Khu di tích đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh ở Việt Trì, tỉnh Phú Thọ; ngoài những ngày quanh Giỗ Tổ mùng 10 tháng Ba âm lịch, nơi đây khá vắng và đi trọn trong một buổi sáng. Lộ trình quen thuộc là đi bậc đá từ chân núi lên đền Hạ và chùa Thiên Quang, tiếp lên đền Trung, đền Thượng và lăng vua Hùng trên đỉnh, rồi xuống phía bên kia đến đền Giếng. Mỗi nơi gắn với một truyền thuyết thời Hùng Vương mà hầu như người Việt nào cũng từng nghe.
Bài này dành cho người muốn đến đền Hùng vào lúc thong thả: đưa con nhỏ về nguồn, đưa bố mẹ đi lễ, hay đơn giản ghé trên đường đi Tây Bắc. Nội dung gồm thứ tự đi, câu chuyện gắn với từng đền, độ khó, mùa nên đi và những điểm gần để ghép, không tả diễn trình lễ hội Giỗ Tổ.
Vì sao người Việt về đền Hùng
Theo truyền thuyết, các vua Hùng là những người dựng nước Văn Lang, và núi Nghĩa Lĩnh là nơi các vua Hùng đóng đô, tế trời đất. Câu ca "Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng Ba" đã thuộc lòng nhiều thế hệ. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012.
Về mặt sử học, thời Hùng Vương còn nhiều điều được tranh luận và nghiên cứu, từ số đời vua đến niên đại. Nhưng điều đó không làm giảm ý nghĩa của nơi này: đền Hùng là chỗ người Việt tìm về để tưởng nhớ cội nguồn, giống như con cháu về nhà thờ họ. Đi đền Hùng vì vậy ít khi là chuyện "cầu" một điều gì cụ thể; phần lớn người ta đến để nhớ và để dạy con cháu nhớ.
Ngoài mùa Giỗ Tổ, khu di tích yên tĩnh, rừng cây trên núi xanh mát, bậc đá vắng người. Đó là lúc bạn có thể đứng lâu ở từng đền, đọc bảng giới thiệu, kể chuyện cho con, mà không bị dòng người đẩy đi. Nhiều gia đình ở xa chọn ghé đền Hùng trên đường lên Lào Cai, Hà Giang, Sơn La, chỉ cần một buổi là trọn vẹn.
Các điểm trên núi Nghĩa Lĩnh và câu chuyện gắn với từng nơi
Thứ tự dưới đây theo tuyến đi lên từ cổng chính. Các câu chuyện là truyền thuyết dân gian được kể tại khu di tích, không phải ghi chép sử học.
| Điểm | Vị trí | Truyền thuyết gắn với nơi này |
|---|---|---|
| Đền Hạ | Lưng chừng thấp | Tương truyền là nơi Mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, nở thành trăm người con |
| Chùa Thiên Quang | Cạnh đền Hạ | Ngôi chùa trong khu di tích, cho thấy Phật giáo và tín ngưỡng thờ tổ tiên sống cạnh nhau |
| Đền Trung | Lưng chừng núi | Nơi các vua Hùng họp bàn việc nước; gắn với chuyện Lang Liêu dâng bánh chưng, bánh giầy |
| Đền Thượng | Gần đỉnh | Nơi các vua Hùng tế trời đất; dân gian còn kể chuyện Thục Phán thề giữ gìn đền thờ |
| Lăng vua Hùng | Cạnh đền Thượng | Tương truyền là mộ của một đời vua Hùng |
| Đền Giếng | Chân núi phía bên kia | Gắn với hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa; giếng nước nhỏ trong đền là điểm nhiều người dừng lại |
Ngoài tuyến chính, trên các quả đồi lân cận trong khu di tích còn có đền thờ Lạc Long Quân, đền Tổ Mẫu Âu Cơ và bảo tàng Hùng Vương ở dưới chân núi. Nếu có thêm thời gian, bảo tàng là nơi rất hợp để đưa trẻ đến xem hiện vật trước khi lên núi.
Đường lên và độ khó
Núi Nghĩa Lĩnh không cao, nhưng đường lên đền Thượng là bậc đá gần như liên tục dưới tán cây cổ thụ. Người khoẻ đi từ cổng lên đền Thượng mất khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút, tính cả những lúc dừng ở đền Hạ, đền Trung. Người già đi chậm, nghỉ nhiều có thể mất gấp đôi. Bậc đá ở đây khá đều, có tay vịn ở nhiều đoạn, không có chỗ hiểm, nhưng lúc mưa thì trơn.
Xuống núi, phần lớn khách đi theo lối về phía đền Giếng rồi vòng ra cổng. Lối này cũng là bậc đá, dốc xuống, đầu gối chịu lực nhiều. Người có bệnh khớp gối nên đi chậm, bước nghiêng, bám tay vịn, và nếu cần thì quay lại đường cũ để xuống cho quen.
Trong khu di tích có xe điện đưa khách từ cổng đến gần chân núi và giữa một số điểm. Giờ chạy, giá và tuyến xe do ban quản lý quy định, có thể khác nhau giữa ngày thường và ngày lễ. Với người đi xe lăn hoặc không leo được bậc, hãy hỏi ban quản lý về lối đi thuận tiện nhất; có thể chỉ đến được đền Giếng và bảo tàng, và như vậy cũng đã là một chuyến về nguồn trọn vẹn.
Đi vào lúc nào
Tránh quãng Giỗ Tổ. Những ngày trước và sau mùng 10 tháng Ba âm lịch, cùng các ngày lễ lớn, khu di tích rất đông, đường vào Việt Trì có thể ùn tắc. Nếu muốn dự lễ, hãy tìm đọc các bài về lễ hội; nếu muốn đi lễ thong thả, chọn những tháng khác.
Mùa thu đẹp nhất. Tháng Chín đến tháng Mười Một dương lịch trời mát, ít mưa, cây trên núi còn xanh. Đi buổi sáng sớm, nắng xuyên qua tán lá xuống bậc đá rất đẹp, lại vắng.
Mùa hè đi sớm. Việt Trì mùa hè nóng; leo núi giữa trưa rất mệt dù có bóng cây. Có mặt ở cổng ngay khi mở cửa, xuống núi trước mười giờ, nghỉ trưa rồi mới đi tiếp.
Mùa đông lạnh và ẩm. Có ngày mưa phùn làm bậc đá trơn. Vẫn đi được nếu mang giày bám và đi chậm; người già nên mặc ấm, mang khăn quàng.
Ngày thường trong tuần. Cuối tuần, nhất là những tuần có đoàn học sinh, khu di tích đông hơn. Ngày thường giữa tuần là lúc vắng nhất.
Đưa trẻ về đền Hùng: kể chuyện thay vì giảng bài
Đền Hùng là một trong những nơi hiếm hoi mà mỗi điểm dừng đều có sẵn một câu chuyện trẻ con đã nghe ở trường: bọc trăm trứng, bánh chưng bánh giầy, Sơn Tinh Thủy Tinh, Thánh Gióng. Cứ để những câu chuyện ấy dẫn đường. Ở đền Hạ, hỏi con có nhớ chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ không; ở đền Trung, kể chuyện Lang Liêu. Trẻ sẽ leo bậc đá nhẹ hơn khi mỗi chặng là một chuyện mới.
Một điều nên nói với con là những câu chuyện này là truyền thuyết, người xưa kể để nhớ về cội nguồn, không phải mọi chi tiết đều là sử. Trẻ lớn hơn có thể hỏi "vua Hùng có thật không"; đó là câu hỏi tốt, và câu trả lời trung thực là các nhà sử học vẫn đang nghiên cứu, còn điều chắc chắn là người Việt đã thờ các vua Hùng như tổ tiên qua rất nhiều thế hệ.
Không cần biến chuyến đi thành giờ kiểm tra. Không hỏi con nhớ bao nhiêu tên đền, không chấm điểm. Một buổi sáng leo núi, kể chuyện, uống nước dưới bóng cây đã là đủ để con nhớ rất lâu. Về nhà, cùng con gói một chiếc bánh chưng nhỏ hay vẽ lại một cảnh trong chuyện là cách giữ kỷ niệm tốt hơn mọi món quà lưu niệm.
Ghép đền Hùng với những điểm gần
Từ khi Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hoà Bình nhập thành tỉnh Phú Thọ mới, quanh đền Hùng có thêm nhiều điểm cùng tỉnh để ghép:
- Đền Mẫu Âu Cơ ở vùng Hiền Lương, Hạ Hoà, nơi dân địa phương thờ Mẹ Âu Cơ; đường đi xa hơn, nên dành thêm nửa ngày.
- Tây Thiên ở vùng Đại Đình (Vĩnh Phúc cũ), có đền thờ Quốc mẫu Tây Thiên và thiền viện Trúc Lâm.
- Làng Xoan ở vùng ven Việt Trì, nơi giữ hát Xoan, loại hình hát thờ được UNESCO ghi danh; nếu có dịp được nghe biểu diễn thì rất đáng.
- Thị trấn Tam Đảo cho một đêm nghỉ mát nếu chuyến đi kéo dài hai ngày.
- Vùng hồ, đồi Hoà Bình cũ (nay cũng thuộc Phú Thọ) nếu đoàn muốn có phần nghỉ ngơi sau chặng hành hương; đường xa, nên tính thành một chuyến riêng.
Ghép đền Hùng với Tây Thiên trong hai ngày, ngủ ở Việt Trì, là lịch nhiều gia đình chọn. Đi về trong ngày từ Hà Nội chỉ đền Hùng cũng rất thoải mái, vì đường cao tốc ngắn và khu di tích không quá rộng.
Ăn, nghỉ và đi lại quanh Việt Trì
Việt Trì là đô thị lớn nên chuyện ăn nghỉ không khó. Quanh cổng khu di tích có hàng quán phục vụ khách, ngày thường vắng, một số quán chỉ mở vào mùa lễ. Món hay được nhắc ở vùng này là cá sông, thịt chua, bánh tai, và các món từ cọ như xôi cọ, cọ om khi vào mùa. Ai ăn chay nên hỏi trước cách nấu, vì nhiều quán quen nấu chung nồi với món mặn.
Nếu ghép đền Hùng với Tây Thiên hay đền Mẫu Âu Cơ, nên ngủ ở trung tâm Việt Trì để sáng hôm sau đi sớm. Với người già, chọn khách sạn có thang máy, gần đường lớn để xe đón tận cửa. Đi xe khách từ Hà Nội cũng thuận, nhưng từ bến xe vào khu di tích vẫn cần một chặng taxi; hỏi giá trước khi lên xe, không đi theo người chèo kéo ở bến.
Trong khu di tích, giữ vé và nghe theo hướng dẫn của nhân viên. Mang theo nước, ô hoặc mũ rộng vành, một túi nhỏ đựng rác. Những thứ đơn giản ấy làm buổi sáng trên núi nhẹ nhàng hơn rất nhiều, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ hay ông bà.
Đi lễ ở nơi thờ tổ tiên chung
Đền Hùng là nơi thờ tổ tiên chung, nên cách đi lễ ở đây giản dị: một nén hương, một bó hoa, hoặc chỉ cúi đầu. Nhiều gia đình mang theo bánh chưng, bánh giầy nhỏ để dâng, nhắc lại câu chuyện Lang Liêu. Không cần lễ to, không cần mua thêm thứ gì theo lời người bán hàng. Thắp hương tại lư hương chung theo chỉ dẫn, không cắm hương vào gốc cây.
Trang phục nên lịch sự: quần dài, áo có tay. Trong khuôn viên đền nói nhỏ, không ăn uống trước ban thờ, không chen lấn khi đông. Chụp ảnh ở sân đền thoải mái, nhưng tránh dùng đèn chớp chĩa thẳng vào ban thờ và tránh tạo dáng đùa cợt trước những nơi thờ tự.
Rừng trên núi Nghĩa Lĩnh được giữ gìn từ lâu, nhiều cây đã rất già. Mang rác của mình xuống núi, không bẻ cành, không khắc tên lên thân cây hay tay vịn. Đó là cách nhỏ nhất và cũng thiết thực nhất để tỏ lòng với nơi thờ tổ tiên.
Câu hỏi thường gặp
Leo lên đền Thượng đền Hùng mất bao lâu?
Người khoẻ đi từ cổng lên đền Thượng mất khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút, có dừng ở đền Hạ và đền Trung. Người già đi chậm có thể mất một giờ hoặc hơn. Đường là bậc đá dưới bóng cây, có tay vịn ở nhiều đoạn.
Ngoài ngày Giỗ Tổ, đền Hùng có mở cửa không?
Có. Khu di tích mở cửa quanh năm, có ban quản lý, có người trông coi các đền. Ngoài mùa lễ hội khách vắng hơn, hàng quán ít hơn, nhưng việc đi lễ, tham quan vẫn bình thường. Giờ mở cửa cụ thể nên kiểm với ban quản lý trước khi đi.
Đền Giếng thờ ai?
Theo truyền thuyết được kể tại khu di tích, đền Giếng gắn với hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái vua Hùng. Trong đền có một giếng nước nhỏ, nhiều người dừng lại rửa mặt, soi bóng. Đền nằm ở chân núi, thường là điểm cuối của lộ trình.
Đi đền Hùng có cần mang lễ không?
Không bắt buộc. Một nén hương, một bó hoa hoặc chỉ chắp tay cúi đầu đều là cách bày tỏ lòng thành. Nhiều gia đình mang bánh chưng nhỏ để nhắc chuyện Lang Liêu cho con cháu. Không cần lễ to hay mua thêm ở cổng.
Đền Hùng có hợp để đưa trẻ nhỏ đi không?
Rất hợp, vì mỗi điểm dừng đều gắn với một truyền thuyết trẻ đã học. Đường bậc đá dưới bóng cây, không hiểm. Mang nước, mũ, giày đi bộ, cho trẻ nghỉ ở mỗi đền. Bảo tàng Hùng Vương dưới chân núi cũng là điểm tốt để trẻ xem hiện vật.
Từ Hà Nội đi đền Hùng bao lâu?
Theo đường cao tốc, từ trung tâm Hà Nội đến Việt Trì thường mất khoảng một giờ rưỡi tuỳ giờ đi và điểm xuất phát. Đi về trong ngày rất thoải mái. Nếu ghép thêm Tây Thiên hay đền Mẫu Âu Cơ, nên ngủ lại một đêm.