau năm 2025, tỉnh Đồng Nai mới gồm cả đất Bình Phước cũ, còn Biên Hòa vẫn là khu vực trung tâm quen thuộc. Từ trung tâm TP.HCM, đi xe khoảng một giờ tuỳ giờ và tuyến đường, nên một buổi sáng là đủ đi về. Khuôn viên rộng, có hồ nước, cây xanh, nhiều chỗ ngồi, hợp với gia đình có ông bà và trẻ nhỏ.
Vào mùa thi, Văn Miếu Trấn Biên đón nhiều đoàn học sinh từ Đồng Nai và TP.HCM. Một số năm, địa phương tổ chức lễ vinh danh học sinh giỏi, thủ khoa tại đây. Lịch cụ thể từng năm do địa phương quyết định, nên hỏi ban quản lý nếu muốn biết.
Một buổi sáng từ TP.HCM đi Văn Miếu Trấn Biên
Gợi ý dưới đây là ví dụ giả định cho một gia đình ở nội thành TP.HCM, có con chuẩn bị thi vào lớp 10 hoặc thi tốt nghiệp. Đường đi và giờ mở cửa có thể thay đổi, nên kiểm trước.
- Chọn một ngày thường hoặc sáng Chủ nhật, xuất phát sớm để tránh kẹt xe ở các cửa ngõ thành phố và tránh nắng.
- Nếu đi xe máy, đi theo nhóm hai, ba xe, đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn, nghỉ giữa chặng; nếu đi ô tô, tính thêm thời gian tìm chỗ đỗ đúng nơi quy định.
- Đến nơi, mua vé (nếu có) ở quầy chính thức, đi một vòng khuôn viên trước khi vào nơi thờ, để con quen không gian và bớt vội.
- Dâng hoa hoặc thắp hương ở khu vực ban quản lý hướng dẫn, nhường các đoàn đông, không đứng chắn lối.
- Ngồi nghỉ bên hồ nước, nói chuyện với con về kế hoạch ôn tập những tuần còn lại; nghe con nhiều hơn nói.
- Về đến nhà trước trưa, để con ăn, ngủ trưa và học buổi chiều như thường lệ.
Buổi đi như vậy chỉ tốn một buổi sáng mà con có được một khoảng nghỉ trọn vẹn. Nhiều gia đình kể rằng điều con nhớ nhất không phải nghi thức, mà là cảm giác được bố mẹ dành riêng một buổi cho mình giữa mùa ôn thi căng thẳng.
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long: nơi trọng chữ của miền Tây
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được dựng vào thập niên 1860 trong thành phố Vĩnh Long cũ, do giới nho sĩ địa phương khởi xướng, để thờ Khổng Tử và tôn vinh việc học. Đây là một trong số ít văn thánh miếu còn lại ở Nam Bộ, thường được nhắc như biểu tượng trọng chữ của đất miền Tây. Từ năm 2025, tỉnh Vĩnh Long mới gồm cả Bến Tre và Trà Vinh cũ.
Khuôn viên Văn Thánh Miếu có hồ nước, hàng cây lớn, không khí yên tĩnh, khác hẳn sự náo nhiệt của các điểm du lịch miền Tây. Học trò Vĩnh Long thường đến vào mùa thi; người đi xa thì ghé trong một chuyến về miền Tây, ghép với chợ, sông nước hay một vài ngôi chùa trong vùng.
Một điểm thú vị là Văn Thánh Miếu ra đời đúng vào lúc vùng đất Vĩnh Long vừa trải qua những biến động lớn của thời cuộc giữa thế kỷ XIX. Việc giới nho sĩ địa phương góp sức dựng một nơi thờ Khổng Tử trong hoàn cảnh ấy thường được hiểu là cách giữ lấy nếp học chữ, nếp lễ nghĩa của cộng đồng. Kể cho con nghe bối cảnh này, con sẽ thấy nơi mình đứng không chỉ là một khuôn viên đẹp mà còn là dấu vết của những người coi việc học là điều phải giữ bằng mọi giá.
Không gian thờ tự ở đây gắn với cả việc tôn vinh những nhà nho của đất Nam Kỳ thế kỷ XIX. Gốc tích từng gian, từng vị được thờ có bảng giới thiệu tại chỗ hoặc người trông coi kể lại; nên đọc và nghe ở đó, vì mỗi tài liệu có thể ghi khác nhau đôi chút.
Nơi thờ những người thầy phương Nam ở Ba Tri
Võ Trường Toản là thầy dạy học nổi tiếng ở Gia Định thế kỷ XVIII, được người đương thời và đời sau kính trọng vì học vấn và nhân cách. Nhiều học trò của ông về sau thành danh, trong đó có những nhà thơ, nhà sử học được gọi chung là "Gia Định tam gia". Mộ và nơi thờ ông nay ở vùng Ba Tri, trên đất Bến Tre cũ.
Cũng ở Ba Tri có khu lăng mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu, tác giả "Lục Vân Tiên", người thường được gọi là cụ đồ Chiểu. Mắt mù từ khi còn trẻ, ông vẫn mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân và làm thơ văn. Với học trò, câu chuyện một người thầy không nhìn thấy mà vẫn dạy chữ, viết văn suốt đời là một bài học về nghị lực rõ ràng hơn mọi lời khuyên.
Hai nơi thờ này hợp với một chuyến đi dài ngày dịp hè hơn là chuyến chạy vội trước kỳ thi. Gia đình ở miền Tây có thể ghép với một ngày về vùng biển Ba Tri, đi chậm, kể chuyện cho con. Đến nơi, giữ trật tự, ăn mặc gọn gàng, đọc bảng giới thiệu của ban quản lý để hiểu đúng về cuộc đời hai người thầy.
Chọn chuyến đi theo nơi ở
Bảng dưới gợi ý cho gia đình ở các khu vực khác nhau. Thời gian đi đường phụ thuộc giờ và tình trạng giao thông; giờ mở cửa các di tích nên kiểm với ban quản lý trước.
| Nơi ở | Điểm gần, hợp sát mùa thi | Điểm để dành cho chuyến hè |
|---|---|---|
| TP.HCM, Đồng Nai | Văn Miếu Trấn Biên, đi về trong buổi sáng | Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, Ba Tri |
| Vĩnh Long, Cần Thơ, Đồng Tháp | Văn Thánh Miếu Vĩnh Long | Văn Miếu Trấn Biên, Ba Tri |
| Bến Tre cũ, Trà Vinh cũ | Nơi thờ Nguyễn Đình Chiểu, Võ Trường Toản ở Ba Tri | Văn Thánh Miếu, Văn Miếu Trấn Biên |
| Tây Ninh, các tỉnh Đông Nam Bộ | Văn Miếu Trấn Biên | Một chuyến miền Tây |
Sát kỳ thi, chọn đúng một nơi gần, đi buổi sáng. Chuyến đi nhiều điểm, nhiều giờ xe, để dành cho mùa hè sau khi thi xong, lúc cả nhà thong thả mà con cũng có tâm trí để nghe chuyện.
Nắng nóng, mưa và những điều nên giữ
Kỳ thi tốt nghiệp ở Nam Bộ rơi vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa, nắng gắt buổi trưa và mưa rào buổi chiều. Mấy điều nên nhớ:
- Đi từ sáng sớm, về trước mười giờ; tránh khung giờ trưa khi sân gạch, sân đá hầm nóng.
- Mang nước, mũ, áo khoác chống nắng; người già và trẻ nhỏ nghỉ trong bóng râm thường xuyên.
- Mùa mưa, mang áo mưa, đi chậm trên đường trơn; đi xe máy đường dài thì nghỉ giữa chặng.
- Không xả rác, không để lại đồ lễ thừa ở hồ nước, gốc cây trong khuôn viên.
- Không viết, khắc, dán lên tường, cột, bia; không nhét tiền lẻ vào các khe hở.
- Về nhà vẫn giữ lịch ôn bài và giấc ngủ; buổi đi là để lòng nhẹ, không thay cho việc học.
Nếu hội phụ huynh hay nhà trường tổ chức đi chung, nên chọn xe có hợp đồng rõ ràng, đi ngày thường, chia nhóm có người lớn phụ trách, và dặn các em về việc giữ trật tự ở nơi thờ.
Câu hỏi thường gặp
TP.HCM có văn miếu không?
TP.HCM hiện không có một văn miếu lớn tương tự Hà Nội để học trò đến cầu thi; nơi gần nhất học trò thành phố hay tìm đến là Văn Miếu Trấn Biên ở Biên Hòa, Đồng Nai. Ngoài ra, nhiều trường học và đình, miếu trong thành phố có hoạt động tri ân thầy cô vào dịp lễ.
Văn Miếu Trấn Biên có phải là công trình cổ không?
Văn miếu được dựng từ năm 1715 nhưng bị phá huỷ ở thế kỷ XIX. Công trình hiện nay là kết quả phục dựng hoàn thành vào đầu những năm 2000. Giá trị của nơi này nằm ở vị trí lịch sử và ý nghĩa tôn vinh việc học, hơn là ở tuổi của từng hạng mục.
Võ Trường Toản là ai mà được nhiều người tìm đến?
Võ Trường Toản là một thầy giáo nổi tiếng ở Gia Định thế kỷ XVIII, được kính trọng vì học vấn và nhân cách. Nhiều học trò của ông thành danh, trong đó có Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh. Ông được coi là một người thầy tiêu biểu của đất phương Nam.
Đền thờ Nguyễn Đình Chiểu có phải nơi cầu thi không?
Đây trước hết là nơi tưởng niệm một nhà thơ, một người thầy và thầy thuốc của dân. Nhiều học trò và giáo viên đến để tỏ lòng kính trọng, tìm hiểu cuộc đời ông. Có thể đến với tâm thế ấy trước kỳ thi, nhưng nên hiểu ý nghĩa chính của nơi này là tưởng niệm.
Học sinh miền Tây có nên lên Biên Hòa cầu thi?
Không cần thiết nếu sát kỳ thi. Đường xa, nắng nóng và thời gian đi lại dễ làm con mệt. Nơi gần nhà như Văn Thánh Miếu Vĩnh Long hay một đình, miếu trong làng có thờ các bậc tiền hiền cũng đủ ý nghĩa. Chuyến xa để dành cho mùa hè.
Có cần mang lễ khi đến văn miếu ở Nam Bộ không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ dâng một bó hoa hoặc thắp nén hương ở nơi quy định. Ban quản lý thường có hướng dẫn về khu vực dâng hương, hoa; làm theo hướng dẫn đó để giữ khuôn viên sạch đẹp.