Người Việt quen đi chùa ngày rằm và mùng một âm lịch vì đó là hai mốc của tháng theo lịch trăng, nhiều chùa có khoá lễ, và từ lâu đã thành nếp của nhiều gia đình; nhưng chính vì vậy, những ngày ấy chùa thường đông, còn ngày thường lại yên tĩnh, dễ gặp thầy, dễ ngồi lâu. Chọn ngày nào tuỳ bạn muốn gì từ chuyến đi và ai đi cùng.
Bài này so sánh ba lựa chọn: ngày rằm – mùng một, ngày thường trong tuần, và cuối tuần, theo những gì người đi chùa thật sự gặp: độ đông, có khoá lễ hay không, đường đi, chỗ ngồi. Cuối bài có vài gợi ý để giữ thói quen đi chùa đều đặn mà không thành gánh nặng. Bài không bàn ngày tốt hay xấu theo lịch, cũng không cho rằng ngày nào “nhận lễ” hơn ngày nào; đó là những chuyện nằm ngoài phạm vi bài.
Vì sao người Việt quen đi chùa ngày rằm, mùng một
Âm lịch tính tháng theo tuần trăng: mùng một là ngày không trăng, rằm là ngày trăng tròn, nên chỉ cần nhìn trời là biết đang ở đâu trong tháng. Với xã hội nông nghiệp xưa, hai mốc này dễ nhận ra nhất trong tháng, nên thành ngày nghỉ ngơi, cúng lễ, họp chợ của nhiều làng. Trong Phật giáo, ngày rằm và ngày cuối tháng cũng là những ngày chư tăng tụng giới, nhiều chùa có khoá lễ sám hối vào tối hôm trước hoặc trong ngày, nên Phật tử tại gia quen theo nhịp ấy.
Qua nhiều đời, đi chùa ngày rằm, mùng một trở thành nếp của rất nhiều gia đình, kể cả những người không quy y. Các cụ già đi từ sáng sớm, người đi làm ghé sau giờ tan sở, có người ăn chay hai ngày này. Nếp ấy có giá trị riêng: nó tạo một nhịp đều đặn trong tháng để người ta dừng lại, nghĩ về gia đình, về việc mình đang làm.
Nhưng nếp quen không có nghĩa là ngày khác thì không nên đi. Chùa mở cửa hầu như mỗi ngày, nhà chùa vẫn tụng kinh sáng tối, và nhiều người tìm thấy sự yên tĩnh trọn vẹn hơn vào những ngày không có ai. Nếu bạn băn khoăn về ý nghĩa giáo lý của các ngày trong tháng, cách tốt nhất là hỏi thầy ở ngôi chùa mình hay đến.
Ngày rằm, mùng một ở chùa đông ra sao
Sáng sớm là của người cao tuổi. Ở chùa làng và chùa trong phố, từ năm sáu giờ sáng đã có các cụ đến thắp hương, tụng kinh. Khung giờ này đông vừa phải, trật tự, hợp với người muốn đi trước giờ làm.
Buổi tối ở chùa thành phố rất đông. Sau giờ tan tầm, người đi làm đổ về những ngôi chùa nổi tiếng trong phố. Đường quanh chùa kẹt, chỗ gửi xe chật, sân chùa đông người cầm hương. Ở Hà Nội, TP.HCM, một số ngôi chùa trung tâm vào tối rằm, tối mùng một luôn trong cảnh này.
Có khoá lễ, có người hướng dẫn. Lợi thế của ngày rằm, mùng một là được dự khoá lễ chung, nghe tụng kinh, có người trong ban hộ tự hướng dẫn chỗ đứng, chỗ ngồi. Người mới đi chùa, chưa biết làm gì, đi những ngày này sẽ thấy dễ hoà vào hơn.
Hàng lễ, hàng rong nhiều. Trước cổng chùa đông người là chỗ hàng hoa, hàng lễ, hàng rong bày ra; có nơi chèo kéo. Nếu không muốn mua, mang hoa từ nhà hoặc đến tay không.
Rằm tháng lớn còn đông hơn. Rằm tháng Giêng, rằm tháng Tư, rằm tháng Bảy, rằm tháng Chạp đông hơn hẳn các tháng khác. Mùng một Tết là ngày đông nhất năm, thuộc một câu chuyện riêng.
So sánh ba lựa chọn
Bảng dưới so sánh ba lựa chọn phổ biến theo những gì người đi chùa thường quan tâm. Không lựa chọn nào đúng cho mọi người.
| Tiêu chí | Rằm, mùng một | Ngày thường trong tuần | Cuối tuần |
|---|---|---|---|
| Độ đông | Đông, nhất là buổi tối ở chùa trong phố | Vắng, nhiều lúc chỉ có vài người | Vừa đến đông, nhiều khách tham quan |
| Khoá lễ chung | Thường có | Chỉ có thời kinh sáng tối của nhà chùa | Có nơi có sinh hoạt Phật tử, lớp giáo lý |
| Gặp được thầy, sư cô | Khó, nhà chùa bận | Dễ hơn, nhất là buổi chiều | Tuỳ chùa |
| Gửi xe, đi lại | Chật, kẹt quanh chùa | Dễ | Chùa ngoại thành có thể đông xe du lịch |
| Hợp với | Người muốn dự lễ chung, người giữ nếp | Người già, người muốn ngồi tĩnh, người muốn hỏi chuyện | Gia đình có con đi học, người đi làm giờ hành chính |
Nhiều người kết hợp: ngày rằm, mùng một ghé ngôi chùa gần nhà vài phút buổi sáng theo nếp, còn chuyến đi dài hơn, ngồi lâu hơn thì để vào một chiều ngày thường hoặc sáng cuối tuần ở chùa vắng.
Ngày thường ở chùa có gì
Người chưa từng đến chùa vào ngày thường có khi nghĩ chùa đóng cửa hoặc chẳng có gì. Thực ra nhịp sống ở chùa vẫn đều đặn: sáng sớm có thời kinh, nhà chùa làm việc, chăm vườn, tiếp khách; chiều có thời kinh chiều. Sân chùa vắng, cây cối, ao sen, mái ngói hiện ra rõ ràng mà ngày rằm bị che bởi đám đông. Với người thích kiến trúc, đây là lúc nhìn kỹ được bộ vì kèo, hàng cột, những bức chạm gỗ mà ngày đông chẳng ai dừng lại được lâu trước chúng.
Ngày thường là lúc dễ nói chuyện với nhà chùa nhất. Nếu bạn muốn hỏi về lịch khoá tu, về việc gửi linh vị người thân, về cách tham gia công quả, hay chỉ muốn ngồi uống chén trà nghe thầy nói chuyện, một buổi chiều trong tuần hợp hơn nhiều so với tối rằm. Nên hỏi trước giờ nhà chùa tiếp khách, tránh giờ thọ trai buổi trưa và giờ nghỉ.
Với người muốn tĩnh tâm, ngày thường còn có một lợi thế ít ai nói: sự yên lặng thật. Không có tiếng loa, tiếng người gọi nhau, mùi khói hương đặc quánh. Chỉ có tiếng chim, tiếng chổi quét sân, tiếng mõ xa. Nhiều người kể rằng một buổi chiều như vậy giúp họ lắng lại nhiều hơn mười lần đi chùa ngày rằm.
Nếu nhất định đi tối rằm ở chùa đông
Đi bằng phương tiện gọn. Quanh những ngôi chùa trung tâm, tối rằm chỗ gửi xe máy chật kín, ô tô gần như không có chỗ đỗ. Đi xe buýt, đi bộ một quãng hoặc nhờ người đưa đến rồi về thường nhẹ đầu hơn tìm chỗ đỗ.
Đến trước hoặc sau giờ cao điểm. Khung giờ ngay sau tan tầm là lúc đông nhất. Đến sớm trước khoảng ấy hoặc muộn hơn một chút, khi đợt người đầu tiên đã về, sân chùa thoáng hơn hẳn.
Hương ít, giữ khoảng cách. Sân chùa tối rằm có hàng trăm người cầm hương cháy. Một nén là đủ, cầm thấp, không giơ cao qua đầu người khác, cắm xong lùi ra. Có trẻ nhỏ đi cùng thì để người lớn cầm hương thay.
Giữ đồ cá nhân. Chỗ đông, ánh sáng mờ là nơi dễ mất điện thoại, ví. Đeo túi phía trước, không để đồ trong túi quần sau, không đặt túi xuống đất khi vái.
Đừng ngại về sớm. Nếu thấy quá đông, người đi cùng mệt, chỉ cần đứng ở sân chắp tay một lúc rồi về. Không ai đo lòng thành bằng việc chen được vào tận ban thờ chính.
Chọn ngày theo người đi cùng
Cùng một ngôi chùa, nhưng người đi khác nhau thì ngày hợp cũng khác. Vài gợi ý:
- Ông bà, bố mẹ cao tuổi: sáng sớm ngày rằm, mùng một nếu họ quen nếp và chùa gần; nếu chùa xa hoặc đông, chọn sáng ngày thường.
- Trẻ nhỏ: ngày thường hoặc sáng cuối tuần, chùa vắng để trẻ đi lại, hỏi han mà không lo lạc hay va vào người cầm hương.
- Người đi làm giờ hành chính: sáng sớm trước giờ làm ngày rằm ở chùa gần nhà, hoặc sáng cuối tuần ở chùa xa hơn; tránh tối rằm ở chùa trung tâm nếu không chịu được chen.
- Người mang thai, người mới ốm dậy: ngày thường, chùa gần, ít bậc, có chỗ ngồi; tránh khói hương dày và đám đông.
- Người muốn hỏi chuyện nhà chùa, tìm hiểu khoá tu: chiều ngày thường, có hẹn trước.
- Đoàn đông, hội người cao tuổi: ngày thường, báo trước nhà chùa, tránh trùng ngày rằm để không làm đông thêm.
Không cần bắt mọi người trong nhà đi cùng một ngày. Ông bà giữ nếp rằm, mùng một; con cháu đi chiều Chủ nhật; ai cũng có một cách gắn bó với ngôi chùa của mình.
Điều đáng tránh là biến ngày đi chùa thành áp lực: bắt người già chen tối rằm vì sợ “không đúng ngày”, hay kéo trẻ nhỏ đi giữa khói hương dày đặc vì “phải cho con đi lễ”. Một ngày khác, vắng hơn, đi thong thả hơn, thường để lại cho mỗi người trong nhà một ký ức dễ chịu về ngôi chùa, và đó là thứ khiến người ta muốn quay lại.
Giữ thói quen đi chùa đều mà không mệt
Nếu bạn muốn đi chùa thành nếp, không chỉ vào dịp lễ, có thể bắt đầu nhỏ:
- Chọn một ngôi chùa gần, đi bộ hoặc đi xe một quãng ngắn. Chùa gần là chùa đi được lâu dài.
- Chọn một nhịp vừa sức: mỗi tháng một lần vào một buổi cố định, có thể là sáng mùng một, có thể là chiều Chủ nhật đầu tháng.
- Đến, chào nhà chùa, ngồi yên mười lăm, hai mươi phút, đi một vòng sân, rồi về. Không cần làm gì nhiều.
- Sau vài tháng, nếu muốn, hỏi nhà chùa về sinh hoạt định kỳ: lớp giáo lý, khoá tu một ngày, nhóm công quả.
- Ghi lại cảm nhận ngắn sau mỗi lần đi, để thấy thói quen ấy đem lại gì cho mình.
Một thói quen nhỏ, đều đặn, ở một ngôi chùa gần nhà, thường bền hơn và nhẹ nhàng hơn nhiều so với những chuyến đi xa dồn dập vào dịp lễ. Nó cũng giúp bạn quen biết nhà chùa, để khi gia đình có việc cần, bạn biết hỏi ai.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa ngày thường có kém ý nghĩa hơn ngày rằm không?
Theo cách hiểu phổ biến, không có quy định bắt buộc phải đi chùa đúng ngày rằm, mùng một. Đó là nếp quen của nhiều gia đình. Chùa mở cửa hầu hết các ngày; nếu bạn muốn hiểu ý nghĩa giáo lý của các ngày trong tháng, hãy hỏi thầy ở ngôi chùa bạn hay đến.
Mùng một và rằm, ngày nào chùa đông hơn?
Tuỳ chùa và tuỳ tháng. Nhìn chung các ngày rằm tháng lớn như rằm tháng Giêng, tháng Tư, tháng Bảy, tháng Chạp đông hơn mùng một. Mùng một Tết là ngày đông nhất năm. Buổi tối ở chùa trung tâm thành phố thường đông hơn buổi sáng.
Đi chùa ngày rằm nên đi giờ nào cho vắng?
Thường là sáng sớm sau thời kinh sáng hoặc giữa buổi sáng ngày làm việc, khi người đi làm đã đến công sở và các cụ đã về. Tối rằm ở chùa trong phố là lúc đông nhất. Mỗi chùa có nhịp riêng, đi vài lần sẽ quen.
Ngày rằm, mùng một trùng cuối tuần thì sao?
Chùa sẽ đông hơn bình thường vì cả người giữ nếp lẫn người đi làm đều rảnh. Nếu không bắt buộc phải đi đúng ngày, có thể đi sớm hơn một hai hôm hoặc đi chùa gần nhà vào sáng sớm.
Có nên hẹn trước khi muốn nói chuyện với thầy ở chùa không?
Nên. Nhà chùa có giờ tụng kinh, giờ thọ trai, giờ nghỉ và nhiều việc khác. Gọi trước hoặc nhờ người quen trong ban hộ tự hỏi giúp, chọn buổi chiều ngày thường, sẽ thuận cho cả hai bên.
Đưa trẻ nhỏ đi chùa nên chọn ngày nào?
Ngày thường hoặc sáng cuối tuần, khi chùa vắng. Trẻ có chỗ đi lại, được hỏi han, không lo lạc hay va vào người cầm hương. Ngày rằm đông người, khói hương nhiều, trẻ dễ mệt và quấy.