Ngày 20 tháng Tám âm lịch là ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, người dân quen gọi là Đức Thánh Trần; quanh ngày này, đền Kiếp Bạc, đền Cố Trạch trong khu di tích đền Trần và rất nhiều đền thờ Ngài ở các nơi có lễ giỗ, người về dâng hương đông. Câu “tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ” trong dân gian nói về hai mùa giỗ lớn: giỗ Đức Thánh Trần tháng Tám và giỗ Mẫu Liễu Hạnh tháng Ba.
Bài này giải thích vì sao ngày giỗ ấy quan trọng với nhiều người Việt, những nơi người ta thường về, mùa giỗ đông ra sao, đi ngày nào cho dễ, và cách biến chuyến đi thành một buổi kể chuyện lịch sử cho con cháu. Bài không kể diễn trình lễ hội, không bàn chuyện ấn, bùa, và không đánh giá nơi nào “linh” hơn nơi nào.
Đức Thánh Trần là ai và vì sao giỗ ngày 20 tháng Tám
Trần Quốc Tuấn là danh tướng nhà Trần, được phong Hưng Đạo Đại vương, người chỉ huy quân dân Đại Việt trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, nổi tiếng nhất là chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Ngài để lại “Hịch tướng sĩ” mà nhiều thế hệ học trò Việt Nam đã học trong sách giáo khoa. Theo sử cũ, Ngài mất ngày 20 tháng Tám năm Canh Tý, tức năm 1300, tại vùng Vạn Kiếp, nơi nay có đền Kiếp Bạc.
Sau khi Ngài mất, nhân dân lập đền thờ ở nhiều nơi. Theo thời gian, việc thờ Ngài đi từ tôn vinh một vị anh hùng có thật sang một tín ngưỡng dân gian rộng lớn, trong đó Ngài được tôn là Đức Thánh Trần, được cầu xin che chở, bảo vệ. Ở Bắc Bộ, nhiều làng ven sông, ven biển có đền thờ Đức Thánh Trần; ở phía Nam, người Việt đi khai hoang cũng mang theo nếp thờ ấy.
Vì vậy ngày giỗ 20 tháng Tám có hai lớp ý nghĩa cùng lúc: tưởng niệm một nhân vật lịch sử có công với đất nước, và một dịp lễ lớn của tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Người đi lễ có thể đến với lớp ý nghĩa nào cũng được; một gia đình có ông bà đi lễ theo tín ngưỡng, cha mẹ đi để tưởng nhớ, con cháu đi để nghe chuyện lịch sử, cùng một chuyến mà không ai lạc chỗ.
“Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ” hiểu thế nào
Câu ca này quen thuộc với người miền Bắc, nhất là vùng Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình) và các vùng có nhiều đền phủ. “Cha” ở đây là Đức Thánh Trần, giỗ ngày 20 tháng Tám; “Mẹ” là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt, giỗ ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch. Hai mùa giỗ này là hai mốc lớn trong lịch lễ của người theo tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ Đức Thánh Trần.
Mùa giỗ tháng Ba nằm trong mùa hội xuân, gắn với hội Phủ Dầy và nhiều đền phủ thờ Mẫu; lịch và diễn trình hội ấy có nhiều tài liệu riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn hiểu câu ca. Mùa giỗ tháng Tám thì rơi vào mùa thu, ngoài mùa hội xuân, thời tiết miền Bắc thường dễ chịu hơn, nên là dịp nhiều gia đình chọn để đi lễ xa.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Trong các đền thờ Đức Thánh Trần cũng có những sinh hoạt tín ngưỡng riêng. Với người đi lễ bình thường, cách đúng nhất là đứng ở vai người xem, tôn trọng, không chen vào nghi lễ, không quay phim cận mặt người đang làm lễ, và nếu muốn tìm hiểu sâu thì hỏi người giữ đền hoặc đọc tài liệu của các nhà nghiên cứu văn hoá.
Những nơi người ta thường về dịp giỗ
Không có danh sách bắt buộc. Dưới đây là những nơi được nhiều người tìm đến quanh ngày 20 tháng Tám, tuỳ nơi bạn sống:
- Đền Kiếp Bạc (Hải Phòng, trước thuộc Hải Dương). Nằm ở nơi Ngài mất, cạnh sông Lục Đầu. Mùa thu có lễ hội kéo dài nhiều ngày quanh ngày giỗ, đông nhất trong năm.
- Đền Cố Trạch trong khu di tích đền Trần (Ninh Bình, trước thuộc Nam Định). Tương truyền dựng trên nền nhà cũ của Ngài, thờ Đức Thánh Trần và gia quyến. Dịp tháng Tám đông, nhưng không chen như dịp khai ấn đầu năm.
- Đền thờ Đức Thánh Trần ở các làng. Rất nhiều làng ở Bắc Bộ có đền thờ Ngài, nhất là làng ven sông, ven biển. Lễ giỗ ở làng gần gũi, ít người lạ, hợp cho người lớn tuổi.
- Đền thờ Đức Thánh Trần ở phía Nam. Ở TP.HCM và nhiều tỉnh phía Nam có đền thờ Ngài do người Việt từ Bắc vào lập. Giỗ tháng Tám ở đây là dịp gặp gỡ của người cùng quê.
- Các địa danh gắn với chiến thắng Bạch Đằng. Như khu di tích bãi cọc Bạch Đằng ở Quảng Ninh và Hải Phòng. Không phải nơi lễ giỗ, nhưng hợp để đưa con đến đứng bên sông, hình dung trận đánh năm 1288.
Với nhiều gia đình, đi đền làng gần nhà đúng ngày giỗ và để dành chuyến Kiếp Bạc hay đền Trần cho một ngày cuối tuần vắng hơn là cách dung hoà được cả lòng thành lẫn sức người đi.
Mùa giỗ đông ra sao, đi ngày nào
Mức đông quanh ngày giỗ ở các đền lớn thay đổi theo từng năm, nhất là khi ngày 20 tháng Tám rơi vào cuối tuần. Bảng dưới tóm kinh nghiệm chung; lịch lễ hội cụ thể nên xem thông báo của ban quản lý di tích.
| Thời điểm | Không khí thường gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Đầu tháng Tám âm lịch | Vắng, đền đã chuẩn bị cho mùa giỗ | Người già, gia đình có trẻ nhỏ, người muốn ngồi lâu |
| Vài ngày trước 20 tháng Tám | Đông dần, bắt đầu có các đoàn lễ | Người muốn thấy không khí mùa giỗ mà vẫn đi lại được |
| Ngày 19, 20 tháng Tám | Đông nhất, có lễ chính, đường vào kẹt | Người muốn dự lễ chính, đi theo đoàn, chịu được chen |
| Sau ngày giỗ đến cuối tháng | Vãn người, đền còn trang hoàng | Người muốn đi thong thả, chụp ảnh kiến trúc, kể chuyện cho con |
Tháng Tám âm lịch cũng là mùa Trung thu và là lúc trẻ em vừa vào năm học mới. Nếu muốn cả nhà đi cùng, ngày cuối tuần đầu tháng Tám thường hợp hơn ngày giỗ chính rơi giữa tuần.
Chuẩn bị một chuyến về Kiếp Bạc hay đền Trần mùa thu
Gợi ý dưới đây dành cho gia đình đi trong ngày từ Hà Nội hoặc các tỉnh lân cận; giờ mở cửa, quy định gửi xe và phí (nếu có) nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích trước khi đi.
- Chọn ngày: ưu tiên ngày thường hoặc cuối tuần trước ngày giỗ; nếu nhất định đi đúng 20 tháng Tám, xuất phát thật sớm.
- Xem dự báo: tháng Tám âm lịch thường là tháng Chín, tháng Mười dương lịch, có năm vẫn còn bão muộn ở Bắc Bộ.
- Chuẩn bị: quần áo kín đáo, giày đi bộ, nước, mũ; với người già thêm ghế xếp nhỏ và thuốc thường dùng.
- Đến nơi: gửi xe ở bãi chính thức, không theo người vẫy gọi ngoài đường; mua hoa, lễ vừa phải hoặc mang từ nhà.
- Trong đền: dâng hương ở nơi quy định, nhường chỗ cho người lớn tuổi, không đứng lâu trước ban thờ chính lúc đông.
- Sau lễ: dành thời gian đi một vòng khuôn viên, ra bờ sông (ở Kiếp Bạc) hoặc qua các đền khác trong khu di tích (ở đền Trần) và kể chuyện cho con cháu.
- Về sớm: tránh giờ các đoàn lễ ra về cùng lúc, nhất là trên đường quốc lộ cuối tuần.
Nếu đi theo đoàn của hội, của dòng họ, nên có một người giữ danh sách, hẹn giờ và điểm tập trung, và nhắc mọi người trước rằng đền là di tích quốc gia, cần giữ gìn như nhà của chính mình.
Đưa con cháu đi để nghe chuyện lịch sử
Mùa giỗ Đức Thánh Trần là dịp hiếm có để lịch sử ra khỏi trang sách. Trước khi đi, bạn có thể cùng con đọc lại vài đoạn “Hịch tướng sĩ”, hỏi con nhớ gì về ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông, về trận Bạch Đằng với những bãi cọc cắm dưới lòng sông chờ nước triều rút. Đến nơi, cho con đứng ở sân đền, nhìn ra dòng sông, và kể rằng hơn bảy trăm năm trước, vị tướng được thờ ở đây đã sống những năm cuối đời ở chính vùng đất này.
Trẻ em thường nhớ câu chuyện về con người hơn là về nghi lễ. Những giai thoại như chuyện Ngài đặt việc nước lên trên hiềm khích riêng trong dòng tộc, hay lời Ngài khuyên vua về kế sách “khoan thư sức dân” trước lúc mất, được ghi trong sử cũ, là những câu chuyện có thể kể cho con mà không cần đến yếu tố thần bí. Nếu con hỏi vì sao người ta lại cầu xin một vị tướng, bạn có thể giải thích rằng người xưa tin những người có công lớn với dân sẽ tiếp tục che chở cho dân, và việc lập đền là cách cả cộng đồng nhớ ơn.
Với học sinh lớn hơn, chuyến đi có thể kết thúc bằng một việc nhỏ: viết vài dòng về điều mình thấy, chụp vài tấm ảnh kiến trúc, hỏi một người giữ đền về lịch sử ngôi đền. Đi lễ như vậy vừa giữ được nếp nhà vừa thành bài học sống.
Giữ mùa giỗ trang nghiêm
Không mua bùa, ấn ở ngoài cổng. Mùa giỗ, quanh đền có người bán các loại giấy, ấn, bùa với lời mời “mua cho may”. Việc phát ấn chỉ diễn ra trong những dịp lễ do ban quản lý tổ chức, như khai ấn đầu năm ở đền Trần; ngoài dịp ấy, những thứ bán ngoài cổng không phải của đền.
Lễ vừa phải. Một lễ hoa quả, nén hương là đủ. Không cần mâm lễ to, không cần đặt tiền lên ban thờ, không cần thuê người làm lễ hộ.
Không rải tiền lẻ, không nhét tiền vào tay tượng. Việc này làm hỏng di vật, và ban quản lý nhiều nơi đã có hòm công đức riêng.
Tôn trọng các nghi lễ của tín ngưỡng. Nếu gặp những sinh hoạt tín ngưỡng trong đền, đứng xem từ xa, không chen, không quay cận, không bình luận to tiếng. Đó là một phần của di sản văn hoá, cần được nhìn bằng con mắt tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ Đức Thánh Trần là ngày nào?
Ngày 20 tháng Tám âm lịch, theo sử cũ là ngày Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn mất năm 1300. Nhiều đền làm lễ giỗ kéo dài vài ngày quanh mốc này. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, nên tra lịch âm dương trước khi lên kế hoạch.
Câu tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ có nghĩa là gì?
Đây là câu ca dân gian chỉ hai mùa giỗ lớn: tháng Tám giỗ Đức Thánh Trần (ngày 20), tháng Ba giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh (ngày mùng 3). Hai mốc này quan trọng với người theo tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ Đức Thánh Trần, nhất là ở Bắc Bộ.
Đi đền Kiếp Bạc hay đền Trần dịp giỗ thì nơi nào hợp hơn?
Kiếp Bạc là nơi Ngài mất, có lễ hội mùa thu nên đông nhất vào tháng Tám. Đền Cố Trạch trong khu đền Trần tương truyền dựng trên nền nhà cũ của Ngài. Chọn nơi gần, đường dễ đi với người trong đoàn; cả hai đều có thể đi vào ngày vắng ngoài ngày giỗ chính.
Mùa giỗ tháng Tám có phát ấn như đầu năm không?
Khai ấn đền Trần là nghi lễ đầu năm, vào dịp tháng Giêng, do ban quản lý tổ chức. Mùa giỗ tháng Tám không phải mùa phát ấn. Những tờ giấy, ấn bán ngoài cổng đền không phải do đền phát, không cần mua.
Đưa trẻ nhỏ đi lễ giỗ Đức Thánh Trần cần lưu ý gì?
Chọn ngày vắng, đi buổi sáng, giữ trẻ gần người lớn trong sân đền đông người, dặn trẻ đi nhẹ, nói nhỏ trong đền. Kể cho trẻ nghe chuyện lịch sử trước khi đi để chuyến đi có ý nghĩa, và về trước khi trẻ mệt.
Ở miền Nam có nơi thờ Đức Thánh Trần không?
Có. Người Việt từ Bắc vào Nam mang theo nếp thờ Đức Thánh Trần, nên TP.HCM và nhiều tỉnh phía Nam có đền thờ Ngài. Mùa giỗ tháng Tám, các đền này cũng có lễ, là dịp gặp gỡ của người gốc Bắc. Hỏi người địa phương để biết đền gần nơi bạn ở.