Ngày vía Quan Âm là ba ngày 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu và 19 tháng Chín âm lịch, theo cách hiểu phổ biến ở các chùa Bắc tông lần lượt là ngày kỷ niệm Bồ Tát Quán Thế Âm đản sinh, thành đạo và xuất gia. Vào ba ngày này, các chùa thờ Quan Âm thường đông người đến dâng hương, nghe tụng kinh, ăn chay, cầu bình an cho gia đình.
Bài giải thích ba ngày vía từ đâu mà có, vì sao chùa đông, những kiểu nơi người ta hay tìm đến, mỗi ngày vía rơi vào mùa thời tiết nào ở ba miền, và cách chọn giờ, chọn ngày để đi đỡ chen. Bài không giảng giáo lý; muốn hiểu sâu về Bồ Tát Quán Thế Âm trong kinh điển, bạn nên hỏi chư tăng ni ở ngôi chùa mình gắn bó.
Ba ngày vía Quan Âm từ đâu mà có
Bồ Tát Quán Thế Âm, người Việt quen gọi Phật Bà Quan Âm, là vị Bồ Tát được thờ rộng rãi nhất trong Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản. Trong kinh điển, Bồ Tát hiện thân cứu khổ ở muôn nơi, nên không có ngày sinh theo nghĩa một con người. Ba ngày vía mà người Việt quen dùng hình thành từ truyền thống dân gian Trung Hoa, gắn với truyền thuyết về nàng công chúa Diệu Thiện bỏ cung vàng đi tu, về sau được xem là hoá thân của Quan Âm.
Theo cách kể phổ biến, ngày 19 tháng Hai là ngày đản sinh, 19 tháng Sáu là ngày thành đạo, 19 tháng Chín là ngày xuất gia. Có sách, có chùa giải thích hơi khác về ý nghĩa từng ngày, nhưng ba con số 19 thì gần như thống nhất trong lịch của các chùa Bắc tông. Chùa Nam tông và chùa Khmer không theo lịch ngày vía này.
Ở Việt Nam, hình tượng Quan Âm còn hoà vào chuyện kể bản địa như Quan Âm Thị Kính trong chèo, Quan Âm Nam Hải của ngư dân miền biển. Vì vậy ngày vía Quan Âm không chỉ là ngày của người quy y, mà còn là dịp nhiều gia đình bình thường lên chùa, như một cách gửi gắm mong muốn bình an. Hiểu như vậy để thấy rằng đi hay không, đi đúng ngày hay lệch vài hôm, đều là lựa chọn riêng, không có gì phải áy náy.
Vì sao ba ngày này chùa đông
Quan Âm gắn với mong bình an. Trong tâm thức dân gian, Phật Bà là chỗ dựa của người đang lo: lo cho người ốm, cho con đi xa, cho chuyến đi biển, cho việc nhà. Ngày vía vì thế thu hút cả những người ít khi đi chùa ngày thường.
Nhiều chùa có lễ chính và tụng kinh. Các chùa thường có khoá lễ tụng kinh, lễ cầu an, có nơi phát cơm chay cho người đến. Người đi muốn dự trọn khoá lễ nên đến từ sớm, và vì vậy giờ sáng sớm cũng đông dần.
Chùa thờ Quan Âm có ở khắp nơi. Gần như chùa Bắc tông nào cũng có ban thờ hoặc tượng Quan Âm, nhiều chùa lớn có tượng Quan Âm lộ thiên. Ngày vía, người ta không chỉ đến chùa lớn mà cả chùa làng, nên mức đông phân bố khắp nơi, ít nơi vắng hẳn.
Ngày vía tháng Hai trùng mùa hội. Ngày 19 tháng Hai rơi vào giữa mùa hội xuân; ở chùa Hương, nơi có động Hương Tích gắn với Quan Âm, đây là một trong những ngày đông nhất. Ngày vía tháng Sáu, tháng Chín thì nằm ngoài mùa hội, mức đông dễ chịu hơn nhiều.
Những kiểu nơi người ta thường tìm đến dịp vía
Không có danh sách "phải đến"; dưới đây là những kiểu nơi được nhiều người chọn, kèm điều nên biết. Mỗi nơi có lịch lễ riêng, nên hỏi trước khi đi.
- Chùa làng, chùa gần nhà. Lựa chọn đơn giản và bền nhất: đi bộ hay đi xe một quãng ngắn, dự khoá lễ buổi sáng, về nhà kịp bữa trưa. Người cao tuổi, người mang thai hợp với lựa chọn này hơn cả.
- Chùa có tượng Quan Âm lộ thiên bên biển. Như ba ngôi chùa mang tên Linh Ứng ở Đà Nẵng (bán đảo Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Bà Nà), hay Quán Âm Phật Đài ở Bạc Liêu cũ nay thuộc Cà Mau. Cảnh rộng, gió biển, nhưng ngày vía đông và nắng, nên đi thật sớm.
- Chùa Hương và động Hương Tích. Gắn với Quan Âm theo truyền thuyết địa phương. Ngày 19 tháng Hai trùng mùa hội rất đông; nếu muốn đến vì Quan Âm mà vẫn thong thả, hãy chọn dịp vía tháng Sáu hoặc tháng Chín, khi suối Yến vắng.
- Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng. Có lễ hội Quán Thế Âm vào tháng Hai âm lịch, rất đông; ngoài dịp ấy, các chùa trên núi Thủy yên tĩnh hơn.
- Chùa, miếu thờ Quan Âm Nam Hải của ngư dân. Rải dọc các làng biển miền Trung và Nam Bộ. Ngày vía, người làng đến đông; khách nên đến với tư cách người viếng, không chen vào nghi lễ của làng.
Chọn nơi nào là tuỳ đường đi và sức người đi cùng. Một ngôi chùa gần, đến sớm, ngồi yên một lúc, nhiều khi đem lại cảm giác bình an hơn một chuyến xa vội vàng giữa nắng và người.
Ba ngày vía, ba mùa thời tiết
Vì âm lịch lệch dương lịch, ba ngày vía rơi vào ba mùa rất khác nhau. Bảng dưới tóm khoảng thời gian dương lịch thường gặp và điều nên tính trước; năm có tháng nhuận, các mốc có thể lùi thêm.
| Ngày vía | Thường rơi vào (dương lịch) | Thời tiết hay gặp | Nên tính trước |
|---|---|---|---|
| 19 tháng Hai | Khoảng giữa tháng Ba đến đầu tháng Tư | Miền Bắc nồm ẩm, mưa phùn; Nam Bộ nắng nóng mùa khô | Trùng mùa hội xuân, đông ở chùa Hương và các điểm hội |
| 19 tháng Sáu | Khoảng tháng Bảy đến đầu tháng Tám | Hè nóng, mưa giông chiều ở nhiều nơi | Đi sáng sớm, mang nước, áo mưa mỏng |
| 19 tháng Chín | Khoảng tháng Mười đến đầu tháng Mười một | Miền Trung mùa mưa bão; miền Bắc hanh, mát | Xem dự báo bão lũ nếu đi Đà Nẵng, Huế, Nha Trang |
Với người ở miền Bắc, vía tháng Chín thường là lúc dễ đi nhất trong ba ngày: trời mát, không còn nắng gắt, chưa rét. Với người ở miền Trung, vía tháng Sáu lại thuận hơn vía tháng Chín vì tránh được mùa mưa lũ. Mỗi người chọn theo nơi mình sống và nơi mình định đến.
Đi ngày nào, giờ nào cho đỡ chen
Không phải ai cũng nghỉ được đúng ngày 19. Mấy bước dưới đây giúp bạn lên lịch hợp lý mà vẫn giữ được ý nghĩa của ngày vía.
- Tra ngày dương của ngày 19 âm lịch năm nay, xem rơi vào ngày thường hay cuối tuần. Ngày vía trùng thứ Bảy, Chủ nhật thường đông gấp bội.
- Hỏi nhà chùa lịch khoá lễ chính: có nơi làm vào sáng 19, có nơi làm từ tối 18, có nơi dời về cuối tuần gần nhất.
- Nếu muốn dự khoá lễ, đến trước giờ lễ ít nhất nửa giờ để tìm chỗ ngồi, gửi xe; nếu chỉ muốn dâng hương và ngồi tĩnh, đến sau khoá lễ khi người đã vãn.
- Nếu không đi được đúng ngày, đi trước một hai hôm. Chùa đã trang hoàng, không khí vẫn đầy đủ, mà vắng hơn nhiều.
- Tránh giờ trưa ở các chùa ngoài trời, nhất là chùa trên đồi, bên biển: đá, xi măng hầm nóng, người già dễ mệt.
- Đi về sớm. Cổng chùa, bãi xe, đường vào thường kẹt nhất lúc khoá lễ vừa xong, nên nếu không dự lễ thì về trước giờ ấy.
Với đoàn đông như hội người cao tuổi, nên báo trước với nhà chùa để được hướng dẫn chỗ ngồi, chỗ nghỉ, và cử một người lo việc gửi xe, gọi nhau tập trung.
Một cách nữa ít người nghĩ tới là chọn hẳn một ngôi chùa nhỏ, ít người biết, ở gần nơi mình sống. Ngày vía, những chùa ấy vẫn có khoá lễ, có tiếng chuông, có người giữ chùa tiếp đón, mà không có cảnh chen chúc ở cổng. Nhiều người sau vài năm đi chùa lớn ngày vía đã chuyển hẳn sang cách này, vì thấy cái mình tìm là sự yên lòng chứ không phải đám đông.
Ăn chay ngày vía và ở lại chùa
Nhiều gia đình giữ lệ ăn chay ngày vía Quan Âm, có nhà ăn chay cả ngày, có nhà chỉ một bữa. Đó là việc tự nguyện, không phải điều kiện để đi chùa. Ở nhiều chùa, ngày vía có bữa cơm chay cho người đến dự lễ; bạn có thể dùng bữa, giữ trật tự, ăn vừa đủ, và nếu muốn đóng góp thì bỏ vào hòm công đức hay phụ nhà chùa rửa bát, dọn dẹp, tuỳ lòng.
Người ở xa muốn ở lại qua đêm để dự khoá lễ sáng sớm nên hỏi nhà chùa trước. Không phải chùa nào cũng có chỗ cho khách nghỉ, và những chùa có chỗ thường ưu tiên Phật tử đã đăng ký khoá tu. Đừng mặc định cứ đến là được ngủ lại; một cuộc gọi hỏi trước giúp cả mình và nhà chùa đỡ khó xử.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, chuẩn bị đồ ăn nhẹ riêng cho con, vì bữa cơm chay có khi muộn và trẻ đói thì khó ngồi yên. Nếu đi cùng người đang điều trị bệnh, cần ăn uống theo chế độ bác sĩ dặn, thì cứ giữ đúng chế độ ấy; ăn chay theo lệ không thay được lời bác sĩ, và lòng thành không đo bằng việc nhịn hay ăn.
Giữ cho ngày vía nhẹ nhàng giữa đám đông
Nhang ít, cầm thấp. Ngày vía, sân chùa nhiều người cầm nhang, dễ chạm vào áo, tóc người bên cạnh, nhất là trẻ nhỏ đứng thấp. Một nén là đủ; cầm thẳng, thấp, đi chậm, cắm xong thì lùi ra.
Không đặt tiền lẻ lên tượng. Tượng Quan Âm lộ thiên ngày vía hay bị nhét tiền vào tay, vào chân tượng. Việc ấy làm bẩn tượng và nhà chùa lại phải gỡ. Muốn công đức thì bỏ vào hòm, không cần đặt lên tượng.
Giữ đồ, giữ người. Chỗ đông dễ lạc người già, trẻ nhỏ và dễ mất đồ. Hẹn một điểm tập trung dễ nhận ra, cho trẻ mang theo mảnh giấy ghi số điện thoại của bố mẹ trong túi.
Mua lễ vừa phải. Ngày vía, hàng lễ quanh cổng chùa bán nhiều, có người mời rất nhiệt tình. Một bó hoa, ít trái cây là đủ; không cần lễ to, cũng không cần mua thứ gì "phải có mới vào".
Câu hỏi thường gặp
Ngày vía Quan Âm có phải là ngày Phật Bà sinh ra không?
Theo cách hiểu phổ biến ở chùa Bắc tông, 19 tháng Hai là ngày đản sinh, 19 tháng Sáu là ngày thành đạo, 19 tháng Chín là ngày xuất gia. Đây là truyền thống dân gian gắn với truyền thuyết công chúa Diệu Thiện; trong kinh điển, Bồ Tát không có ngày sinh như một người. Muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng ni.
Ba ngày vía nên đi ngày nào nếu chỉ đi được một lần trong năm?
Tuỳ nơi bạn sống. Ở miền Bắc, vía tháng Chín trời mát, dễ đi; ở miền Trung, vía tháng Sáu tránh được mùa mưa bão; vía tháng Hai đông nhất vì trùng mùa hội. Chọn ngày hợp sức người đi cùng quan trọng hơn chọn ngày "chính".
Không theo đạo Phật có đi chùa ngày vía được không?
Được. Chùa mở cửa cho mọi người đến viếng. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong chánh điện, không chen vào chỗ đang làm lễ. Nhiều người đến chỉ để ngồi tĩnh hoặc ngắm cảnh, và nhà chùa vẫn tiếp đón như mọi người khác.
Ngày vía có nhất thiết phải ăn chay không?
Không bắt buộc. Ăn chay ngày vía là lệ tự nguyện của nhiều gia đình. Nếu đang mang thai, đang điều trị bệnh hay cần chế độ ăn đặc biệt, cứ theo lời bác sĩ. Đi chùa với lòng thành và thái độ tôn trọng là đủ, không đo bằng bữa ăn.
Chùa Nam tông có làm lễ vía Quan Âm không?
Thông thường là không, vì truyền thống Nam tông không thờ Bồ Tát Quán Thế Âm theo cách của Bắc tông và có lịch lễ riêng. Một số chùa ở Việt Nam có cả yếu tố hai truyền thống; muốn biết chắc, bạn hỏi trực tiếp nhà chùa nơi định đến.
Đưa người đang mang thai đi chùa ngày vía cần lưu ý gì?
Chọn chùa gần, đường bằng, ít bậc; tránh chùa trên núi, đi đò, leo dốc ngày đông. Đi sáng sớm, mang nước, có chỗ ngồi nghỉ, tránh đứng lâu và tránh khói nhang dày. Nếu thai kỳ có dấu hiệu cần theo dõi, hỏi bác sĩ trước khi đi xa.