Đưa trẻ nhỏ đi hành hương ở chỗ đông, ba việc cần chuẩn bị trước là: con biết làm gì khi lạc, cha mẹ giữ đồ gọn để hai tay rảnh trông con, và lịch đi vừa sức con. Thêm một việc nữa để chuyến đi có ý nghĩa với con: cho con một việc để làm ở nơi đến, thay vì chỉ dặn "đứng yên, đừng nghịch".
Bài viết cho cha mẹ, ông bà đưa trẻ từ khoảng ba đến mười tuổi đi lễ chùa, đền, hành hương xa vào những dịp đông người. Bài không bàn chuyện trẻ sơ sinh, cũng không dạy con cách lễ lạy; trọng tâm là chuyện an toàn và ứng xử ở nơi đến.
Chọn nơi, chọn ngày theo tuổi của con
Câu hỏi đầu tiên là con có cần đi chuyến này không. Với trẻ ba bốn tuổi, một ngôi chùa gần nhà vào ngày thường là trải nghiệm vừa đủ; một chuyến hành hương xa nhiều giờ xe, nhiều bậc đá, đông nghịt người vào ngày rằm thường làm con mệt và cả nhà căng thẳng. Trẻ lớn hơn, khoảng bảy tám tuổi trở lên, có thể đi những chuyến dài hơn nếu đã quen đi bộ và biết nghe lời dặn.
Nếu chuyến đi gắn với một dịp mà cả nhà nhất định phải đi, như lễ đầu năm của dòng họ, hãy chọn giờ vắng hơn trong ngày: sáng sớm hoặc chiều muộn. Tránh khung giờ cao điểm khi các đoàn lớn cùng đến. Hỏi người đã đi năm trước xem lúc nào chen nhất, đoạn nào hẹp nhất.
Lên lịch theo sức của người yếu nhất trong nhóm, mà thường là đứa nhỏ nhất. Chừa thời gian cho con ăn, ngủ trưa trên xe, đi vệ sinh. Một chuyến đi có hai điểm mà con vui vẻ tốt hơn một chuyến bốn điểm mà con khóc suốt từ điểm thứ hai.
Chống lạc: chuẩn bị trước khi xuống xe
Trẻ lạc ở chỗ đông thường không phải vì cha mẹ lơ là lâu, mà chỉ cần vài giây buông tay ở cổng, ở chỗ mua hương, ở chỗ chen lên bậc. Chuẩn bị trước giúp con biết làm gì trong những giây phút đầu khi thấy mình lạc.
- Cho con mặc một chiếc áo hoặc đội một chiếc mũ màu nổi, dễ nhận ra từ xa. Chụp một tấm ảnh con ngay sáng hôm đó để có hình đúng quần áo nếu cần nhờ người tìm.
- Ghi số điện thoại của cha mẹ lên một tấm thẻ nhỏ để trong túi áo con, hoặc vòng tay có ghi số. Với trẻ lớn, tập cho con thuộc số điện thoại của một người lớn.
- Khi xuống xe, chỉ cho con một điểm hẹn dễ nhận: cổng chính, gốc cây lớn, quầy nước. Nói rõ "nếu lạc, con đứng yên ở chỗ con đang đứng, hoặc đến chỗ này".
- Dặn con nếu lạc thì tìm đúng người: nhân viên bảo vệ, người mặc đồng phục của ban quản lý, nhà sư trong chùa, hoặc một người mẹ đang dắt con nhỏ.
- Dặn con không đi theo người lạ chỉ đường ra khỏi khuôn viên, không lên xe của ai, dù người đó nói biết cha mẹ con.
- Ở chỗ chen đông nhất như cổng, bậc hẹp, cửa hang, cha mẹ nắm tay con hoặc bế con, không để con tự đi.
Khi con bị lạc: những phút đầu tiên
Khi phát hiện con không còn bên cạnh, việc đầu tiên là dừng lại, nhìn quanh trong bán kính gần, gọi tên con to, rõ. Nhiều trẻ lạc chỉ cách cha mẹ vài chục mét, đứng sau một nhóm người. Nếu đi cùng nhiều người lớn, cử một người đứng yên ở chỗ vừa mất con, người khác đi tìm theo hướng con có thể đi, một người ra điểm hẹn đã dặn.
Nếu sau vài phút vẫn không thấy, báo ngay cho bảo vệ, ban quản lý di tích hoặc nhân viên gần nhất. Đưa họ xem ảnh con chụp sáng hôm đó, nói rõ quần áo, mũ, chiều cao, nơi thấy con lần cuối. Nhiều khu di tích có hệ thống loa phát thanh và có kinh nghiệm xử lý trẻ lạc trong mùa đông khách.
Đừng chờ quá lâu mới báo, vì sợ làm phiền hay sợ ngại. Nếu khu di tích nằm gần sông, suối, hồ, đường lớn, hoặc đã khá lâu mà chưa tìm thấy, báo công an địa phương. Khi tìm được con, hãy ôm con trước khi trách; trẻ lạc thường đã rất sợ, và điều con cần nhớ từ lần đó là cha mẹ luôn đi tìm con, chứ không phải bị mắng.
Giữ đồ khi chen đông mà vẫn rảnh tay trông con
Mang ít đồ, ít tiền mặt. Đi lễ không cần mang nhiều tiền mặt hay đồ quý. Chia tiền làm hai nơi, một ít trong túi dễ lấy để mua nước, một phần cất kỹ. Để ở nhà trang sức đắt tiền.
Ba lô đeo trước ngực ở chỗ đông. Túi đeo sau lưng là chỗ dễ bị móc nhất khi chen. Ở cổng, bậc hẹp, nơi xếp hàng, chuyển ba lô ra trước ngực hoặc dùng túi đeo chéo có khoá kéo, quay khoá vào trong.
Điện thoại không cầm hờ trên tay. Vừa cầm điện thoại chụp ảnh vừa dắt con, vừa giữ túi là lúc mất cả ba thứ dễ nhất. Ở chỗ chen, cất điện thoại vào túi kín, dành hai tay cho con.
Một người trông con, một người giữ đồ. Nếu đi hai người lớn trở lên, phân rõ ai lo con, ai lo đồ, ai lo lễ. Một người lo cả ba thì việc nào cũng hở.
Cảnh giác với những va chạm bất thường. Người cố chen sát, va vào người rồi xin lỗi rối rít, nhờ hỏi đường giữa chỗ đông, những tình huống như thế đôi khi là cách đánh lạc hướng. Không cần nghi ngờ mọi người, chỉ cần giữ tay trên túi.
Giữ sức cho con: nước, nắng, ăn, ngủ
Trẻ mất nước và say nắng nhanh hơn người lớn, nhất là khi phải đứng lâu ở sân chùa giữa trưa hay leo bậc đá. Mang đủ nước cho con, nhắc con uống từng ngụm ở mỗi điểm dừng. Đội mũ rộng vành, mặc áo thoáng, tìm bóng râm cho con nghỉ. Khi con mặt đỏ, lờ đờ, khóc khác thường, kêu đau đầu, hãy đưa con vào chỗ mát, cho uống nước và nghỉ; nếu không đỡ, đưa con đến cơ sở y tế.
Đồ ăn nhẹ quen thuộc của con là thứ nên có trong túi: bánh, trái cây, sữa hộp. Ở những nơi đông khách, đồ ăn bán quanh khu di tích có thể khác lạ với con, chờ lâu, giờ ăn bị lệch. Có sẵn một chút đồ quen giúp tránh được những cơn quấy vì đói.
Với trẻ nhỏ, giờ ngủ trưa quan trọng hơn mọi điểm tham quan. Xếp lịch để con ngủ trên xe trong chặng di chuyển, hoặc về sớm trước giờ con ngủ. Một đứa trẻ thiếu ngủ ở chỗ đông là công thức cho một buổi chiều mệt với cả nhà.
Nhà vệ sinh, chỗ nghỉ và khi chỗ đông quá sức
Với trẻ nhỏ, nhà vệ sinh là chuyện cần lên kế hoạch chứ không để đến lúc gấp. Ở những nơi đông khách, nhà vệ sinh có thể ở xa và xếp hàng dài. Cho con đi ngay khi đến nơi, trước khi vào khu đông, và để ý khoảng cách giữa các lần. Mang theo khăn giấy, khăn ướt, một bộ quần áo dự phòng cho trẻ nhỏ trong túi.
Tìm trước một chỗ nghỉ có bóng mát, ít người qua lại, như hành lang bên, góc vườn, ghế đá dưới tán cây, để cả nhà có chỗ dừng khi con mệt. Chỗ nghỉ này cũng có thể làm điểm hẹn phụ nếu cổng chính quá đông.
Nếu chỗ đông vượt sức chịu của con hoặc của chính mình, người xô đẩy, lối đi bị tắc, đừng cố chen vào cho bằng được. Rút ra phía ngoài dòng người, bế con lên cao ngang ngực, chờ ở chỗ thoáng. Việc lễ có thể làm lúc vắng hơn, hoặc lễ từ xa ở sân ngoài. Không có lời cầu nào cần đổi bằng việc để con kẹt giữa đám đông.
Khói hương và lửa ở tầm mắt trẻ
Ở chỗ đông, người lớn cầm hương đã thắp đi lại ngang tầm mặt và tay của trẻ nhỏ. Một nén hương đang cháy vung theo tay người đi vội có thể làm con bị bỏng, tàn hương rơi vào mắt. Khi đi qua khu thắp hương, cha mẹ nên bế con hoặc đi phía ngoài che cho con, không để con chạy giữa những người đang cầm hương.
Lư hương lớn ở sân chùa, sân đền thường đặt thấp, vừa tầm với của trẻ, bên trong là tro nóng và hương đang cháy. Dặn con không chạm vào lư hương, không thò tay vào lò hoá vàng, không đứng sát chỗ đốt vàng mã. Khói dày cũng làm trẻ ho, cay mắt, nhất là trẻ có bệnh hen; với những trẻ này, đứng ở chỗ thoáng gió và giữ con xa khu hương khói là cần thiết.
Nếu muốn con tham gia thắp hương, để con cầm hương chưa thắp, người lớn thắp và cắm giúp, hoặc cùng cầm tay con khi cắm. Với trẻ rất nhỏ, chắp tay đứng cạnh cha mẹ đã là đủ.
Cho con một việc để làm: cách dạy giữ di tích
Dặn trẻ "đừng nghịch" ở một nơi đầy thứ lạ thì gần như không có tác dụng. Đôi tay trẻ yên khi đôi mắt và cái đầu có việc để làm. Trước khi vào, giao cho con một nhiệm vụ nhỏ: đếm xem trên mái có mấy con rồng, tìm con nghê đá ở sân, tìm cây lớn nhất trong chùa, nghe xem chuông kêu mấy tiếng. Trẻ sẽ đi chậm lại, quan sát kỹ hơn, và ít chạm vào đồ hơn.
Song song, dặn con một quy tắc ngắn dễ nhớ: "ở đây chỉ dùng mắt, không dùng tay", "rác cho vào túi của mình". Cho con giữ túi rác của gia đình, con sẽ thấy mình có một việc quan trọng và tự giác hơn. Khi con muốn trèo lên một con vật bằng đá, giải thích ngắn: con vật này rất già, già hơn cả ông bà, nếu ai cũng trèo thì nó sẽ vỡ.
Sau chuyến đi, hỏi con thấy gì, nhớ gì, thích chỗ nào nhất. Những câu chuyện con kể lại cho thấy chuyến đi đã để lại gì trong con. Với nhiều đứa trẻ, một lần được cha mẹ kể chuyện về cái cây trăm tuổi, về con rùa đội bia, nhớ lâu hơn rất nhiều so với một lần bị nhắc đứng im.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên cho đi hành hương xa?
Không có tuổi chuẩn. Trẻ ba bốn tuổi thường hợp với chuyến ngắn ở chùa gần nhà vào ngày thường. Trẻ khoảng bảy tám tuổi trở lên, đã quen đi bộ và biết nghe lời dặn, có thể đi chuyến dài hơn nếu lịch vừa sức.
Có nên cho trẻ đeo vòng ghi số điện thoại không?
Có, với trẻ chưa thuộc số điện thoại của cha mẹ. Vòng tay hoặc thẻ nhỏ trong túi áo ghi số của một hai người lớn giúp người nhặt được trẻ liên lạc nhanh. Không cần ghi địa chỉ nhà hay thông tin riêng khác.
Khi con lạc ở chùa thì báo ai trước?
Báo bảo vệ, nhân viên ban quản lý di tích hoặc nhà chùa gần nhất, vì họ có loa và biết các lối ra vào. Nếu khu vực gần sông, hồ, đường lớn, hoặc tìm một lúc vẫn chưa thấy, báo công an địa phương ngay.
Cho trẻ thắp hương có an toàn không?
Với trẻ nhỏ, người lớn nên thắp và cầm tay con cắm hương, không để con tự cầm hương đang cháy đi giữa chỗ đông. Giữ con xa lư hương, lò hoá vàng và khu đốt vàng mã vì tro nóng và lửa ở ngay tầm tay trẻ.
Làm sao để con không quấy khi phải chờ lâu?
Chọn giờ vắng để bớt chờ, mang đồ ăn nhẹ quen thuộc, nước, và giao cho con một việc như đếm rồng trên mái, tìm con nghê đá. Nếu con đã quá mệt, rút ngắn lịch, về sớm thay vì cố cho đủ điểm.
Trẻ bị hen có nên vào chỗ nhiều khói hương không?
Khói hương dày có thể làm trẻ hen ho, khó thở. Nên giữ con ở chỗ thoáng gió, xa khu thắp hương, mang theo thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Nếu con đang có đợt bệnh, hỏi bác sĩ trước khi đưa con đến nơi đông khói.